ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
277
2181-
3187
OSHQOZON OSTI BEZI RAKI: ETIOLOGIYASI, KLINIK BELGILARI
VA DAVOLASH USULLARI
Kokand University Andijon filiali
Davolash ishi 24-16 –guruh talabasi
Mamajonova Marjona
Ilmiy rahbar:
Sobirova Xanifa Norquzi qizi
Annotatsiya
Oshqozon osti bezi raki (pankreatik adenokarsinoma) dunyo bo‘yicha o‘lim darajasi
eng yuqori bo‘lgan onkologik kasalliklardan biri hisoblanadi. Kasallikning kech
aniqlanishi va o‘smaning invaziv xususiyatlari davolashning murakkabligi va past
samaradorligiga olib keladi. Mazkur maqolada pankreatik rakning etiologiyasi, xavf
omillari, klinik belgilari, diagnostik usullari, zamonaviy davolash strategiyalari va
prognozi atroflicha tahlil qilinadi. Ilmiy manbalar asosida, kasallikka qarshi kurashda
profilaktika va erta tashxislash muhimligi asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar:
oshqozon osti bezi raki, pankreatik adenokarsinoma, xavf omillari,
CA 19-9, Whipple operatsiyasi, gemoterapiya, skrining.
Kirish
Oshqozon osti bezi raki global sog‘liqni saqlash muammolaridan biri bo‘lib, har yili
dunyo bo‘yicha 495 000 dan ortiq yangi holat aniqlanadi va taxminan 466 000 bemor
ushbu kasallikdan hayotdan ko‘z yumadi (GLOBOCAN, 2020). O‘zbekistonda ham
bu kasallik so‘nggi yillarda ortib bormoqda. Pankreatik rakni davolashda asosiy
muammo uning simptomlari kech namoyon bo‘lishi va metastazlarning erta
bosqichlarda rivojlanishidir. Kasallik erkaklar va ayollar o‘rtasida deyarli teng
tarqalgan, ammo erkaklarda biroz ko‘proq uchraydi.
Oshqozon osti bezi saratoni
— oshqozon osti bezi hujayralari nazoratsiz
koʻpaya
boshlaganda
va neoplazmalar hosil
qilganda
paydo
boʻladi.
Bu saraton hujayralari tananing boshqa qismlariga metastaz berish hususiyatiga ega .
Oshqozon osti bezi saratonining bir necha turlari maʼlum.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
278
2181-
3187
Eng keng tarqalgan,
oshqozon osti bezi adenokarsinomasi hisoblanib
,
oshqozon osti saratonlarining taxminan 90% holatlarini tashkil qiladi va „oshqozon
osti bezi saratoni“ atamasi baʼzan faqat shu turga nisbatan qoʻllanadi
.Ushbu adenokarsinomalar oshqozon osti bezining ovqat hazm qilishga yordam
beradigan fermentlarini ishlab chiqaradigan qismida paydo boʻla boshlaydi. Oshqozon
osti bezi saratonining taxminan 1-2% neyroendokrin oʻsmalar boʻlib, ular oshqozon
osti bezining gormon ishlab chiqaradigan hujayralaridan kelib chiqadi. Ular odatda
pankreatik adenokarsinomaga qaraganda xavfsiz hisoblanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
279
2181-
3187
Oshqozon
osti
bezi
saratonining
eng
keng
tarqalgan
shaklining
belgilariga sargʻish teri, qorin yoki bel ogʻrigʻi, sababsiz vazn yoʻqotish, och rangli
najas, quyuq siydik va ishtahani yoʻqolishi kiradi. Odatda, kasallikning dastlabki
bosqichlarida hech qanday alomatlar koʻzga tashlanmaydi va oshqozon osti bezi
saratoni tashhisini qoʻyish uchun yetarlicha oʻziga xos belgilar kasallikning
rivojlangan bosqichga yetgunga qadar yaqqol bilinmaydi. Tashxis qoʻyish vaqtida
oshqozon osti bezi saratoni koʻpincha tananing boshqa qismlariga metastaz bergani
aniqlanadi.
Pankreatik rak multifaktorial etiologiyaga ega bo‘lib, genetik, hayot tarzi va atrof-
muhit
omillarining
o‘zaro
ta’siri
natijasida
yuzaga
keladi.
1. Genetik omillar:
BRCA2, CDKN2A/p16, STK11 (Peutz-Jeghers sindromi), PRSS1,
APC va PALB2 kabi genlardagi irsiy mutatsiyalar. Oila a’zolarida pankreatik rak tarixi
bo‘lganlarda
xavf
3-5
barobar
yuqori.
2. Yallig‘lanish kasalliklari:
Surunkali pankreatit, ayniqsa genetik shakllari.
Helicobacter pylori infeksiyasi bilan bog‘liq pankreatik yallig‘lanishlar.
3. Metabolik va endokrin buzilishlar:
II turdagi qandli diabet. Metabolik sindrom,
insulin
rezistentligi.
4. Ekzogen omillar:
Chekish (sigaret tutuni nitrozaminlarining pankreatik hujayralarga
genotoksik ta’siri). Spirtli ichimliklarni doimiy iste’mol qilish. Hayvon yog‘lariga boy,
meva-sabzavotga kambag‘al ratsion. Organik erituvchilar va pestitsidlarga ta’sirlanish.
Epidemiologik ko‘rsatkichlar .
AQShda pankreatik rak o‘limga olib keluvchi raklar
ichida 3-o‘rinda turadi. Dunyo bo‘yicha 5 yillik omon qolish darajasi 10% atrofida.
O‘zbekiston sog‘liqni saqlash statistikalariga ko‘ra, pankreatik rak onkologik
kasalliklar orasida 10-o‘rinda qayd etilgan. Sog‘liqni saqlash muassasalarida kech
aniqlangan holatlar ko‘pligi sababli, aksariyat bemorlar 3- yoki 4-bosqichda shifokorga
murojaat qiladi.
Klinik belgilari.
Pankreatik rakning dastlabki simptomlari ko‘pincha noaniq,
boshqa
kasalliklar
bilan
adashtirilishi
mumkin:
Og‘riq: bel sohasiga tarqaluvchi epigastral og‘riq, ayniqsa kechasi kuchayadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
280
2181-
3187
Sariqlik: o‘n ikki barmoqli ichakka chiqadigan yo‘llarning o‘sma bilan bosilishi
natijasida.
Ozish va ishtahasizlik: to‘qimalarning katabolizmi, ferment yetishmovchiligi va
yallig‘lanish
sitokinlari
ta’siri.
Stool o‘zgarishlari: yog‘li najas (steatorrhea), diareya. Qandli diabet belgilari: ba’zan
kasallikning ilk belgisi sifatida paydo bo‘ladi. Qon ivishining buzilishi: Trousseau
belgisi
(trombozlar).
Tashxislash usullari
. Erta tashxis hayotiy ahamiyatga ega, lekin pankreatik rak ko‘p
hollarda
simptomatik
bosqichda
aniqlanadi.
1. Laborator diagnostika: CA 19-9: asosiy onkomarker (sensitivity ~80%, specificity
~85%).
CEA
(karcinoembrional
antigen):
qo‘shimcha
marker
sifatida.
2. Instrumental tekshiruvlar: Ultratovush tekshiruvi (UZI): dastlabki bosqichda
aniqlash uchun.. KT (kompyuter tomografiya): o‘smaning hajmi, tarqalishini aniqlash.
MRT
va
MRCP:
yumshoq
to‘qimalarni
yaxshiroq
ko‘rsatadi.
Endoskopik ultrasonografiya (EUS): biopsiya olish va aniqlikni oshirish.
PET-CT:
metastazlarni
aniqlashda
foydalidir.
3. Gistologik tekshiruv: Biopsiya orqali olingan hujayra namunasi sitologik va
gistologik tekshiruvga yuboriladi.
Davolash
usullari
Kasallikning bosqichi, bemorning yoshi, umumiy ahvoli va metastazlarning
mavjudligiga
qarab
quyidagi
yondashuvlar
qo‘llaniladi:
1. Jarrohlik (kurativ yondashuv):
Whipple operatsiyasi (pankreatikoduodenektomiya):
bosh sohasida joylashgan o‘smalar uchun.
Distal pankreatektomiya: quyiroq
lokalizatsiyada.
Total pankreatektomiya: kamdan-kam hollarda qo‘llaniladi.
2. Kimyoterapiya:
Adjuvant: operatsiyadan keyin takrorlanish xavfini kamaytirish.
Neoadjuvant: operatsiyadan oldin o‘smani kichraytirish.
Preparatlar: FOLFIRINOX,
gemcitabin
+
nab-paklitaksel.
3. Radioterapiya:
Lokal rivojlangan, operatsiyaga yaroqsiz holatlarda qo‘llaniladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
281
2181-
3187
4. Target terapiya va immunoterapiya:
MSI-high yoki dMMR o‘smalarga qarshi
checkpoint inhibitörlar (masalan, pembrolizumab).
PARP inhibitörlari (BRCA-
mutatsiyali
bemorlarda).
5. Palliativ yordam:
Og‘riqni kamaytirish uchun analgetiklar (shu jumladan opioidlar).
Ichki
safro
yo‘llariga
stent
o‘rnatish.
Ruhiy
qo‘llab-quvvatlash.
Prognoz
5
yillik
omon
qolish:
<10%.
Jarrohlik
qilinmagan
bemorlar:
o‘rtacha
yashash
6
oy.
Operatsiya
va
adjuvant
terapiya
olganlar:
20–25%
omon
qolish.
Metastatik bosqichda: faqat simptomatik davolash mumkin.
Xulosa
Oshqozon osti bezi raki bugungi kunda dunyo miqyosida oʻlim darajasi yuqori
boʻlgan xavfli onkologik kasalliklardan biri hisoblanadi. Ushbu kasallikning erta
bosqichda simptomlarsiz kechishi va odatda kech aniqlanishi uning davolash
jarayonini murakkablashtiradi hamda bemorlar hayotining qisqarishiga olib keladi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kasallik asosan 50 yoshdan oshgan insonlarda uchraydi
va jinsiy, irsiy, ekologik, shuningdek, turmush tarzi bilan bog‘liq omillar uning
rivojlanishiga sabab bo‘ladi.
Hozirgi vaqtda oshqozon osti bezi rakini aniqlashda turli laborator va instrumental
usullar, xususan, KT, MRT, endoskopik ultratovush va biopsiyalar muhim oʻrin tutadi.
Ammo
shunga
qaramay,
kasallikning
yashirin
rivojlanishi
diagnostikani
qiyinlashtiradi. Davolash usullari orasida jarrohlik amaliyoti eng samarali hisoblanadi,
ammo bu imkoniyat faqat kasallik dastlabki bosqichlarida aniqlangandagina
qo‘llaniladi. Kimyoterapiya, radioterapiya va yangi biologik preparatlar yordamida
qo‘llanilayotgan kompleks terapiyalar bemorning umrini uzaytirishda ma’lum natijalar
bermoqda, biroq bu usullar kasallikni to‘liq davolash imkonini bermaydi.
Profilaktik chora-tadbirlar – sog‘lom turmush tarzini yuritish, chekish va
alkogolni cheklash, ratsional ovqatlanish, xavfli guruhdagi bemorlarni erta skriningdan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
282
2181-
3187
o‘tkazish orqali oshqozon osti bezi raki bilan kasallanish xavfini sezilarli darajada
kamaytirish mumkin.
Shunday qilib, oshqozon osti bezi rakiga qarshi kurashish zamonaviy tibbiyotning
dolzarb muammolaridan biri bo‘lib qolmoqda. Ushbu sohadagi ilmiy izlanishlar, yangi
biomarkyorlar va individual terapiya yondashuvlarining joriy etilishi kelajakda
davolash samaradorligini oshirishga va bemorlarning umr davomiyligini uzaytirishga
xizmat qilishi kutilmoqda. Shu sababli bu kasallikni erta aniqlash, xavf omillarini
chuqur tahlil qilish va zamonaviy tibbiy yondashuvlarni rivojlantirish muhim ahamiyat
kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Siegel R.L., Miller K.D., Jemal A. (2020). Cancer statistics, 2020. CA: A Cancer
Journal for Clinicians, 70(1): 7–30. doi:10.3322/caac.21590.
2. Kleeff J., Korc M., Apte M., et al. (2016). Pancreatic cancer. Nature Reviews
Disease Primers, 2: 16022. doi:10.1038/nrdp.2016.22.
3. Rahib L., Smith B.D., Aizenberg R., et al. (2014). Projecting cancer incidence and
deaths to 2030: the unexpected burden of thyroid, liver, and pancreas cancers in the
United States. Cancer Research, 74(11): 2913–2921. doi:10.1158/0008-5472.CAN-14-
0155.
4. Tempero M.A., Malafa M.P., Al-Hawary M., et al. (2021). Pancreatic
Adenocarcinoma, Version 2.2021, NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology.
Journal of the National Comprehensive Cancer Network, 19(4): 439–457.
doi:10.6004/jnccn.2021.0017.
5. Rawla P., Sunkara T., Gaduputi V. (2019). Epidemiology of Pancreatic Cancer:
Global Trends, Etiology and Risk Factors. World Journal of Oncology, 10(1): 10–27.
doi:10.14740/wjon1166.
6. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. (2023). Onkologik kasalliklar
statistik to‘plami. Toshkent: Respublika Onkologiya markazi nashriyoti.
