ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
299
2181-
3187
OQINLAR IJODIDA MIFOLOGIK VA FOLKLOR
ELEMENTLARINING BERILISHI
Kosimov Ruslan Kobuljon oʻgʻli
Andijon davlat pedagogika instituti
Filologiya fakulteti ona tili va adabiyoti:
qirgʻiz tili va adabiyoti yoʻnalishi 2-kurs 201-guruh
Kalit so‘zlar:
oqinlik san’ati, mifologik obrazlar, folklor, dev, ajdaho, pari, xalq
ijodi, arxetip, doston, marosim.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘zbek oqinlari ijodida mifologik va folklor elementlarning
ifodalanish xususiyatlari tahlil qilinadi. Xalq og‘zaki ijodining muhim qismi bo‘lgan
oqinlik san’atida qadimiy timsollar – dev, ajdaho, pari kabi mifologik obrazlar hamda
folkloriy syujet va marosimlar qanday tarzda badiiy ifoda topgani IMRAD usulida
o‘rganiladi. XIX-XX asr hamda zamonaviy davr oqinlari ijodidan namunalar asosida
folklor obrazlarining ijtimoiy, axloqiy va estetik mazmuni yoritiladi. Maqola oqinlik
san’atining milliy madaniyat va tarixiy xotiradagi o‘rnini aniqlashga qaratilgan.
KIRISH
O'zbek og'zaki xalq ijodi asrlar davomida xalq hayoti, qadriyatlari va
dunyoqarashini aks ettirib kelgan boy ma'naviy xazina hisoblanadi. Bu og'zaki ijodning
muhim bo'g'inlaridan biri oqinlik san'atidir. Oqinlar xalq orasida yurib, ularning dard-
u quvonchlarini, orzu-armonlarini she'riy yo'sinda ifoda etgan ijodkordir. Ayniqsa,
oqinlar ijodida qadimiy mifologik obrazlar va folklor elementlarining ko'p uchrashi bu
san'atning ildizlari naqadar chuqur ekanligidan dalolat beradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
300
2181-
3187
Mifologiya va folklor o'zaro chambarchas bog'liq bo'lgan tushunchalardir.
Mifologiya qadimiy e'tiqodlar, timsollar va xayoliy obrazlar tizimini ifodalasa, folklor
esa xalq ijodining barcha janrlarini - ertak, doston, afsona, maqol, qo'shiq va boshqa
shakllarini qamrab oladi. Oqinlar ana shu folklor va mifologiyaga asoslangan
an'analarni o'z ijodlarida saqlab, yangicha ruhda davom ettirishgan. Ushbu maqolada
oqinlik ijodida uchraydigan mifologik va folklor elementlarining tahlili IMRAD
uslubida yoritiladi.
USLUB
Mazkur maqolani yozishda sifatli tahliliy yondashuv usuli qo'llanildi. Tadqiqot
predmeti sifatida XIX-XX asrlar va zamonaviy davr oqinlarining ayrim asarlari
o'rganildi. Jumladan, Uvaysiy, Nodira, Komiljon Otaniyozov, Botir Yusupov kabi
mashhur oqinlarning she'rlari va dostonlari tahlil qilindi. Tahlilda adabiy-tarixiy
metod, qiyosiy analiz va kontekstual yondashuv usullaridan foydalanildi.
Asosiy e'tibor asarlar tarkibidagi mifologik obrazlar (dev, ajdaho, pari, yovuz
ruhlar), folkloriy motivlar (afsona, rivoyat, ertak elementlari), shuningdek, xalqona til
va ramzlar tizimiga qaratildi. Shuningdek, xalq marosimlari bilan bog'liq obrazlar
(Navro'z, to'ylar, hosil bayramlari) ham alohida ko'rib chiqildi.
NATIJALAR
O'tkazilgan tahlillar oqinlar ijodida quyidagi asosiy mifologik va folklor
elementlar mavjudligini aniqladi:
1.
Mifologik obrazlar va timsollar:
o
Dev, ajdaho, pari, ruhlar obrazlari orqali oqinlar insoniy
jasorat, ezgulik va yovuzlik kurashini yoritgan.
o
Qadimgi e'tiqodlarda uchraydigan “daraxt ruhi”, “tushdagi
bashorat” singari obrazlar ba’zi dostonlarda muhim rol o‘ynaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
301
2181-
3187
o
Masalan, Komiljon Otaniyozov kuylagan xalq dostoni
"Alpomish"da ajdaho bilan kurash sahnalari mavjud.
2.
Folkloriy syujetlar va motivlar:
o
Xalq ertaklari va afsonalaridagi voqealar oqinlar she’riyatida
yangi badiiy shaklga kiradi.
o
Ma’naviy sinovlar, sadoqat va jasorat, mehr va vafodorlik
singari mavzular ko‘plab folkloriy syujetlarga asoslangan.
3.
Xalqona til va timsollar:
o
Oqinlar o‘z she’rlarida xalq maqollari, matallari, iboralaridan
keng foydalangan.
o
Timsol sifatida oftob (quyosh), oy, qush, daraxt, suv singari
tabiat unsurlari ramziy ma’no kasb etadi.
4.
Marosimlar bilan bog'liq unsurlar:
o
Navro‘z, to‘y, hosil yig‘imi, motam marosimlariga oid
kuylovlar orqali xalq hayoti va turmush tarzini ifoda etgan.
o
Uvaysiy va Nodira kabi oqinalar ayollar hayoti, urf-odatlar
va marosimlar bilan bog‘liq obrazlarni chizishda folklordan boy
foydalanishgan.
MUHOKAMA
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, oqinlik ijodida mifologik va folklor
elementlarining keng qo‘llanilishi tasodifiy emas. Bu holat xalq ongida saqlanib qolgan
qadimiy timsollar va tasavvurlarni zamonaviy badiiy shaklda ifoda etish zaruratidan
kelib chiqqan. Ayniqsa, bu obrazlar xalqni tarbiyalash, ma’naviy-ma’rifiy
tushunchalarni singdirish, ijtimoiy hayotni badiiy ifodalash vositasi bo‘lib xizmat
qilgan.
Mifologik obrazlar orqali oqinlar insoniy fazilatlarni oshkora ko‘rsatishgan.
Dev yovuzlikning, ajdaho xavf-xatar va zo‘ravonlikning, pari esa go‘zallik va ilohiy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
302
2181-
3187
fazilatlarning timsoli sifatida namoyon bo‘ladi. Bunday obrazlar xalq og‘zaki
tafakkurida shakllangan arxetiplar bo‘lib, badiiy ifoda orqali yangi ma’no kasb etadi.
Folklor elementlari esa oqinlar ijodining hayotiy asosini tashkil etadi. Oqinlik
san’ati jonli xalq hayoti bilan bog‘langanligi sababli, uning har bir she’rida xalqning
ruhi, og‘zaki tarixiy xotirasi, madaniy an’analari o‘z ifodasini topgan. Shu bilan birga,
oqinlar bu elementlarni nafaqat saqlab qolgan, balki ijodiy tarzda qayta ishlagan, yangi
ma’no va badiiy ifodalar bilan boyitgan.
XULOSA
Oqinlar ijodida mifologik va folklor elementlarning keng qo‘llanilishi o‘zbek
xalqining ma’naviy boyligini aks ettiradi. Ushbu unsurlar oqinlik san’atining xalq
ruhiyati va qadriyatlariga mos kelishini ta’minlaydi. Oqinlar mifologik obrazlar orqali
ijtimoiy-hayotiy hodisalarni badiiy timsollarda ifodalagan bo‘lsa, folklor elementlari
orqali xalq xotirasini, urf-odatlarini, estetik dunyoqarashini saqlab qolganlar. Shuning
uchun oqinlik san’atini faqat she’riyat emas, balki milliy madaniyatning ko‘zgusi
sifatida ham baholash mumkin.
Mifologik obrazlar orqali oqinlar insoniy fazilatlarni oshkora ko‘rsatishgan.
Dev yovuzlikning, ajdaho xavf-xatar va zo‘ravonlikning, pari esa go‘zallik va ilohiy
fazilatlarning timsoli sifatida namoyon bo‘ladi. Bunday obrazlar xalq og‘zaki
tafakkurida shakllangan arxetiplar bo‘lib, badiiy ifoda orqali yangi ma’no kasb etadi.
Kelgusidagi tadqiqotlarda oqinlar ijodidagi aniq dostonlar, zamonaviy oqinlar
ijodida folklor davomiyligi va regionlar kesimida folkloriy obrazlarning o‘ziga xosligi
chuqurroq o‘rganilishi maqsadga muvofiqdir.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
G‘aniyeva N. “O‘zbek xalq og‘zaki ijodi.” – T.: Fan, 2002.
2.
Qodirova Z. “O‘zbek folklorida mifologik obrazlar.” – T.: O‘zbekiston, 2015.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
303
2181-
3187
3.
Shomahmudov H., Mamarasulov B. “O‘zbek adabiyoti tarixi.” – T.: O‘qituvchi,
2005.
4.
Vamberi A. “Markaziy Osiyoga sayohat.” – T.: Sharq, 1992.
5.
Sagdullayeva N. “Adabiyotshunoslik asoslari.” – T.: O‘zbekiston, 2010.
