ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
135
2181-
3187
GOSSIPOLNING METALL IONLARI BILAN HOSIL QILGAN
KOMPLEKSLARI
Ergashev Shohjahon Erkin o‘g‘li
Guliston davlat universiteti “Kimyo” kafedrasi
1-23M-AK-guruh magistri
ANNOTATSIYA
So‘nggi yillarda metall-organik kompleks birikmalarga bo‘lgan ilmiy qiziqish
izchil ortib bormoqda. Bu holat ularning faqatgina anorganik kimyo doirasida emas,
balki bioorganik kimyo, farmatsevtika, tibbiyot, materialshunoslik va kataliz kabi
ko‘plab ilg‘or sohalarda keng qo‘llanayotganligi bilan izohlanadi. Ayniqsa, tabiiy kelib
chiqishga ega biofaol ligandlar asosida kompleks birikmalar sintez qilish ekologik
xavfsiz, biologik faol va yuqori selektivlikka ega yangi avlod moddalarga bo‘lgan
ehtiyojni qondiradi.
KALIT SO‘ZLAR
Gossipol, xrom, kompleks, fizik-kimyoviy xossalari, spektrofotometrik tahlil,
to’lqin uzunliklari.
ABSTRACT
In recent years, scientific interest in metal-organic complex compounds has been
steadily increasing. This is explained by their widespread use not only in inorganic
chemistry, but also in many advanced fields such as bioorganic chemistry,
pharmaceuticals, medicine, materials science, and catalysis. In particular, the synthesis
of complex compounds based on bioactive ligands of natural origin satisfies the need
for a new generation of environmentally friendly, biologically active, and highly
selective substances.
KEY WORDS
Gossypol, chromium, complex, physicochemical properties, spectrophotometric
analysis, wavelengths
KIRISH
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
136
2181-
3187
Gossipol – bu tabiatda mavjud bo‘lgan polifenolik birikma bo‘lib, asosan paxta
(Gossypium) o‘simligining urug‘lari va barglarida uchraydi. U ikki aromatik halqaga
ega bo‘lib, bu halqalarda fenolik guruhlar mavjud. Gossipolning molekulyar formulasi:
C30H30O8.
Gossipol biologik faol moddalar toifasiga kiradi va quyidagi xususiyatlarga ega:
- Antioksidantlik
- Antibakterial va antitumor faollik
- Metall ionlari bilan kompleks hosil qilish qobiliyati
Gossipolning metall ionlari bilan kompleks hosil qilish mexanizmi
Gossipol molekulasi o‘zining fenolik –OH guruhlari, karbonil guruhlari va
boshqa donor atomlari orqali turli metall ionlari bilan kompleks hosil qila oladi. Bu
kompleksatsiya jarayoni ligand–metall o‘zaro ta’siri orqali amalga oshadi.
Kompleks hosil qiluvchi ionlar:
- Cr(III)
- Fe(III)
- Cu(II)
- Zn(II)
- Al(III)
Metall ionlari gossipolning kislorod atomlari (fenolik –OH yoki karbonil
guruhlar) bilan koordinatsion bog‘ hosil qiladi. Bu bog‘lar orqali gossipol metall ionni
o‘zining strukturaviy skeletiga "mahkamlaydi".
Komplekslarning tuzilishi va stoykosti; Metall-gossipol komplekslarining
tuzilishi
quyidagilarga
bog‘liq:
- Metall ionining valentligi
- Gossipol molekulasidagi donor guruhlar soni
- Reaksion muhitning pH darajasi
- Erituvchining tabiati
Masalan, Cr(III) bilan gossipol 1:1 yoki 1:2 metall:ligand nisbatida kompleks
hosil qilishi mumkin. Komplekslar sekundar yoki ternar shaklda bo‘ladi.
Komplekslarning fizik-kimyoviy xossalari;
- Rang: Komplekslar odatda rangli bo‘ladi (masalan, Cr(III)-gossipol kompleksi
to‘q
sariq
yoki
qizg‘ish).
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
137
2181-
3187
- Stabilitet: Komplekslar kislotali muhitda nisbatan kamroq barqaror, lekin neytral yoki
ishqoriy
muhitda
barqarorlik
ortadi.
- Yorug‘lik yutish: Komplekslar UV-Visible spektrlarida o‘ziga xos cho‘qqilarga ega,
bu ularni spektrofotometrik analiz uchun qulay qiladi.
Ilmiy va amaliy ahamiyati; Gossipol-metall komplekslari tibbiyot, bioorganik
kimyo
va
ekologiya
sohalarida
ahamiyatga
ega:
-Dorivor
birikmalar
sintezida
(antitumor,
antifungal
vosita
sifatida)
-Biologik tizimlarda metall tashuvchilari sifatida
XULOSA
Gossipol va uning hosilalari molekulalarining polifunktsionallik tuzilishga egaligi
uning kimyoviy xossalarining keng imkoniyatlarini ta’minlaydi, jumladan, biologik
faollikka egaligi va rangli va og‘ir metall ionlari bilan ma’lum sharoitlarda rangli
kompleks birikmalar hosil qilish imkoniyatlari ham uning aloxida xossalaridan
hisoblanadi
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Толстиков Г.А., Балтина Л.А., Гранкина В.П., и др. Сoлoдкa
биopaзнooбpaзиe, химия, пpимeнeниe в мeдицинe / - Нoвoсибиpск:
Aкaдeмичeскoe издaтeльствo «Гeo». 2007. - 311 с.
2.
Мapкмaн A.Л., Pжeхин В.П. Гoссипoл и eгo пpoизвoдныe. -М.: Пищ. пpoм-
ть. 1965. -250 с.
3.
Маркман А.Л., Шамсутдинов Р. ДАН УзССР, 1962, №11, стр.23.
Tolstikov, G.A., Baltina, L.A., Grankina, V.P., et al. / Gossypol: Biologically Active
Diversity, Chemistry, Applications in Medicine./ Chemistry of Natural Compounds,
2002.
