ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
79
2181-
3187
AKTIV QUWVVATNI KOMPENSATSIYA QILISHNING NAZARIY
ASOSLARI VA AMALIY AHAMIYATI
Andijon Davlat Texnika Instituti
Energia tejamkorligi va energoaudit
yo’nalishi K 96_21 guruh talabasi
Abdurasulov Mashrabjon
abdurasulovmashrabjon9@gmail.com
Annotatsiya
Ushbu maqolada elektr energiya tizimlarida aktiv quvvatni kompensatsiya
qilishning nazariy asoslari, texnik usullari va uning sanoatdagi amaliy qo‘llanilishi
ko‘rib chiqilgan. Kompensatsiya natijasida energiya samaradorligi oshadi, elektr
tarmoqlaridagi yo‘qotishlar kamayadi va elektr qurilmalarning ishlash sifati
yaxshilanadi.
Аннотация
В данной статье рассматриваются теоретические основы, технические
методы и практическое применение компенсации активной мощности в
системах электроснабжения. В результате компенсации повышается
энергоэффективность, снижаются потери в электрических сетях и улучшается
качество работы электрооборудования.
Abstract
This article examines the theoretical foundations, technical methods, and
industrial applications of active power compensation in electrical power systems. As
a result of compensation, energy efficiency increases, power losses in electrical
networks decrease, and the performance quality of electrical equipment improves.
Kalit so‘zlar
: aktiv quvvat, kompensatsiya, reaktiv quvvat, energiya
samaradorligi, elektr tizimi, kondensator batareyasi, STATCOM, quvvat omili.
Kirish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
80
2181-
3187
Zamonaviy sanoat va ishlab chiqarish tizimlarida elektr energiyasidan unumli
foydalanish dolzarb masalalardan biridir. Elektr tarmoqlarida yuklamalarning
o‘zgaruvchan tabiati, asinxron motorlar, ma’lumot uzatish tizimlari va boshqa nelinear
iste’molchilar sababli reaktiv quvvat hosil bo‘ladi. Bu esa umumiy elektr tizimining
faoliyatiga salbiy ta’sir qiladi. Shu sababli, elektr tizimlarda reaktiv quvvatni
kompensatsiya qilish muhim hisoblanadi.
Aktiv quvvat va uning elektr tizimidagi roli Aktiv quvvat – bu elektr
energiyasining foydali qismini tashkil etuvchi va iste’molchi tomonidan ish
bajarishda ishlatiladigan quvvatdir. Uning miqdori P = U * I * cos(φ) formulasi orqali
aniqlanadi. Bu yerda U – kuchlanish, I – tok kuchi va cos(φ) – quvvat omili. Quvvat
omili qanchalik yuqori bo‘lsa, tizimda shunchalik kam yo‘qotishlar yuzaga keladi.
Kompensatsiya qilish zarurati Elektr tizimlarida reaktiv quvvat oqimlari aktiv
quvvatni yetkazishda ortiqcha yuk hosil qiladi. Bu esa liniyalarda kuchlanish
pasayishiga, qurilmalarda ortiqcha qizishga va energiya samaradorligining
pasayishiga olib keladi. Kompensatsiya qilish orqali bu muammolar bartaraf etiladi.
Reaktiv quvvat kompensatsiyasi elektr energiyasining faqat foydali qismini yetkazib
berish imkonini yaratadi.
Nazariy asoslar Kompensatsiya jarayoni, asosan, reaktiv quvvat manbaini
neytrallashtirishga qaratilgan. Bunda elektr tarmog‘iga kondensator batareyalari,
sinxron kompensatorlar yoki avtomatik boshqaruv tizimlari ulab, fazani ilgarilatish
yo‘li bilan cos(φ) qiymatini birga yaqinlashtirish mumkin. Buning nazariy asosi
elektromagnit induksiya, Kirchhoff qonunlari va sinxron mashinalarning faza holati
tahliliga borib taqaladi.
Texnik yechimlar • Kondensator batareyalari – eng keng tarqalgan va iqtisodiy
samarali usul bo‘lib, ular doimiy yoki o‘zgaruvchan yuklamalar uchun statik yoki
avtomatik turlarda qo‘llaniladi. • Sinxron kompensatorlar – generator rejimida
ishlovchi, lekin foydali quvvat ishlab chiqarmaydigan qurilma bo‘lib, ayniqsa yirik
sanoat obyektlarida ishlatiladi. • Elektron boshqaruv asosidagi qurilmalar – masalan,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
81
2181-
3187
STATCOM, SVC kabi zamonaviy tizimlar reaktiv quvvatni real vaqt rejimida
boshqarish imkonini beradi.
Amaliy ahamiyati Aktiv quvvatni kompensatsiya qilish sanoatda:
•
elektr energiyasi uchun to‘lovlarni kamaytiradi;
•
elektr qurilmalarning xizmat muddatini uzaytiradi;
•
energiya uzatish samaradorligini oshiradi;
•
tarmoqda kuchlanishni barqarorlashtiradi;
•
issiqlik yo‘qotishlarini kamaytiradi.
Yangi texnologiyalar va istiqbolli yo‘nalishlar Raqamli transformatorlar, IoT
asosidagi monitoring vositalari, sun’iy intellekt yordamida optimallashtirish
algoritmlari orqali aktiv quvvat kompensatsiyasini avtomatlashtirish va yuqori
aniqlikda boshqarish imkoniyati yaratilmoqda.
Xulosa Aktiv quvvatni kompensatsiya qilish – elektr energetika tizimlarining
samaradorligini oshirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Nazariy bilimlar asosida
ishlab chiqilgan texnik va texnologik yechimlar ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish
sohalarida katta iqtisodiy foyda keltiradi. Kelajakda sun’iy intellekt va raqamli
texnologiyalarning joriy etilishi bu sohada yangi yutuqlar sari yo‘l ochadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. A.S. Yusupov. "Elektr energiyani yetkazib berish va taqsimlash". Toshkent, 2018.
2. E.V. Pototskiy. "Elektr energiya tizimlarida reaktiv quvvatni kompensatsiya qilish",
Moskva, 2016.
3. M.Q. Sodiqov. "Elektrotexnika asoslari", Toshkent, 2021.
4. IEEE Power & Energy Magazine – Reactive Power Management, 2020.
5. O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi nashrlari
