ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
308
2181-
3187
PARA-AMINOBENZOY KISLOTA HOSILALARINING TUT
BARGLARI NAMLIGINI SAQLASHGA TA’SIRI
X.A.Abduraximov
Guliston Davlat Universiteti
Professori.
Boybekova Dilbar Alisher qizi
Guliston Davlat Universiteti
70530101-Kimyo(fan yo‘nalishi bo‘yicha)
Magistranti.
Annotatsiya.
Ushbu maqolada para-aminobenzoy kislota (PABK) va uning
hosilalarining tut barglari namligini saqlashga ta’siri o‘rganildi. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatdiki, mazkur modda va uning ba’zi hosilalari barglarda namlikni saqlash,
ularning tez qurib qolishini sekinlashtirish, shuningdek, silkworm (ipak qurti) uchun
oziqlanish sifatini saqlashda ijobiy natijalar beradi.
Kalit so‘zlar:
para-aminobenzoy kislota, hosilalar, tut bargi, namlik, fiziologik
barqarorlik, saqlash muddati.
Tut barglari ipak qurti (Bombyx mori) parvarishida asosiy ozuqa manbai
hisoblanadi. Barglarning sifatli va uzoq muddat saqlanishi ipakchilikda yuqori
hosildorlik va sifat ko‘rsatkichlariga bevosita ta’sir qiladi. Para-aminobenzoy kislota
(PABK) biologik faol birikma bo‘lib, uning hosilalari o‘simlik to‘qimalarining himoya
mexanizmlarini faollashtirish xususiyatiga ega. Ushbu maqolada PABK hosilalarining
tut barglari namligini saqlab qolishdagi roli yoritiladi.
Tajriba uchun sog‘lom tut barglari yig‘ildi. Ular bir xil massaga ega bo‘lgan
holatda 4 ta guruhga ajratildi:
•
Nazorat guruhi – hech qanday ishlov berilmagan;
•
PABK bilan ishlov berilgan (0.1% eritma);
•
PABK hosilasi №1 bilan ishlov berilgan;
•
PABK hosilasi №2 bilan ishlov berilgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
309
2181-
3187
Barglar 3 kun davomida xona haroratida saqlanib, har kuni ularning namligi
gravimetrik usulda (vazn o‘zgarishi asosida) o‘lchandi.
Para-aminobenzoy kislota (C₇H₇NO₂) suvda eruvchan, rangsiz kristall modda
bo‘lib, ko‘pincha B guruhi vitaminlariga yaqin biologik faol modda sifatida qaraladi.
U quyidagicha foydali xususiyatlarga ega: Antioksidant xususiyatga ega, hujayra
devorini mustahkamlashda ishtirok etadi, ultraviyole nurlardan himoya qilish
xususiyati bor va o‘simlik hujayralarining chidamliligini oshiradi.
PABKning turli hosilalari, masalan, metil- yoki etil-guruhlar bilan birikkan
shakllari o‘simlik to‘qimalarida osmotik bosimni barqarorlashtirish, namlikni ushlab
turish, fotosintez jarayonini sekinlatmasdan davom ettirish kabi ta’sirlarga ega bo‘ladi.
1-jadval.
Poliparaminobenzoat kislotalarining difil tuzlari eritmalari konsentratsiyasi
va yotib qolish vaqtining Xasak tut barglari namligining yo‘qolishiga ta’siri.
Polimerlar
konsentratsiyasi,
kg/m
3
Namlik yo‘qotilishi %
W
1
W
2
W
3
W
4
W
5
С. vaqt uchun
1800
3600
5400
7200
9000
1
2
3
4
5
6
1
'
-PPABKFM-OO
0,625
9,98
13,88
17,67
23,40
25,65
1,250
9,98
14,17
16,13
19,44
21,14
2,500
9,82
13,72
15,,24
17,95
19,50
5,000
9,79
13,64
15,02
17,55
18,08
10,000
9,56
13,57
14,65
15,42
16,50
1
'
-PPABKFM-E
0,625
9,94
13,62
15,98
17,01
17,91
1,250
8,82
11,68
13,75
15,75
16,40
2,500
8,2
10,55
13,01
14,50
15,29
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
310
2181-
3187
5,000
7,84
19,38
11,71
13,68
13,20
10,000
7,78
8,55
9,88
11,01
11,69
1
'
-PPABKFM-E
2
0,625
9,68
13,22
15,53
16,43
17,21
1,250
9,01
11,75
13,21
14,78
15,08
2,500
8,68
11,45
12,99
14,71
14,98
5,000
8,33
10,12
11,86
12,70
13,20
10,000
7,50
8,28
9,67
10,70
10,96
1
'
-PPABKFM-B
2
0,625
6,31
6,98
7,25
7,50
7,66
1,250
5,43
9,10
6,53
6,85
6,98
2,500
4,22
4,62
4,93
5,21
5,31
5,000
3,35
3,69
3,92
4,12
4,20
10,000
3,32
3,62
3,85
3,05
4,10
1
'
-PPABKFM-G
2
0,625
5,68
6,26
6,65
7,01
7,22
1,250
4,45
5,00
5,38
5,59
5,76
2,500
3,55
4,09
4,50
4,83
5,10
5,000
2,56
3,01
3,30
3,40
3,45
10,000
2,56
3,00
3,28
3,40
3,45
2
'
-PPABKFM-F
0,625
7,55
8,61
9,32
8,87
10,10
1,250
6,33
7,29
7,86
8,46
8,63
2,500
6,02
6,75
7,43
7,88
8,08
5,000
5,36
6,00
6,52
6,88
7,12
10,000
5,43
5,99
6,50
6,86
7,11
Quydagi
jadval
ma’lumotlaridan
ko‘rishimiz
mumkinki,
jadvaldagi
ma’lumotlarga ko‘ra, antranil-formaldegid polimerlarining konsentratsiyasi ortishi
bilan ularning barglarda suvni ushlab turish qobiliyati muntazam oshadi. Qisqa
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
311
2181-
3187
uglevodorod radikallarga (C6H4, C8H7, C10H10) ega polimerlarda konsentratsiya
0,625 dan 10,000 kg/m³ gacha bo‘lganda va 1800 soniya ushlab turilganda, namlik
yo‘qotilishi 9,98% dan 7,5% gacha kamayadi. Hidrofobik radikal uzunligi ortgani sari
suvni ushlab turish kuchayadi. Masalan, 11-PPABKFM-G2 polimeri 1800 s davomida
2,56–5,68% namlik yo‘qotadi. Shuningdek, bargda ushlab turish vaqti uzaygani sari
namlik yo‘qotilishi ham ortadi. 11-PPABKFM-OP polimeri 9000 s davomida 25,65%
namlikni yo‘qotsa, 11-PPABKFM-G2 esa atigi 7,2% yo‘qotadi. Bu farq
polimerlarning molekulyar tuzilmasi, ya’ni uglevodorod radikal uzunligi va
gidrofobik-elektrostatik ta’sirlar bilan bog‘liq. Masalan, C6 radikalga ega 11-
PPABKFM-OP bilan taqqoslaganda, C8–C18 radikallarga ega boshqa polimerlar
yuqori suvni ushlab turish xususiyatiga ega. Ayniqsa, 2I-PPABKFM-GOS polimeri
murakkab tuzilmasi bilan ajralib turadi va yuqori gidrofobikligi tufayli namlikni
saqlashda samarali. Umuman, polimerdagi radikal uzunligining ortishi bargdagi
namlik yo‘qotilishini sezilarli kamaytiradi.
PABK va uning hosilalari barglardagi metabolik jarayonlarga ta’sir qilib, ularning
tez qurishini oldini oladi. Bu esa ipak qurti uchun sifatli va yangi barglar bilan uzoq
vaqt davomida oziqlanish imkonini beradi.
Shuni ham aytish joizki, tut barglari yuqori suv saqlovchanlikka ega bo‘lishi
lozim, chunki:
Ipak qurti (Bombyx mori) barglarning yangi, yumshoq, suvli holatini afzal
ko‘radi;
Qurib qolgan barglarda oziqlanish sifati pasayadi va ip ishlab chiqarish samarasiz
bo‘ladi;
Namlik yetarli bo‘lmaganda barg to‘qimalarida fermentlar faolligi pasayadi, oqsil
sintezi sekinlashadi.
1
Xulosa qilib aytganda, para-aminobenzoy kislota va uning hosilalari tut
barglarining namligini saqlab qolish va ularning saqlanish muddatini uzaytirishda
1
Baxtiyorov B.A., “Tut barglarining saqlanish xususiyatlari”, Qishloq xo‘jaligi ilmiy jurnali, №4, 2022.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
312
2181-
3187
samarali vosita bo‘lishi mumkin. Bu esa ipakchilikda oziqlantirish sifatini yaxshilash
va mahsuldorlikni oshirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Gulyamov Sh.A. va boshq., “Benzoy kislotasi va uning hosilalarining biologik
faolligi”, O‘zKimyoJurnali, №2, 2020.
2.
Ahmedov, T., “O‘simliklarda suv almashinuvi mexanizmlari”, Biologiya va
tibbiyot muammolari, 2019.
3.
Baxtiyorov B.A., “Tut barglarining saqlanish xususiyatlari”, Qishloq xo‘jaligi
ilmiy jurnali, №4, 2022.
