ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
374
2181-
3187
AQLLI MUHITDA SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINI
QO’LLASH SAMARADORLIGI
Usmanova N.B
1
.,
Temirova D.X
1
.,
G‘ayratov Z.K
2
.,
Xiyasova S.R
2
.
1
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi
Toshkent axborot texnologiyalari
universiteti, O‘zbekiston, Toshkent.
2
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi
Toshkent Axborot texnologiyalari
Universiteti Samarqand filiali, O‘zbekiston, Samarqand.
Annotatsiya.
Ushbu maqolada aqlli muhitda sun’iy intellekt (SI)
texnologiyalarini qo‘llash samaradorligi tahlil qilinadi. Sun’iy intellekt aqlli
shaharlar, sog‘liqni saqlash, transport, energetika, xavfsizlik va boshqa
infratuzilmaviy tizimlarda qaror qabul qilishni avtomatlashtirish, optimallashtirish va
samaradorligini oshirishda muhim vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda. Tadqiqot
davomida SI texnologiyalarining asosiy yo‘nalishlari, amaliy qo‘llanilishi va ularning
funksional afzalliklari chuqur o‘rganilib, ularni amalga oshirish jarayonida yuzaga
keladigan muammolar va ularning yechimlari tahlil qilinadi. Maqola yakunida sun’iy
intellekt asosida boshqariluvchi aqlli tizimlarning samaradorligini baholash
mezonlari keltiriladi va kelajakda bu texnologiyalarning rivojlanish istiqbollari
haqida fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar: aqlli muhit, sun’iy intellekt, optimallashtirish, qaror qabul qilish,
aqlli shahar, avtomatlashtirish, IoT, tahlil, texnologiya, samaradorlik.
Kirish.
intellekt asosida shakllanayotgan turmush tarzini ifodalaydi. Bugungi
kunda dunyo bo‘ylab shaharlar, korxonalar, davlat boshqaruvi va ijtimoiy tizimlar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
375
2181-
3187
sun’iy intellekt texnologiyalaridan keng foydalanmoqda. Bu esa inson faolligini
kamaytirish, qaror qabul qilish jarayonini tezlashtirish va xatoliklarni kamaytirishga
xizmat qilmoqda. Aqlli muhitning shakllanishida turli komponentlar – axborot
texnologiyalari, Internet narsalar (IoT), katta ma’lumotlar (Big Data), bulutli hisoblash
va ayniqsa sun’iy intellekt muhim rol o‘ynaydi. Aynan sun’iy intellekt tizimlari
yordamida muhitdagi o‘zgarishlar aniqlanadi, real vaqt rejimida tahlil qilinadi va
optimal boshqaruv qarorlari qabul qilinadi.
Misol uchun, aqlli shahar infratuzilmasida transport oqimini boshqarish, elektr
energiyasini tejash, atrof-muhit monitoringini olib borish, xavfsizlikni ta’minlash kabi
jarayonlarda SI texnologiyalari beqiyos samara bermoqda. Shu bilan birga, sun’iy
intellekt inson intellektiga yaqin yondashuvlar asosida ishlaydi va ma’lumotlardan
mustaqil ravishda o‘rganish, anglash va bashorat qilish qobiliyatiga ega. Bu esa uni
o‘z-o‘zini boshqaruvchi, adaptiv va moslashuvchan tizimlar yaratishda asosiy vositaga
aylantiradi. Kirish qismida biz sun’iy intellekt texnologiyalari qanday ishlashi,
ularning aqlli muhitga integratsiyalashuvi qanday kechayotgani va bu tizimlar orqali
qanday real natijalarga erishish mumkinligi haqida umumiy tushunchalar beramiz.
Asosiy qism.
Aqlli muhitda sun’iy intellekt texnologiyalarini qo‘llash tobora
kengayib bormoqda va bu texnologiyalar inson hayoti uchun qulay, xavfsiz hamda
samarali yashash va ishlash muhitini yaratishda muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda.
Sun’iy intellekt tizimlari yordamida real vaqt rejimida ma’lumotlarni yig‘ish, tahlil
qilish, bashorat qilish va avtomatik qarorlar qabul qilish imkoniyati yaratiladi. Aqlli
muhitning samarali ishlashi uchun ma’lumotlar uzluksiz va yuqori aniqlikda
to‘planishi kerak bo‘lib, bu jarayonda IoT qurilmalari, datchiklar, kameralar, GPS
tizimlari va boshqa axborot manbalari muhim rol o‘ynaydi. Ushbu ma’lumotlar sun’iy
intellekt modellariga kiritilib, ularning asosida o‘rgatuvchi algoritmlar yordamida
muayyan xatti-harakatlarni aniqlash, ularni tahlil qilish va optimal echimlarni taklif
qilish mumkin bo‘ladi. Misol uchun, aqlli shaharlar infratuzilmasida yo‘l harakati
oqimini boshqarish sun’iy intellekt yordamida avtomatik tarzda amalga oshiriladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
376
2181-
3187
Svetoforlar real vaqtda transport oqimini kuzatib, yuklamalarni teng taqsimlaydi,
tirbandliklarni kamaytiradi va harakat xavfsizligini oshiradi. Shu bilan birga, sun’iy
intellekt asosida ishlovchi videonazorat tizimlari jinoyatchilikni oldini olishda, yuzni
tanish va favqulodda holatlarni aniqlashda muhim vosita sifatida foydalaniladi. Aqlli
muhitda sun’iy intellekt sog‘liqni saqlash tizimlarida ham o‘zining samaradorligini
ko‘rsatmoqda. Masalan, bemorlar holatini monitoring qilish, yurak urish ritmini
kuzatish, tibbiy tasvirlarni tahlil qilish, kasalliklarni erta aniqlash kabi vazifalarni SI
algoritmlari ancha aniqlik bilan bajaradi. Shuningdek, bemorlar uchun individual
davolash rejalari tuzish imkoniyati yaratiladi. Bu esa sog‘liqni saqlashda sifatni
oshiradi va resurslardan oqilona foydalanishga imkon beradi. Aqlli binolarda esa
sun’iy intellekt asosida energiyani boshqarish, isitish va sovitish tizimlarini avtomatik
sozlash, elektr quvvatini tejash, havoni tozalash va yoritishni optimallashtirish kabi
funktsiyalar amalga oshiriladi. Bularning barchasi energiya sarfini kamaytiradi,
ekologik barqarorlikni ta’minlaydi va yashash sharoitlarini yaxshilaydi.
Aqlli qishloq xo‘jaligi sohasida ham SI texnologiyalari keng qo‘llanmoqda.
Dehqonchilikda tuproq holatini monitoring qilish, o‘simliklarning sog‘lig‘ini baholash,
hosildorlikni bashorat qilish va suv resurslarini tejashda sun’iy intellekt asosida
ishlovchi tizimlar katta foyda keltirmoqda. Bu texnologiyalar orqali har bir
maydonning aniq o‘lchovi, agrotexnik ishlovlar jadvali, o‘g‘itlash va sug‘orish rejasi
avtomatik ravishda ishlab chiqiladi. Boshqa bir muhim yo‘nalish bu – atrof-muhit
monitoringi hisoblanadi. SI texnologiyalari yordamida havo ifloslanish darajasi,
shovqin, harorat, namlik, yorug‘lik kabi parametrlar uzluksiz kuzatiladi va normadan
chetlanish holatlari yuz bersa, tizimlar avtomatik choralarni ko‘rishga qodir bo‘ladi.
Masalan, sanoat hududlarida chiqindilar darajasi oshsa, avtomatik ventilyatsiya tizimi
ishga tushadi yoki xabarlar jo‘natiladi. Aqlli ta’lim tizimlarida esa sun’iy intellekt
o‘quvchilarning bilimi va individual xususiyatlarini tahlil qilib, mos ta’lim mazmunini
tavsiya qiladi.
Shuningdek, test natijalarini avtomatik tahlil qilish, baholashda subyektivlikni
yo‘qotish, ta’lim jarayonini shaxsga yo‘naltirish imkoniyatlari ham mavjud. Bunday
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
377
2181-
3187
tizimlar o‘quv jarayonining sifatini oshiradi va o‘qituvchilar yukini kamaytiradi.
Sun’iy intellekt asosida ishlovchi chatbotlar, virtual yordamchilar, ovozli boshqaruv
tizimlari esa kundalik hayotda keng qo‘llanilmoqda. Ular foydalanuvchilar bilan
muloqotda bo‘lib, savollarga javob beradi, xizmatlarni tez va qulay taqdim etadi,
eslatmalarni tashkil qiladi va boshqa ko‘plab funksiyalarni bajaradi. Tadbirkorlik va
sanoatda SI yordamida mahsulot sifatini nazorat qilish, ishlab chiqarishni
avtomatlashtirish,
mijozlarning
xatti-harakatlarini
tahlil
qilish,
marketing
strategiyalarini ishlab chiqish va biznes qarorlarini asoslash imkoniyati mavjud.
Ustunliklar bilan birga, bu texnologiyalarni joriy etishda ba’zi muammolar ham yuzaga
chiqadi. Masalan, axborot xavfsizligi, shaxsiy ma’lumotlar himoyasi, sun’iy intellekt
qarorlarining shaffofligi va izohlanish darajasi, inson faktori bilan uyg‘unlik kabi
masalalar muhim hisoblanadi.
1-rasm. Sun’iy intellektga asoslangan aqlli muhit klassifikatsiyasi
Shu sababli, SI asosidagi aqlli muhitlar yaratilganda faqat texnik jihatlar emas,
balki axloqiy, huquqiy va ijtimoiy omillar ham inobatga olinishi kerak. Shuningdek,
algoritmlarning adolatlilik, kamsitmaslik, neytrallik kabi tamoyillarga rioya qilishi
ham muhim hisoblanadi. Texnologik rivojlanish davom etar ekan, sun’iy intellekt
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
378
2181-
3187
algoritmlari yanada kuchayib, chuqur o‘rganish, tabiiy tilni tushunish, kontekstni
anglash, emotsiyalarni qayta ishlash kabi funksiyalarni bajarishga qodir bo‘lib
bormoqda. Bu esa aqlli muhitni nafaqat funksional, balki ijtimoiy jihatdan ham
barqaror va qulay tizimga aylantiradi. Shunday qilib, asosiy qismda ko‘rib
chiqilganidek, sun’iy intellekt texnologiyalarining aqlli muhitdagi o‘rni nihoyatda
muhim bo‘lib, ular zamonaviy jamiyatni innovatsion va raqamli taraqqiyot yo‘lida
ilgari boshlab bormoqda. Bu texnologiyalar orqali inson hayoti yengillashadi,
xavfsizlik ta’minlanadi va resurslar samarali boshqariladi. Shu sababli, sun’iy
intellektni chuqur o‘rganish, uni to‘g‘ri joriy qilish va barqaror tarzda boshqarish
hozirgi kunning dolzarb masalalaridandir.
Tahlil va muhokama.
Aqlli muhitda sun’iy intellekt texnologiyalarini qo‘llash
samaradorligini tahlil qilish va muhokama qilish bugungi raqamli jamiyatda dolzarb
masala hisoblanadi. Sun’iy intellektning har xil sohalardagi joriy etilishi natijasida
inson faoliyatini avtomatlashtirish, resurslardan oqilona foydalanish, muammolarni tez
va aniq hal qilish, hamda shahar infratuzilmasini samarali boshqarish imkoniyatlari
kengaymoqda. Tahlil davomida aniqlanishicha, aqlli muhit tizimlarida SI
texnologiyalarining qo‘llanilishi nafaqat ish samaradorligini oshiradi, balki xarajatlarni
kamaytirish, inson omilidan kelib chiqadigan xatoliklarni bartaraf etish, shuningdek,
real vaqt rejimida faoliyat yuritish kabi ijobiy natijalarni keltirib chiqaradi. Misol
tariqasida, aqlli shahar infratuzilmasida transport oqimini boshqarish tizimlarining
samaradorligi tahlil qilinganda, SI algoritmlari yordamida harakat jadvali
optimallashtirilgani, tirbandliklar kamaygani, yoqilg‘i sarfi qisqargani va havoga
chiqariladigan zararli moddalar miqdori kamaygani aniqlangan. Bu kabi tahlillar SI
texnologiyalarining ekologik barqarorlikni ta’minlashdagi ahamiyatini ham
ko‘rsatmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
379
2181-
3187
2-rasm. Sun’iy intellektga asoslangan aqlli muhit arxitekturasi
Muhokama jarayonida ta’lim, sog‘liqni saqlash, xavfsizlik, ekologiya, sanoat,
energetika, logistika, hamda turizm kabi sohalarda sun’iy intellektning afzalliklari
o‘rganildi. Ta’lim sohasida tahlil natijalari sun’iy intellekt asosida ishlovchi
shaxsiylashtirilgan o‘quv platformalarining samaradorligi oshganini ko‘rsatadi. Bu
tizimlar o‘quvchilarning qobiliyat darajasini aniqlab, ularga mos topshiriqlar va
materiallar taqdim etadi, bu esa ta’lim sifati va individual yondashuv darajasini
oshiradi. Sog‘liqni saqlashda esa tibbiy tasvirlarni avtomatik tahlil qiluvchi SI tizimlari
diagnostikani tezlashtirgan, aniqlikni oshirgan va bemorlar hayotini saqlab qolish
imkoniyatini kuchaytirgan. Shuningdek, sog‘liqni saqlash muassasalarida
bemorlarning holatini masofaviy monitoring qilish tizimlari SI texnologiyalari
yordamida yuqori darajada ishonchlilik bilan ishlayotgani aniqlangan. Boshqa
tomondan, xavfsizlik sohasida yuzni aniqlash, videokuzatuv tizimlarini boshqarish,
jinoyatlarni bashorat qilish va avtomatik ogohlantirish tizimlari orqali jinoyatchilik
darajasini kamaytirish imkoni mavjudligi tahlillar orqali o‘z isbotini topgan. Ekologik
monitoringda esa sun’iy intellekt datchiklaridan kelgan ma’lumotlarni tahlil qilib,
ifloslanish manbalarini aniqlash va avtomatik chora ko‘rish imkonini beradi. Bu esa
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
380
2181-
3187
inson salomatligi va ekologik muvozanatni saqlashga xizmat qiladi. Muhokama
qilingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt texnologiyalari yirik hajmdagi
ma’lumotlar bilan ishlash, ulardan foydali bilimlar olish va optimal qarorlar ishlab
chiqishda juda samarali vosita hisoblanadi.
Tahlillarda shuningdek, ayrim muammolar ham aniqlangan. Jumladan, SI
tizimlarining joriy etilishi uchun katta hajmda boshlang‘ich sarmoya, yuqori texnik
infratuzilma, malakali kadrlar va ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlash mexanizmlari
zarur. Bu esa iqtisodiy va texnologik jihatdan ba’zi hududlar uchun muammoli bo‘lishi
mumkin. Shuningdek, SI asosidagi tizimlar qabul qilgan qarorlarning izohlanmasligi,
ya’ni “qora quti” xususiyati mavjudligi, ba’zan noto‘g‘ri natijalarga olib kelishi
mumkinligi aniqlangan. Bunda inson faktori bilan SI tizimlari o‘rtasidagi uyg‘unlikni
ta’minlash muhim masala sifatida ko‘riladi. Shuningdek, sun’iy intellekt asosidagi
qarorlar ayrim hollarda axloqiy yoki ijtimoiy jihatdan muammoli bo‘lishi, masalan,
diskriminatsiya, xolislikning buzilishi, shaxsiy hayot daxlsizligiga tajovuz kabi
holatlar ham tahlil davomida muhokama qilindi. Shu sababli, tahlillar asosida xulosa
qilinadiki, SI texnologiyalarini joriy etishda texnologik imkoniyatlar bilan bir qatorda
ijtimoiy va huquqiy jihatlar ham inobatga olinishi kerak. Shuningdek, sun’iy intellekt
tizimlarini nazorat qilish va ularning qarorlarini tushuntira olish qobiliyati, ya’ni
“explainable AI” konsepsiyasini rivojlantirishga ehtiyoj borligi aniqlanmoqda.
Muhokamalar davomida aniqlanishicha, SI texnologiyalarining samaradorligi
nafaqat ularning texnik ko‘rsatkichlariga, balki foydalanuvchilarning ishonchi,
tizimdan foydalanish madaniyati, ma’lumotlar sifati va ochiqligi, hamda institutsional
qo‘llab-quvvatlov darajasiga ham bevosita bog‘liqdir. Shuningdek, tahlil qilingan
loyihalar va real tajribalarda, SI texnologiyalarini lokal sharoitga moslashtirish
muhimligi ta’kidlangan. Masalan, mahalliy aholi ehtiyojlari, madaniyati, til
xususiyatlari va mavjud infratuzilmaga mos SI tizimlari samaradorligi yuqori bo‘lgan.
Shu bilan birga, aqlli muhitda SI texnologiyalarining ishlatilishini yanada samarali
qilish uchun raqamli savodxonlikni oshirish, ochiq ma’lumotlar platformalarini
rivojlantirish, davlat va xususiy sektor hamkorligini kuchaytirish, ilmiy tadqiqotlarni
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
381
2181-
3187
rag‘batlantirish zarurligi tahlil natijalarida qayd etilgan. Natijaviy muhokamalar shuni
ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt texnologiyalari yordamida yaratilgan aqlli muhitlar inson
hayotining barcha jabhalarida sezilarli yengillik va samaradorlik olib kelmoqda. Bu
texnologiyalar nafaqat mavjud tizimlarni yaxshilash, balki yangi, ilg‘or va innovatsion
yondashuvlarni shakllantirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Shu bois, SI
texnologiyalarini puxta rejalashtirish, ularni ehtiyotkorlik bilan joriy etish, xavfsizlik
va adolat tamoyillariga asoslanib boshqarish – aqlli muhitda raqamli taraqqiyotning
barqarorligini ta’minlash uchun asosiy omil hisoblanadi.
Xulosa.
Sun’iy intellekt texnologiyalarining aqlli muhitda qo‘llanilishi
zamonaviy jamiyat uchun nihoyatda dolzarb masala bo‘lib, uning samaradorligi haqida
olib borilgan tahlillar natijasida ko‘plab muhim xulosalarga kelindi. Ushbu
texnologiyalar insoniyatning kundalik hayotini yengillashtirish, resurslardan oqilona
foydalanish, ekologik muvozanatni saqlash, xavfsizlikni ta’minlash va ijtimoiy
xizmatlar sifatini oshirishda o‘zining yuqori salohiyatini namoyon etmoqda. Aqlli
muhitda qaror qabul qilish jarayonlarida sun’iy intellekt texnologiyalarining joriy
etilishi orqali katta hajmdagi ma’lumotlar real vaqt rejimida qayta ishlanib, inson
omiliga bog‘liq bo‘lgan xatoliklar kamayadi, jarayonlar tezlashtiriladi va yuqori
aniqlik bilan tahlil qilinadi.
Jumladan, transport sohasida tirbandliklarni kamaytirish, sog‘liqni saqlashda
kasalliklarni oldindan aniqlash, ta’limda shaxsiylashtirilgan yondashuvlarni amalga
oshirish, sanoatda esa ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish orqali ishlab
chiqarish samaradorligini oshirish mumkin. Ushbu sohalarda olib borilgan amaliy
tadqiqotlar va sinov loyihalari sun’iy intellekt texnologiyalarining samaradorligini
isbotlaydi. Biroq bu samaradorlikni to‘laqonli amalga oshirish uchun texnik, iqtisodiy,
huquqiy va ijtimoiy sharoitlarning uyg‘unligiga erishish muhim. Sun’iy intellekt
texnologiyalarining joriy etilishi bilan bog‘liq xavfsizlik, maxfiylik, ma’lumotlar sifati
va algoritmik xolislik masalalari ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, qaror qabul
qilish jarayonida SI tizimlarining inson hayoti va huquqlariga bevosita ta’sir ko‘rsatishi
mumkinligi sababli, bu texnologiyalarni ishlab chiqish va tatbiq etishda axloqiy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
382
2181-
3187
me’yorlar, qonunchilik talablari va ijtimoiy mas’uliyat asosiy o‘rinda bo‘lishi kerak.
Shu bilan birga, sun’iy intellekt texnologiyalarining izohlanadigan bo‘lishi, ya’ni qabul
qilingan qarorlarning mantiqiy tushuntirilishi ta’minlanishi zarur, chunki bu
foydalanuvchilarning ishonchini oshiradi va texnologiyalarning keng qo‘llanilishiga
zamin yaratadi. Tahlil natijalariga ko‘ra, SI texnologiyalarining muvaffaqiyatli joriy
etilishi ko‘p jihatdan mahalliy sharoitlarga moslashuvchanlik darajasiga bog‘liq.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Jabareen, Y. (2013). Planning the resilient city: Concepts and strategies for
coping with climate change and environmental risk. Cities, 31, 220–229.
2.
Mohanty, S. P., Choppali, U., & Kougianos, E. (2016). Everything you wanted
to know about smart cities: The Internet of Things is the backbone. IEEE Consumer
Electronics Magazine, 5(3), 60–70.
3.
Bibri, S. E. (2019). The anatomy of the data-driven smart sustainable city:
Instrumentation, datafication, computerization and related applications. Journal of Big
Data, 6(1), 59.
4.
Bhattacharya, S., Somayaji, S. R. K., Gadekallu, T. R., Alazab, M., &
Maddikunta, P. K. R. (2020). A review on deep learning for future smart cities. Internet
Technology Letters, e187.
5.
Kumar, P. M., Gandhi, U., & Varatharajan, R. (2019). Intelligent face
recognition and navigation system using neural learning for smart security in IoT.
Cluster Computing, 22(4), 7733–7744.
6.
Sajjad, M., Nasir, M., Muhammad, K., Khan, S., Jan, Z., & Sangaiah, A. K.
(2020). Raspberry Pi assisted face recognition framework for enhanced law-
enforcement services in smart cities. Future Generation Computer Systems, 108, 995–
1007.
7.
Jegadeesan, S., Azees, M., Kumar, P. M., Manogaran, G., & Chilamkurti, N.
(2019). An efficient anonymous mutual authentication technique for mobile cloud
computing in smart cities. Sustainable Cities and Society, 49, 101522.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
383
2181-
3187
8.
Gomathi, P., Baskar, S., & Shakeel, P. M. (2020). Concurrent service access and
management framework for user-centric future IoT in smart cities. Complex &
Intelligent Systems, https://doi.org/10.1007/s40747-020-00160-5
9.
Zhao, L., Wang, J., Liu, J., & Kato, N. (2019). Routing for crowd management
in smart cities: A deep reinforcement learning perspective. IEEE Communications
Magazine, 57(4), 88–93.
10.
Yigitcanlar, T. (2015). Smart cities: An effective urban development and
management model? Australian Planner, 52(1), 27–34.
11.
Jabareen, Y. (2013). Planning the resilient city: Concepts and strategies for
coping with climate change. Cities, 31, 220–229.
12.
Kumar, N., Vasilakos, A. V., & Rodrigues, J. J. (2017). A multi-tenant cloud-
based DC nano grid for self-sustained smart buildings in smart cities. IEEE
Communications Magazine, 55(3), 14–21.
13.
Williamson, B. (2017). Computing brains: Learning algorithms and
neurocomputation in the smart city. Information, Communication & Society, 20(1),
81–99.
14.
Aloqaily, M., Otoum, S., Al Ridhawi, I., & Jararweh, Y. (2019). An intrusion
detection system for connected vehicles in smart cities. Ad Hoc Networks, 90, 101842.
15.
Sekaran, K., Meqdad, M. N., Kumar, P., Rajan, S., & Kadry, S. (2020). Smart
agriculture management system using Internet of Things. Telkomnika, 18(3), 1275–
1284.
16.
Dieleman, H. (2013). Organizational learning for resilient cities, through
realizing eco-cultural innovations. Journal of Cleaner Production, 50, 171–180.
17.
Macke, J., Casagrande, R. M., Sarate, J. A., & Silva, K. A. (2018). Smart city
and quality of life: Citizens’ perception in a Brazilian case study. Journal of Cleaner
Production, 182, 717–726.
18.
Binz, C., Truffer, B., Li, L., Shi, Y., & Lu, Y. (2012). Conceptualizing
leapfrogging with spatially coupled innovation systems: The case of onsite wastewater
treatment in China. Technological Forecasting and Social Change, 79(1), 155–171.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
384
2181-
3187
19.
Cohen, A. J., Brauer, M., Burnett, R., Anderson, H. R., Frostad, J., Estep, K., et
al. (2017). Estimates and 25-year trends of the global burden of disease attributable to
ambient air pollution. The Lancet, 389(10082), 1907–1918.
20.
Van Dalen, A. (2012). The algorithms behind the headlines: How machine-
written news redefines the core skills of human journalists. Journalism Practice, 6(5–
6), 648–658.
21.
Hanjra, M. A., Blackwell, J., Carr, G., Zhang, F., & Jackson, T. M. (2012).
Wastewater irrigation and environmental health: Implications for water governance.
International Journal of Hygiene and Environmental Health, 215(3), 255–269.
