ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
343
2181-
3187
UZOQ MUDDATLI MAJBURIYATLAR VA ULARNI HISOBGA OLISH
XUSUSIYATLARI
Maxmudova Nigoraxon
Andijon davlat texnika instituti
Buxgalteriya hisobi va auditi yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya. Uzoq muddatli majburiyatlar va ularni hisobga olish xususiyatlari
moliyaviy hisobotlarning muhim tarkibiy qismi bo‘lib, tashkilotlarning moliyaviy
holatini va barqarorligini baholashda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada uzoq
muddatli majburiyatlar, jumladan, qarzlar, pensiya majburiyatlari va boshqa
moliyaviy majburiyatlar tahlil qilinadi. Maqola, shuningdek, uzoq muddatli
majburiyatlarni hisobga olishda qo‘llaniladigan asosiy usullar va standartlarga
e’tibor qaratadi, bu esa korxonalar uchun to‘g‘ri moliyaviy hisobotlarni tayyorlashda
muhim ahamiyatga ega.Maqolada uzoq muddatli majburiyatlarning tashkilotning
moliyaviy ko‘rsatkichlariga ta’siri, shuningdek, bu majburiyatlarni boshqarish va
nazorat qilishning samarali strategiyalari ko‘rib chiqiladi. Uzoq muddatli
majburiyatlarni to‘g‘ri hisobga olish orqali tashkilotlar o‘z moliyaviy barqarorligini
oshirish va investorlar, kreditorlar va boshqa manfaatdor tomonlar bilan ishonchli
aloqalarni saqlab qolish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Kalit so‘zlar: uzoq muddatli majburiyatlar, moliyaviy barqarorlik, moliyaviy
tahlil, investorlar, investitsiya, moliyaviy resurslar.
Kirish.
Uzoq muddatli majburiyatlar, jumladan, qarzlar, pensiya majburiyatlari
va boshqa moliyaviy majburiyatlar, har qanday tashkilot yoki shaxsning moliyaviy
holatini belgilovchi muhim omillardir. Uzoq muddatli majburiyatlar odatda bir yildan
ko‘proq muddatga mo‘ljallangan bo‘lib, ularning to‘lanishi va boshqarilishi moliyaviy
barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
Uzoq muddatli qarzlar, odatda, korxona yoki shaxs tomonidan moliyaviy
resurslarni jalb qilish uchun olinadi. Bunday qarzlar ko‘pincha 5 yildan 30 yilgacha
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
344
2181-
3187
bo‘lgan muddatlarga ega bo‘ladi va ular banklar, obligatsiyalar yoki boshqa kredit
tashkilotlari orqali olinishi mumkin [1]. Qarz turlari:
✓
Ipoteka krediti - ko‘pincha uy-joy sotib olish uchun olinadi va mulk bilan
ta’minlangan bo‘ladi.
✓
Korxona obligatsiyalari - korxonalar o‘z faoliyatini moliyalashtirish
uchun obligatsiyalar chiqaradilar. Bu investorlarga ma’lum bir foiz daromadini taklif
etadi.
✓
Uzluksiz qarzlar - bu turdagi qarzlar korxonalarga o‘z faoliyatini
kengaytirish yoki yangi loyihalarni amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan mablag‘larni
taqdim etadi.
Uzoq muddatli qarzlarni tahlil qilishda birinchi navbatda qarzning foiz stavkasi,
to‘lov muddati va to‘lov shartlari ko‘rib chiqiladi. Qarzning umumiy qiymati va uning
tashkilotning moliyaviy holatiga ta’siri ham muhimdir [2]. Masalan, yuqori foizli
qarzlar korxonaning foydasini kamaytirishi va moliyaviy barqarorlikni tahdid qilishi
mumkin.
Pensiya majburiyatlari - bu tashkilotlar yoki shaxslarning kelajakdagi pensiya
to‘lovlarini amalga oshirish uchun olib boradigan majburiyatlari. Ular odatda ishchilar
uchun pensiya rejalari orqali amalga oshiriladi. Pensiya turlari:
❖
Ta’minot pensiyasi - ish beruvchi tomonidan ishchining maoshidan ushlab
qolinadigan mablag‘.
❖
Shaxsiy pensiya rejalari - ishchilar o‘zlari mustaqil ravishda to‘laydigan
pensiya fondlari.
Pensiya majburiyatlarini tahlil qilishda ularning umumiy qiymati, to‘lov muddati
va ishchilarning pensiya rejalari bilan bog‘liq shartlar ko‘rib chiqiladi. Ularning
kelajakda to‘lanishi zarur bo‘lgan mablag‘larni hisobga olish, shuningdek, pensiya
fondining investitsiya strategiyasini baholash muhimdir. Agar pensiya fondi yaxshi
boshqarilsa, bu kelajakdagi to‘lovlarni kafolatlaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
345
2181-
3187
Uzoq muddatli majburiyatlarga kiruvchi boshqa moliyaviy majburiyatlar ichida
ijaralar, litsenziyalar va boshqa uzoq muddatli shartnomalar mavjud. Bular ham
tashkilotning moliyaviy holatiga ta’sir qiladi [3].
Boshqa moliyaviy majburiyatlarni tahlil qilishda ularning shartlari, to‘lov
muddati va umumiy qiymati ko‘rib chiqiladi. Uzoq muddatli ijaralar yoki litsenziyalar
tashkilotning moliyaviy oqimini belgilaydi va ularni boshqarish strategiyasi muhim
ahamiyatga ega.
Uzoq muddatli majburiyatlar moliyaviy hisobotlarda alohida ko‘rsatiladi. Bu
majburiyatlar balansda "Uzoq muddatli majburiyatlar" bo‘limida aks ettiriladi. Uzoq
muddatli majburiyatlar bilan bog‘liq bo‘lgan moliyaviy ko‘rsatkichlar quyidagilarni
o‘z ichiga oladi:
➢
Qarz-to‘lov nisbati (Debt-to-Equity Ratio) - bu ko‘rsatkich tashkilotning
qarzlarini o‘z kapitaliga nisbatan baholaydi. Yuqori nisbati tashkilotning yuqori qarzga
ega ekanligini ko‘rsatadi.
➢
Qarzning qoplash muddati (Debt Coverage Ratio) - bu ko‘rsatkich
tashkilotning qarzlarini qoplash qobiliyatini baholaydi.
➢
Pensiya majburiyatlari nisbati: Bu ko‘rsatkich ishchilarga bo‘lgan pensiya
majburiyatlarini aniqlaydi.
Uzoq muddatli majburiyatlarni samarali boshqarish uchun quyidagi
strategiyalarni qo‘llash mumkin:
✓
Moliyaviy rejalashtirish - uzoq muddatli majburiyatlarni hisobga olgan
holda moliyaviy reja tuzish zarur.
✓
Diversifikatsiya -qarzdorlikni kamaytirish uchun turli xil moliyaviy
manbalarni jalb qilish.
✓
Monitoring va nazorat - uzoq muddatli majburiyatlarning bajarilishini
doimiy ravishda nazorat qilish.
Uzoq muddatli majburiyatlar, tashkilotlarning moliyaviy holatini belgilovchi
muhim omillardir. Ular, asosan, bir yildan ortiq muddatga mo‘ljallangan qarzlar,
pensiya majburiyatlari va boshqa moliyaviy majburiyatlarni o‘z ichiga oladi [4]. Uzoq
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
346
2181-
3187
muddatli majburiyatlarni hisobga olishda qo‘llaniladigan asosiy usullar va standartlar
moliyaviy hisobotlarning aniqligi va ishonchliligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Uzoq muddatli majburiyatlarni hisobga olishda bir nechta asosiy usullar mavjud:
a)
Amortizatsiya usuli.
Amortizatsiya — bu uzoq muddatli aktivlar yoki
qarzlarning qiymatini vaqt o‘tishi bilan taqsimlash jarayonidir. Bu usul orqali
majburiyatlar bo‘yicha to‘lovlar, qarzning asosiy qismi va foizlari bilan birga, har yili
hisobga olinadi. Masalan, ipoteka krediti bo‘yicha to‘lovlar amortizatsiya jadvali
yordamida rejalashtiriladi, bu esa qarzning qoplash muddati va foiz stavkasini hisobga
olgan holda amalga oshiriladi.
b)
To‘g‘ridan-to‘g‘ri hisobga olish.
Bu usulda uzoq muddatli majburiyatlar
bevosita balansda aks ettiriladi. Bunda majburiyatlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘z qiymati
bilan ko‘rsatiladi. Ushbu usul ko‘proq oddiy va aniq hisob-kitoblarni ta’minlaydi, lekin
majburiyatlarning o‘zgarishi va foiz stavkalarining ta’sirini hisobga olishda
cheklovlarga ega bo‘lishi mumkin.
c)
Diskontlash usuli.
Diskontlash — bu kelajakdagi to‘lovlarni hozirgi
qiymatga keltirish jarayonidir. Uzoq muddatli majburiyatlarni hisobga olishda
diskontlash usuli ko‘pincha pensiya majburiyatlari yoki boshqa kelajakdagi to‘lovlar
uchun qo‘llaniladi. Ushbu usul orqali kelajakdagi to‘lovlar hozirgi kunga
moslashtiriladi, bu esa moliyaviy rejalashtirishda muhim ahamiyatga ega.
Uzoq muddatli majburiyatlarni hisobga olishda xalqaro va milliy moliyaviy
hisobot standartlari (MHS) muhim rol o‘ynaydi. Ular tashkilotlarning moliyaviy
holatini baholashda yagona yondashuvni ta’minlaydi.
IFRS — bu xalqaro darajada qabul qilingan moliyaviy hisobot standartlari bo‘lib,
ular tashkilotlarga o‘z moliyaviy holatini aniq va shaffof tarzda taqdim etish imkonini
beradi. IFRS 9 “Moliya aktivlari” va “Moliya majburiyatlari” standartlari uzoq
muddatli majburiyatlarni hisobga olishda qo‘llaniladi. Ular qarzlarning, pensiya
majburiyatlarining va boshqa uzoq muddatli majburiyatlarning qanday qilib hisobga
olinishi kerakligini belgilaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
347
2181-
3187
Har bir mamlakatda o‘ziga xos moliyaviy hisobot standartlari mavjud bo‘lishi
mumkin. Masalan, AQShda GAAP (Generally Accepted Accounting Principles)
standartlari amal qiladi. Bu standartlar uzoq muddatli majburiyatlarni hisobga olishda
ko‘rsatmalar beradi va tashkilotlarning moliyaviy holatini baholashda muhim
ahamiyatga ega.
Uzoq muddatli majburiyatlar, tashkilotning moliyaviy holatini belgilovchi muhim
omillardan biridir. Ular, odatda, bir yildan ortiq muddatga mo‘ljallangan qarzlar,
pensiya majburiyatlari va boshqa moliyaviy majburiyatlarni o‘z ichiga oladi. Uzoq
muddatli majburiyatlarning tashkilotning moliyaviy ko‘rsatkichlariga ta’siri bir nechta
jihatdan namoyon bo‘ladi [5].
Qarz-to‘lov nisbati.
Uzoq muddatli majburiyatlar tashkilotning qarz-to‘lov
nisbati (Debt-to-Equity Ratio) ko‘rsatkichiga bevosita ta’sir qiladi. Ushbu ko‘rsatkich,
tashkilotning qarzlarini o‘z kapitaliga nisbatan baholaydi. Yuqori qarz-to‘lov nisbati,
odatda, tashkilotning yuqori qarzga ega ekanligini ko‘rsatadi, bu esa investorlar va
kredit beruvchilar uchun xavf tug‘dirishi mumkin. Agar qarz-to‘lov nisbati juda yuqori
bo‘lsa, bu tashkilotning moliyaviy barqarorligini pasaytiradi va uning kredit reytingini
kamaytirishi mumkin.
Qarzning qoplash muddati.
Uzoq muddatli majburiyatlar, shuningdek, qarzning
qoplash muddati (Debt Coverage Ratio) ko‘rsatkichini ham ta’sir qiladi. Ushbu
ko‘rsatkich tashkilotning qarzlarini qoplash qobiliyatini baholaydi. Agar qarzning
qoplash muddati yuqori bo‘lsa, bu tashkilotning moliyaviy barqarorligini ko‘rsatadi.
Biroq, uzoq muddatli majburiyatlarning oshishi, qoplash muddati past bo‘lgan
tashkilotlarda moliyaviy qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin.
Naqd pul oqimi.
Uzoq muddatli majburiyatlar naqd pul oqimiga ham ta’sir qiladi.
Tashkilotlar uzoq muddatli qarzlarni to‘lash uchun muntazam ravishda naqd pul
sarflashlari kerak. Agar naqd pul oqimi yaxshi boshqarilmasa, bu tashkilotning
operatsion faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Naqd pul oqimining pasayishi
esa likvidlik muammolarini keltirib chiqarishi va faoliyatni davom ettirishda
qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
348
2181-
3187
Investitsiya imkoniyatlari.
Uzoq muddatli majburiyatlar tashkilotning
investitsiya imkoniyatlariga ham ta’sir qiladi. Yuqori qarz darajasi bilan bog‘liq
bo‘lgan risklar, tashkilotlarni yangi investitsiyalarni amalga oshirishdan to‘sishi
mumkin. Investorlar va kredit beruvchilar yuqori riskli tashkilotlarga kamroq sarmoya
kiritishga moyil bo‘lishadi. Shunday qilib, uzoq muddatli majburiyatlar, yangi
loyihalar va rivojlanish uchun zarur bo‘lgan moliyaviy resurslarni jalb qilishda to‘siq
bo‘lishi mumkin.
Moliyaviy barqarorlik.
Uzoq muddatli majburiyatlarning ta’siri tashkilotning
umumiy moliyaviy barqarorligiga ham bog‘liqdir. Moliyaviy barqarorlikni ta’minlash
uchun tashkilotlar uzoq muddatli majburiyatlarni boshqarish va nazorat qilishda
ehtiyotkorlik bilan yondashishlari kerak. Uzoq muddatli majburiyatlarning oshishi,
agar u nazorat qilinmasa, moliyaviy qiyinchiliklarga olib kelishi va tashkilotning
umumiy muvaffaqiyatini tahdid ostiga qo‘yishi mumkin.
Xulosa.
Uzoq muddatli majburiyatlar tashkilotlarning moliyaviy strukturasining
muhim qismini tashkil etadi va ularning hisobga olish usullari moliyaviy hisobotlar va
boshqaruv qarorlarini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu majburiyatlar,
asosan, bir yildan ortiq muddatga mo‘ljallangan qarzlar, pensiya majburiyatlari va
boshqa moliyaviy majburiyatlarni o‘z ichiga oladi. Uzoq muddatli majburiyatlarni
to‘g‘ri hisobga olish, tashkilotning moliyaviy holatini aniq aks ettirish, investorlar va
kredit beruvchilar uchun ishonch yaratish, shuningdek, strategik rejalashtirish
jarayonida muhim ahamiyatga ega. Uzoq muddatli majburiyatlarning hisobga olinishi,
ularning qanchalik samarali boshqarilishi va nazorat qilinishi bilan bevosita bog‘liqdir.
Tashkilotlar uzoq muddatli majburiyatlarni boshqarish orqali naqd pul oqimini
optimallashtirish, investitsiya imkoniyatlarini kengaytirish va moliyaviy barqarorlikni
ta’minlashlari mumkin. Shuningdek, to‘g‘ri hisobga olish usullari orqali moliyaviy
ko‘rsatkichlarni yaxshilash va risklarni minimallashtirish imkonini beradi. Natijada,
uzoq muddatli majburiyatlar va ularning hisobga olish xususiyatlari tashkilotning
muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi uchun zarur bo‘lgan asosiy omillardan biridir.
Tashkilotlar ushbu majburiyatlarni samarali boshqarish va to‘g‘ri hisobga olish orqali
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
349
2181-
3187
o‘z moliyaviy barqarorligini oshirishi va kelajakdagi rivojlanish imkoniyatlarini
kengaytirishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mamatkulov M.Sh., Tabayev A.Z. “Buxgalteriya hisobi” o‘quv amaliyoti uchun
o‘quv qo‘llanma. – T.: 2022: - 126 b.
2.
Muxlisa, Toshtemirova, and Egamberdiyev Shavkatbek. "THE ROLE OF
ACCOUNTING
IN
TAX
POLICY:
ITS
IMPACT
ON
ECONOMIC
DEVELOPMENT."
Modern education and development
19.4 (2025): 14-19.
3.
G‘ulomova F. Buxgalteriya hisobini mustaqil o‘rganuvchilar uchun qo‘llanma. –T.:
“NORMA” nashriyoti, 2010 y.
4.
Zebiniso, Xatamova, and Egamberdiyev Shavkatbek. "ACCOUNTING AND
ECONOMIC ANALYSIS: AN INTEGRATED APPROACH TO CALCULATING
FINANCIAL INDICATORS."
Modern education and development
19.4 (2025): 8-13.
5.
B. Isroilov, Buxgalteriya hisobi nazariyasi: Darslik - Toshkent: Tafakkur , 2020. -
240 b.
