ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
347
2181-
3187
BOLA HUQUQLARI: KASB-HUNAR TAʼLIMI KONTEKSTIDA
Angren shahar 2-sonli politexnikumi
huquq fani o’qituvchilari:
Mirzayeva Muqaddasxon Abduhalikovna
Cho’lliyeva E’liza Ural qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bola huquqlari, ularning xalqaro va milliy qonunchilikdagi
o‘rni, shuningdek, kasb-hunar ta’lim muassasalarida o‘quvchilar huquqlarining
ta’minlanish masalalari tahlil qilinadi. Bola huquqlarining amalda himoya qilinishi,
yoshlar tarbiyasi, ta’lim olishi va xavfsiz muhitda rivojlanishiga alohida e’tibor
qaratilgan. Politekhnikum sharoitida o‘quvchi-tinglovchilarning shaxsiy daxlsizligi,
fikr erkinligi, tenglik huquqlari konstitutsion va pedagogik jihatdan yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Bola huquqlari, ta’lim, konstitutsiya, kasb-hunar, huquqiy madaniyat, xavfsizlik,
shaxsiy daxlsizlik, tenglik.
Inson huquqlari ichida alohida o‘rinni egallaydigan — bola huquqlaridir.
Chunki bola hali to‘liq shakllanmagan shaxs sifatida alohida himoyaga muhtoj.
O‘zbekiston Respublikasida bola huquqlari Konstitutsiya, Oila kodeksi, “Bola
huquqlari kafolati to‘g‘risida”gi qonun va boshqa me’yoriy hujjatlar orqali
mustahkamlab qo‘yilgan. Ayniqsa, ta’lim tizimi, jumladan, kasb-hunar ta’lim
muassasalarida bu huquqlarning ta’minlanishi yosh avlodning jamiyatda munosib o‘rin
egallashida muhim omil hisoblanadi.
Bola huquqlarining xalqaro va milliy asoslari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
348
2181-
3187
Bola huquqlari BMTning 1989-yilgi “Bola huquqlari to‘g‘risidagi
konvensiyasi” asosida xalqaro miqyosda e’tirof etilgan. O‘zbekiston 1992-yildan
boshlab ushbu konvensiyaning to‘liq ishtirokchisidir. Ushbu hujjatda bolalarning
quyidagi
asosiy
huquqlari
mustahkamlangan:
-
Hayot
va
rivojlanish
huquqi
-
Shaxsiy
daxlsizlik
va
zo‘ravonlikdan
himoyalanish
-
Ta’lim
olish
huquqi
-
Fikr
bildirish
va
eshitilish
huquqi
-
Sog‘lom
turmush
tarziga
ega
bo‘lish
Milliy qonunchilikda ham bu huquqlar batafsil yoritilgan. O‘zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasida, 41- va 43-moddalarda, har bir bolaning ta’lim
olish va huquqiy himoyaga ega bo‘lishi kafolatlanadi.
Kasb-hunar ta’limida bola huquqlari
Politekhnikum va boshqa kasb-hunar ta’limi muassasalarida tahsil olayotgan
o‘quvchilar ham bola maqomiga ega (18 yoshgacha bo‘lganlar). Shuning uchun
ularning huquqlarini ta’minlash, ularga nisbatan hurmat, tenglik va shaxsiy erkinlikka
amal
qilish
pedagogik
jarayonning
ajralmas
qismidir.
Quyidagilar kasb-hunar tizimida bola huquqlari ta’minlanishining muhim
yo‘nalishlaridir:
1.
Teng
huquqlilik
2.
Zo‘ravonlikka
qarshi
himoya
3.
Fikr
erkinligi
4.
Qonuniy
tartibda
jazo
5. Ta’limga teng kirish imkoniyati
Politekhnikumda huquqiy madaniyatni shakllantirish:
Kasb-hunar ta’limida o‘quvchilarda nafaqat kasbiy ko‘nikmalar, balki
huquqiy madaniyatni shakllantirish muhim vazifalardan biridir. Bu borada quyidagilar
samarali
vosita
bo‘la
oladi:
-
“Huquq
darslari”
o‘tkazish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
349
2181-
3187
-
Huquqshunoslar
ishtirokida
davra
suhbatlari
-
Huquqiy
burchaklar
tashkil
etish
-
Elektron
ta’lim
platformalarida
huquqiy
modul
qo‘shish
O‘quvchilar o‘z huquqlari va majburiyatlarini bilsa, ta’lim muhiti ham adolatli, tinch
va xavfsiz bo‘ladi.Bola mehnatidan foydalanishga qarshi kurash
Zamonaviy jamiyatda bolalar huquqlarini himoya qilishda eng dolzarb
masalalardan biri — bola mehnatidan noqonuniy foydalanishga qarshi kurashdir. Bola
hali jismonan va ruhan to‘liq shakllanmagan bo‘lishi sababli, ularni majburiy mehnatga
jalb qilish nafaqat ularning sog‘lig‘i, balki kelajakdagi rivojiga ham salbiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) va BMTning Bola huquqlari to‘g‘risidagi
konvensiyasi bolalarni ekspluatatsiyaga qarshi qonuniy asoslarni belgilab bergan.
Ammo ayrim hududlarda, ayniqsa iqtisodiy jihatdan rivojlanmagan hududlarda,
bolalarning maktab o‘rniga ishlab, o‘z oilasiga moddiy yordam ko‘rsatishga majbur
bo‘layotgani
achinarli
holatdir.
Ta’lim muassasalari, xususan, kasb-hunar ta’limi maskanlarida ushbu muammoni
yoritish, o‘quvchilar orasida targ‘ibot ishlarini yo‘lga qo‘yish, bolalarning mehnat
huquqlari bo‘yicha seminar va darslar tashkil qilish — kelajakda huquqbuzarliklarning
oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. Har bir pedagog va ota-ona bola hayotining to‘liq
va xavfsiz shakllanishi uchun mas’uldir.
Xulosa
Bola huquqlarini ta’minlash — bu faqat qonunchilikka amal qilish emas, balki har
bir pedagog, ota-ona, jamiyat a’zosining vijdoniy burchidir. Kasb-hunar ta’limi tizimi
bu masalaga mas’uliyat bilan yondashsa, yosh avlod nafaqat malakali mutaxassis, balki
huquqiy ongli, vatanparvar, ijtimoiy faol fuqaro bo‘lib voyaga yetadi. Bola huquqlariga
hurmat — kelajak poydevorini mustahkamlash demakdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent, 2023.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
350
2181-
3187
2. “Bola huquqlari kafolati to‘g‘risida”gi Qonun, 2008-yil.
3. BMT “Bola huquqlari to‘g‘risidagi konvensiya”, 1989-yil.
4. G'. Xudoyberganov. Inson huquqlari asoslari. – Toshkent: “Adolat”, 2022.
5. Politekhnikumda ta’lim jarayonida huquqiy tarbiyani takomillashtirish // “Kasb-
Hunar Bilimi” jurnali, 2024, №2.
