ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
131
2181-
3187
GOSSIPOL YORDAMIDA OG‘IR METALLARNI ANIQLASH
Ergashev Shohjahon Erkin o‘g‘li
Guliston davlat universiteti “Kimyo” kafedrasi
1-23M-AK-guruh magistri
Ilmiy rahbar: prof.
U.K.Abduraxmanova
ANNOTATSIYA
Asrimizning bugungi davriga kelib texnologiyaning jadal rivojlanishi sababli
sifatli homashyolar, hususan o‘g‘ir metallarga ta’lab oshib bormoqda. Va aynan o‘g‘ir
metallarning uzluksiz ishlatishishi natijasida chiqindilar safida yaroqsizga aylanib
qolayotkan o‘g‘ir metallar ham oshib bormoqda. Ayni shunday qayta ishlatishga
yaroqli bo’lgan homashyolarni ajratib olishning ham kundan kun yangi, sifatli va arzon
usullari chiqib ko’payib bormoqda. Gossipol yordamida ham o‘g‘ir metallarni ajratib
olishning laboratorik usulini ko’rishimiz mumkin.
KALIT SO‘ZLAR
O‘g‘ir metallar, Xrom, Gossipol, NY-I, xrom (III) nitrat, atseton, universal buffer
eritma, spektroskopiya.
ABSTRACT
In the current era of our century, due to the rapid development of technology, the
demand for high-quality raw materials, especially scrap metals, is increasing. And
precisely as a result of the continuous use of scrap metals, the amount of scrap metals
that become useless as waste is also increasing. New, high-quality and cheap methods
for extracting such reusable raw materials are also emerging day by day. We can also
see a laboratory method for extracting scrap metals using gossypol
KEY WORDS
Heavy metals, Chromium, Gossypol, NY-I, chromium (III) nitrate, acetone,
universal buffer solution, spectroscopy
KIRISH
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
132
2181-
3187
Tabiiy muhitni, shuningdek tabiiy resurslarni muhofaza qilish asrimizning
birinchi o‘n yilligining asosiy muommolaridan biriga aylandi. Sanoat, texnologiya va
ilm - fanning kengayishi, shuningdek, butun dunyo bo'ylab inson aholisining o'sishi
tabiiy muhitning holatiga va odatda kuzatiladigan iqlim o'zgarishlariga katta ta'sir
ko'rsatadi.
Barqaror rivojlanishning eng muhim elementlaridan biri bu jarayonning
samaradorligini maksimal darajada oshirish va tabiiy resurslarning yo'qotilishini
kamaytirishdir. Yuqorida aytib o'tilgan fikrga amal qilishning eng oson yo'li
chiqindilarni qayta ishlashdir. Og'ir metallar odatda zichligi 5 dan oshadigan metallar
hisoblanadi. Ushbu toifaga kiradigan elementlarning aksariyati suvda yaxshi eriydigan,
zaharli toksik moddalar va kanserogen moddalardir. Ushbu metallarning kam miqdori
juda zaharli bo'lganligi sababli, og'ir metallarni oqava suvlardan olib tashlash qat'iy
qonunlar tufayli yaqinda katta qiziqish mavzusiga aylandi.
TADQIQOT QISMI
Bugungi kunda sanoat chiqindi suvlarni metallardan tozalash tadqiqotlarida
biosorbsiya usulidan foydalanilmoqda. Biosorbsiya usulida adsorbent sifatida
ishlatiladigan materiallar (Ulva riga, Punktariya latifolia, Pyropiya leucosticta,
Callithamnion corymbosum va Cladophora. Sericea (asossan dengiz suv o‘tlari))
hususiyatlari o‘rganilganda, uning adsorbent sifatida qatnashuvchi organik bog‘lamlari
mahalliy g‘o‘za o‘simligining bog‘lamlariga mos ekanligi aniqlandi. Gossipolning bir
necha hosilalari mavjud bo’lib, ularning barchasi g‘o‘za o‘simligining ildizidan sintez
qilinadi.
Texnologik, sanoat chiqindilar bo’lgan oqava suvlar tarkibi o’rganilganda
tarkibi ko’plab og‘ir metallar mavjudligini analiz qila oldik.
Zn2+
2.13 mg/l
Cr 3+
6.94 mg/l
Cu2+
4.47 mg/l
Fe2+ va Fe3+
9.81 mg/l
Laboratoriyada bu oqava suvning biosorbsiya usulida metallarni cho’ktirib
oldik. Bunda sorbent sifatida Gossipolning NY-I hosilasidan foydanaldik. Bunda
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
133
2181-
3187
sorbent Cr3+ ga tanlab ta’sir qilganini aniqlandi. Buni laboratoriya sharoitida
quyidagicha amalga oshirdik:
NY-I ning nisbiy molekulyar massasi 822.81272 g ni tashkil qiladi. Cr(NO3)3
ning nisbiy molekulyar massasi 237.9721 g.
NY-I ning erituvchisi sifatida atseton olindi. Xrom birikmasi uchun disterlangan
suv olindi. Ularni teng miqdorda va molyarlikda olish uchun molyar konsetratsiya
formulasidan foydalandik.
m=CMMV/1000
m- massa; mg
CM- Molyar konsentratsiya; g/ml
M-nisbiy molekulyar massa; g
V-hajm; ml
m (NY-I)=0.01*822.81272*20/1000=0.16456 mg
m (Cr(NO3)3)=0.01*237.9721*20/1000=0.04759442 mg
20 ml atsetonda 0.001645~0.00164(analitik tarozining o’lchov chegarasi) g NY-
I ni eritib oldik. 0.000475944~0.00047(analitik tarozining o’lchov chegarasi) g ni
disterlangan suvda eritib oldik. 2 lasidan 10 mln dan olib probirkaga solganimizda ular
xona sharoitida ham o’zaro ta’sirlasha olishini kuzattik.
Va bu jarayonni analitik isbotlash uchun Spektrofotometrdan foydalandik.
Buning uchun 2 ta kyueta(5ml lik):1-chisida standart eritma 2 ml NY-I ning 0.01
molyar eritmasidan va 2 ml disterlangan suvdan soldik; 2-chisiga solishtirma eritma 2
ml NY-I ning 0.01 molyar eritmasi va 2 ml Cr(NO3)3 ning 0.01 molyar eritmasi solindi
va ko’rinuvchan sohadagi (380-750 nanometr) nurlarni tekshirib ko’rdik va quyidagi
hulosalarni oldik:
Biosorbsion usulning aniqlik ko’rsatgichi 96~98% ni ko’rsatmoqda
XULOSA
Sanoat oqova suvlarini qayta ishlashda sorbsiyadan keng ko’lamda foydalaniladi.
Jarayonda sorbent sifatida tabiiy o’simlik hususan “gossipol”dan olish iqtisodiy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
134
2181-
3187
jihatdan samaraliroqdir. Bunda oqova suv tarkibidagi Cr3+ ni 96-98 % ajratib
olinmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Fan, Y.; Wu, S.; Lu, Y.; Zhao, Y. Study on the Effect of the Environmental
Protection Industry and Investment for the National Economy: An Input-Output
Perspective. J. Clean. Prod. 2019, 227, 1093–1106. [CrossRef]
2. Fugiel, A.; Burchart-Korol, D.; Czaplicka-Kolarz, K.; Smoli ´nski, A.
Environmental Impact and Damage Categories Caused by Air Pollution Emissions
from Mining and Quarrying Sectors of European Countries. J. Clean. Prod. 2017, 143,
159–168. [CrossRef]
3. D.B. Kholikulov, A.R. Aripov, N.B. Khujakulov, A.B. Buronov, A.B. Azimova
“Extraction of metals by using ozone from residue solutions of metallurgical
production” Navoiy, 2019.
4. Юсупова А.И. Очистка сточных вод, содержащих ионы тяжелых металлов,
сорбентами и экстрактами из таннинсодержащих отходов. 03.02.08. - Экология
(в химии и нефтехимии). Диссертация на соискание ученой степени кандидата
технических наук. Казань, КНИТУ, 2015. –С.165. 54. Клименко Т.В. Очистка
сточных вод от ионов тяжелых металлов // Современные научные исследования
и инновации. –2013. - №11. –С. 17-23.
