ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
350
2181-
3187
UZOQ MUDDATLI MAJBURIYATLARNING IQTISODIY MOHIYATI
Maxmudova Nigoraxon
Andijon davlat texnika instituti
Buxgalteriya hisobi va auditi yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya. Maqolada uzoq muddatli majburiyatlarning iqtisodiy mohiyati,
ularning turlari va moliyaviy hisobotdagi o‘rni tahlil qilinadi. Uzoq muddatli
majburiyatlarning korxona faoliyatiga ta’siri, ularni boshqarish usullari hamda
xalqaro buxgalteriya standartlari (IFRS) asosida hisobga olinishi ko‘rib chiqiladi.
O‘zbekiston iqtisodiyotidagi uzoq muddatli majburiyatlarning xususiyatlari, masalan,
bank kreditlari, obligatsiyalar va lizing majburiyatlari tahlil qilinadi. Shuningdek,
ushbu majburiyatlarning moliyaviy barqarorlik va investitsiya qarorlariga ta’siri
muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar: uzoq muddatli majburiyatlar, moliyaviy hisobot, xalqaro
buxgalteriya standartlari, bank kreditlari, obligatsiyalar, lizing majburiyatlari.
Kirish.
Uzoq muddatli majburiyatlar, kompaniyaning moliyaviy holatini
belgilovchi muhim elementlardan biridir. Ular, odatda, bir yildan ortiq muddatga
mo‘ljallangan qarzlar yoki majburiyatlar sifatida tushuniladi. Uzoq muddatli
majburiyatlarning iqtisodiy mohiyati, ularning turlari va moliyaviy hisobotdagi o‘rni
haqida batafsil ma’lumot berish maqsadida quyidagi jihatlarni ko‘rib chiqamiz.
Uzoq muddatli majburiyatlar kompaniyaning moliyaviy barqarorligini
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Ular investitsiyalarni moliyalashtirish, yangi
loyihalarni amalga oshirish yoki mavjud aktivlarni saqlab qolish uchun zarurdir. Uzoq
muddatli majburiyatlar orqali kompaniyalar o‘z faoliyatlarini kengaytirish va
rivojlantirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar [1]. Masalan, yangi uskunalar sotib olish
yoki ishlab chiqarish quvvatlarini oshirish uchun uzoq muddatli kreditlar olinishi
mumkin.
Uzoq muddatli majburiyatlar bir necha turga bo‘linadi:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
351
2181-
3187
➢
Uzoq muddatli kreditlar - banklardan yoki boshqa moliya institutlaridan
olinadigan, odatda bir yildan ortiq muddatga beriladigan qarzlar. Bu turdagi
majburiyatlar ko‘pincha kompaniyaning o‘sishi uchun zarur bo‘lgan investitsiyalarni
moliyalashtirishda qo‘llaniladi.
➢
Obligatsiyalar - kompaniya tomonidan chiqarilgan va investorlar
tomonidan sotib olingan qimmatli qog‘ozlardir. Obligatsiyalar orqali kompaniya uzoq
muddatli mablag‘larni jalb qiladi va investorlar bilan kelishilgan foizlarni to‘laydi.
➢
Uzoq muddatli ijaralar - kompaniya aktivlarni ijaraga olganda, bu
majburiyatlar uzoq muddatli hisoblanadi. Ijara shartnomalari ko‘pincha bir necha yilga
mo‘ljallangan bo‘ladi.
➢
Pensiya majburiyatlari - kompaniyalar xodimlariga pensiya to‘lovlarini
amalga oshirish uchun uzoq muddatli majburiyatlarga ega bo‘lishadi. Bu to‘lovlar
kelajakda amalga oshirilishi kerak bo‘lgan mablag‘lardir.
Uzoq muddatli majburiyatlar moliyaviy hisobotlarda alohida ko‘rsatiladi va ular
kompaniyaning umumiy moliyaviy holatini baholashda muhim ahamiyatga ega. Uzoq
muddatli majburiyatlar balansda "Uzoq muddatli majburiyatlar" deb ataladigan
bo‘limda ko‘rsatiladi va bu bo‘limda ularning umumiy summasi, turli xil
majburiyatlarning tafsilotlari (masalan, kreditlar, obligatsiyalar va boshqalar) aks
ettiriladi [2].
Moliyaviy hisobotlarda uzoq muddatli majburiyatlar bilan bir qatorda, ularning
foizlari va to‘lov shartlari ham ko‘rsatiladi. Bu investorlar va boshqa manfaatdor
tomonlarga kompaniyaning moliyaviy barqarorligi va risk darajasini baholash
imkonini beradi. Misol uchun, agar kompaniyaning uzoq muddatli majburiyatlari
yuqori bo‘lsa, bu uning moliyaviy yukini oshirishi va likvidlik muammolariga olib
kelishi mumkin. Shuningdek, uzoq muddatli majburiyatlarning o‘sishi yoki kamayishi
kompaniyaning strategik rejalari va o‘sish istiqbollarini aks ettirishi mumkin [3].
Investorlar va analitiklar bu ma’lumotlarni tahlil qilib, kompaniyaning kelajakdagi
rivojlanishi haqida xulosa chiqarishlari mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
352
2181-
3187
Uzoq muddatli majburiyatlar korxona faoliyatida muhim rol o‘ynaydi, chunki ular
kompaniyaning moliyaviy holatini belgilovchi asosiy elementlardan biridir. Uzoq
muddatli majburiyatlar, odatda, bir yildan ortiq muddatga mo‘ljallangan qarzlar yoki
majburiyatlar sifatida tushuniladi. Ularning korxona faoliyatiga ta’siri, boshqarish
usullari va xalqaro buxgalteriya standartlari (IFRS) asosida hisobga olinishi haqida
batafsil ma’lumot beramiz.
Uzoq muddatli majburiyatlar korxonaga bir necha jihatdan ta’sir qiladi.
Birinchidan, ular investitsiyalarni moliyalashtirishda muhim ahamiyatga ega.
Kompaniyalar yangi uskunalar, texnologiyalar yoki ishlab chiqarish quvvatlarini
oshirish uchun uzoq muddatli kreditlar yoki obligatsiyalar chiqaradilar. Bu esa o‘z
navbatida, korxonaning ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga va bozor
raqobatbardoshligini kuchaytirishga yordam beradi.
Ikkinchidan,
uzoq
muddatli
majburiyatlar
kompaniyaning
moliyaviy
barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Biroq, agar uzoq muddatli qarzlar
juda yuqori bo‘lsa, bu kompaniyaning moliyaviy yukini oshirishi va likvidlik
muammolariga olib kelishi mumkin. Shuning uchun, korxonalar uzoq muddatli
majburiyatlarni boshqarishda ehtiyotkorlik bilan yondashishlari zarur.
Uzoq muddatli majburiyatlarni samarali boshqarish uchun bir qator usullar
mavjud. Birinchidan, korxonalar o‘z moliyaviy rejalashtirish jarayonlarini
kuchaytirishlari kerak. Bu, kelajakdagi daromad va xarajatlarni hisobga olgan holda,
qarz olish yoki investitsiya qilishda ehtiyotkorlik bilan yondashishga yordam beradi.
Moliyaviy rejalashtirish orqali korxonalar o‘z likvidlik holatini yaxshilash va qarzlarni
vaqtida to‘lash imkoniyatini oshirishlari mumkin.
Ikkinchidan, korxonalar uzoq muddatli majburiyatlarni diversifikatsiya qilish
orqali risklarni kamaytirishlari mumkin. Masalan, turli manbalardan qarz olish yoki
turli xil obligatsiyalar chiqarish orqali kompaniya o‘z moliyaviy yukini tarqatishi va
risklarni kamaytirishi mumkin. Shuningdek, korxonalar uzoq muddatli majburiyatlar
bo‘yicha monitoring va tahlil qilishni amalga oshirishlari zarur [4]. Bu jarayon orqali
kompaniya o‘z majburiyatlarini nazorat qilib borishi va zarur bo‘lganda tuzatish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
353
2181-
3187
choralarini ko‘rishi mumkin. Bunga misol sifatida, majburiyatlarning foiz stavkalarini
kuzatish yoki to‘lov shartlarini qayta ko‘rib chiqish kiradi.
Uzoq muddatli majburiyatlarning hisobga olinishi xalqaro buxgalteriya
standartlari (IFRS) doirasida aniq belgilangan. IFRS 9 "Moliyaviy instrumentlar"
standartiga ko‘ra, uzoq muddatli qarzlar va obligatsiyalar balansda to‘g‘ri aks ettirilishi
kerak. Bu standartlar asosida korxonalar o‘z uzoq muddatli majburiyatlarini haqiqiy
qiymat bilan ko‘rsatishlari lozim.
IFRS 16 “Ijara” standarti esa uzoq muddatli ijaralarni hisobga olish tartibini
belgilaydi. Ushbu standartga ko‘ra, ijara shartnomalari asosida olingan aktivlar
balansda ko‘rsatilishi va ularga tegishli majburiyatlar ham hisobga olinishi kerak. Bu
esa korxonalar uchun ijara shartnomalarini yanada shaffof va aniqroq tarzda
ko‘rsatishga imkon beradi.
O‘zbekiston iqtisodiyoti, o‘zining dinamik o‘sishi va rivojlanishida, uzoq
muddatli majburiyatlarga, masalan, bank kreditlari, obligatsiyalar va lizing
majburiyatlariga muhtoj. Ushbu majburiyatlar iqtisodiyotning turli sohalarida
moliyaviy resurslarni jalb qilish va investitsiya faoliyatini qo‘llab-quvvatlashda muhim
rol o‘ynaydi.
Bank kreditlari - bu iqtisodiyotda eng keng tarqalgan uzoq muddatli
majburiyatlardan biridir. Banklar, kredit berish orqali, tadbirkorlarga va
kompaniyalarga o‘z loyihalarini amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan mablag‘larni
taqdim etadi [5]. O‘zbekiston banklari, davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlangan
dasturlar doirasida, kichik va o‘rta biznesni rivojlantirishga qaratilgan kreditlar taklif
etadi. Bu kreditlar ko‘pincha uzoq muddatli bo‘lib, yillik foiz stavkalari ham
raqobatbardoshdir. Bank kreditlari orqali tadbirkorlar yangi uskunalar sotib olish,
ishlab chiqarishni kengaytirish yoki yangi bozorlarni o‘zlashtirish imkoniyatiga ega
bo‘lishadi.
Obligatsiyalar esa, davlat yoki korporatsiyalar tomonidan chiqariladigan uzoq
muddatli qarz qog‘ozlaridir. O‘zbekiston hukumati va yirik kompaniyalar
obligatsiyalar chiqarish orqali moliyaviy resurslarni jalb qiladi. Obligatsiyalar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
354
2181-
3187
investorlar uchun qiziqarli bo‘lib, ular o‘z mablag‘larini qo‘ygan holda, belgilangan
muddat ichida foiz daromad olish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. O‘zbekiston obligatsiya
bozori hali rivojlanayotgan bo‘lishiga qaramay, bu mexanizm iqtisodiyotni
moliyalashtirishda muhim ahamiyatga ega. Obligatsiyalar orqali jalb qilingan
mablag‘lar ko‘pincha infratuzilma loyihalari, ijtimoiy dasturlar va boshqa muhim
iqtisodiy tashabbuslarni moliyalashtirishga yo‘naltiriladi.
Lizing - bu boshqa bir muhim uzoq muddatli majburiyat turidir. Lizing orqali
tadbirkorlar uskunalarni yoki transport vositalarini sotib olish o‘rniga, ularni ma’lum
bir muddatga ijaraga olish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bu usul orqali kompaniyalar
katta boshlang‘ich kapital sarflamasdan, zarur uskunalarga ega bo‘lishadi va ishlab
chiqarish jarayonlarini tezda boshlash imkoniyatiga ega bo‘ladilar. O‘zbekiston lizing
bozori ham tez sur’atlar bilan rivojlanmoqda, bu esa kichik va o‘rta biznes uchun yangi
imkoniyatlar yaratmoqda. Lizing shartnomalari odatda uzoq muddatli bo‘lib, bu
tadbirkorlarga moliyaviy yukni kamaytirishga yordam beradi.
Uzoq muddatli majburiyatlarning barchasi O‘zbekiston iqtisodiyotining
barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi. Ular nafaqat moliyaviy resurslarni jalb
qilishda, balki iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishda ham muhim ahamiyatga ega.
Masalan, bank kreditlari va obligatsiyalar orqali jalb qilingan mablag‘lar ishlab
chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalarini rivojlantirishga yordam beradi, bu esa o‘z
navbatida yangi ish o‘rinlari yaratadi va aholi farovonligini oshiradi. Biroq, uzoq
muddatli majburiyatlar bilan bog‘liq risklar ham mavjud. Bank kreditlari uchun to‘lov
qobiliyati masalalari, obligatsiyalar bo‘yicha foiz stavkalari o‘zgarishi va lizing
shartnomalaridagi shartlarning murakkabligi tadbirkorlar uchun muammolar
tug‘dirishi mumkin. Shuning uchun, ushbu majburiyatlarni boshqarishda ehtiyotkorlik
va puxta rejalashtirish talab etiladi. Umuman olganda, O‘zbekiston iqtisodiyotidagi
uzoq muddatli majburiyatlar mamlakatning barqaror rivojlanishi uchun zaruriy omil
hisoblanadi. Ularning to‘g‘ri boshqarilishi va samarali ishlatilishi iqtisodiy o‘sishni
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
355
2181-
3187
Uzoq muddatli majburiyatlar, masalan, bank kreditlari, obligatsiyalar va lizing,
O‘zbekiston iqtisodiyotida moliyaviy barqarorlik va investitsiya qarorlariga muhim
ta’sir ko‘rsatadi [6]. Ushbu majburiyatlar nafaqat moliyaviy resurslarni jalb qilishda,
balki iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishda ham muhim rol o‘ynaydi.
Birinchidan, bank kreditlari iqtisodiyotning turli sohalarida investitsiya faoliyatini
qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi. Tadbirkorlar va kompaniyalar o‘z loyihalarini
amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan mablag‘larni banklardan olishadi. Bu kreditlar
orqali tadbirkorlar yangi uskunalar sotib olish, ishlab chiqarishni kengaytirish yoki
yangi bozorlarni o‘zlashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Shunday qilib, bank
kreditlari iqtisodiy faoliyatni rag‘batlantiradi va yangi ish o‘rinlari yaratishga yordam
beradi. Lekin, kredit olish jarayonida tadbirkorlar to‘lov qobiliyatini hisobga olishlari
lozim. Agar kompaniya o‘z majburiyatlarini vaqtida bajara olmasa, bu moliyaviy
barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Ikkinchidan, obligatsiyalar iqtisodiyotni moliyalashtirishda muhim vosita
hisoblanadi. O‘zbekiston hukumati va yirik kompaniyalar obligatsiyalar chiqarish
orqali investorlar mablag‘larini jalb qiladi. Obligatsiyalar orqali jalb qilingan
mablag‘lar infratuzilma loyihalari, ijtimoiy dasturlar va boshqa muhim tashabbuslarni
moliyalashtirishga yo‘naltiriladi. Investorlar uchun obligatsiyalar qiziqarli bo‘lib, ular
o‘z mablag‘larini qo‘ygan holda, belgilangan muddat ichida foiz daromad olish
imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bu jarayon investorlarning ishonchini oshiradi va
iqtisodiyotga qo‘shimcha resurslar kiritishga undaydi. Biroq, obligatsiyalar bo‘yicha
foiz stavkalari o‘zgarishi mumkin, bu esa investorlarning qarorlariga ta’sir ko‘rsatishi
mumkin.
Uchinchidan, lizing tadbirkorlarga uskunalarni yoki transport vositalarini sotib
olish o‘rniga, ularni ma’lum bir muddatga ijaraga olish imkoniyatini beradi. Bu usul
orqali kompaniyalar katta boshlang‘ich kapital sarflamasdan zarur uskunalarga ega
bo‘lishadi va ishlab chiqarishni tezda boshlash imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Lizing
shartnomalari odatda uzoq muddatli bo‘lib, bu tadbirkorlarga moliyaviy yukni
kamaytirishga yordam beradi. Biroq lizing shartnomalaridagi shartlarning
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
356
2181-
3187
murakkabligi va to‘lov qobiliyati masalalari tadbirkorlar uchun muammolar tug‘dirishi
mumkin.
Uzoq muddatli majburiyatlarning moliyaviy barqarorlikka ta’siri ham muhimdir.
Agar kompaniya o‘z majburiyatlarini vaqtida bajara olmasa, bu uning kredit reytingiga
salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bu esa kelajakda yangi kreditlar olish yoki
investitsiyalar jalb qilish imkoniyatini cheklaydi. Shuning uchun, tadbirkorlar uzoq
muddatli majburiyatlarni boshqarishda ehtiyotkorlik va puxta rejalashtirish talab
etiladi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston iqtisodiyotidagi uzoq muddatli
majburiyatlar mamlakatning barqaror rivojlanishi uchun zaruriy omil hisoblanadi.
Ularning to‘g‘ri boshqarilishi va samarali ishlatilishi iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda
muhim rol o‘ynaydi. Moliyaviy barqarorlikni saqlab qolish va investitsiya qarorlarini
to‘g‘ri qabul qilish uchun tadbirkorlar va investorlar uzoq muddatli majburiyatlarni
diqqat bilan baholashlari lozim. Bu jarayon O‘zbekiston iqtisodiyotining kelajagi
uchun juda muhimdir, chunki barqaror iqtisodiyot yangi imkoniyatlar yaratadi va aholi
farovonligini oshiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Avazmuratovich, Muqumov Zafar. "MILLIY STANDARTLAR BO‘YICHA
MAJBURIYATLARNING O‘ZGARISHI VA TUGATILISHI HOLATLARINING
BUXGALTERIYA HISOBIDA AKS ETTIRISH MUAMMOLARI."
FORMATION
OF PSYCHOLOGY AND PEDAGOGY AS INTERDISCIPLINARY SCIENCES
3.30
(2024): 67-75.
2.
Dusmuratov, R. D., and A.S BOLTAYEV. "Buxgalteriya hisobi
nazariyasi."
T.:«Fan va texnologiya
476 (2013).
3.
Abdullaev, A. J., Z. A. Qayimova, and Narzieva DM Boltaev Sh Sh. "Pul va
banklar."
O‘quv qo‘llanma “Durdona” nashriyoti Buxoro–2021
.
4.
Muxiddinov,
Djaxongir.
"KORXONANING
MOLIYAVIY
BARQARORLIGINI TAHLIL QILISH VA UNI TAKOMILLASHTIRISH,
SANOAT
KORXONALARIDA
MOLIYAVIY
FAOLIYAT
TAHLILI
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
357
2181-
3187
YO’NALISHLARI."
Инновационные исследования в современном мире: теория и
практика
3.7 (2024): 121-125.
5.
Inoyatov, U. I., S. D. Yusupova, and F. R. Salimbekova. "Buxgalteriya
hisobi."
Toshkent–2011
.
6.
Temur,
Jumaqulov.
"BUXGALTERIYA
HISOBI
XALQARO
STANDARTLARI."
MODERN EDUCATIONAL SYSTEM AND INNOVATIVE
TEACHING SOLUTIONS
1.6 (2025): 227-229.
