ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
112
2181-
3187
OʻZBEKISTONNING SUV HAVZALARI
Andijon davlat pedagogika instituti
Boshlang’ich ta’lim yo’nalishi
3-kurs talabalari
Abduqahhorova
Xurshida,
Isoqjonova Maxliyo,
Obbosova Lazokatxon
Ortiqmatova Iqboloy
Annotatsiya
Mazkur maqolada Oʻzbekiston Respublikasi hududida joylashgan asosiy suv
havzalari, ularning tabiiy-geografik xususiyatlari, ahamiyati hamda muammolari
yoritilgan. Suv resurslarining hozirgi holati, ularni boshqarish, suvdan foydalanish
samaradorligi va ekologik muammolarga qarshi kurashish choralari ko‘rib chiqilgan.
Shuningdek, zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining bu boradagi
ilmiy-tadqiqot va ta’lim jarayonlariga qo‘llanishi haqida fikr yuritiladi.
Kirish
Oʻzbekiston – Markaziy Osiyodagi ichki suv resurslariga boy mamlakatlardan
biri bo‘lishiga qaramasdan, bu resurslardan samarali foydalanish va ularni saqlab
qolish muhim muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Global iqlim o‘zgarishlari,
aholining ko‘payishi va sanoatning rivojlanishi suv resurslariga bo‘lgan ehtiyojni
yanada oshirmoqda. Shu bois, mamlakatda suv havzalarini chuqur o‘rganish va ularni
to‘g‘ri boshqarish masalalari dolzarb hisoblanadi.
Asosiy qism
1. Asosiy suv havzalari
Oʻzbekiston hududida asosiy suv manbalari Amudaryo, Sirdaryo va Zarafshon
daryolaridan iborat bo‘lib, ular mamlakat suv resurslarining katta qismini tashkil
qiladi.
Quyida
ularning
tavsifi
keltiriladi:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
113
2181-
3187
- Amudaryo havzasi – mamlakat janubiy qismini qamrab olgan yirik suv havzasidir.
Bu daryo Afgʻoniston va Turkmaniston bilan chegaradosh bo‘lib, sugʻoriladigan yerlar
uchun
asosiy
manba
hisoblanadi.
- Sirdaryo havzasi – Farg‘ona vodiysi, Toshkent va Sirdaryo viloyatlarini qamrab oladi.
Sirdaryo daryosi Qozogʻiston orqali oqib o‘tadi va ko‘plab suv omborlari bilan
bog‘langan.
- Zarafshon daryosi – asosan Samarqand va Navoiy viloyatlari orqali oqib o‘tadi. U
sug‘orishda, ayniqsa, Samarqand shahrining ichimlik suvi ta’minotida muhim rol
o‘ynaydi.
- Aydar-Arnasoy ko‘l tizimi – antropogen faoliyat natijasida shakllangan va hozirda
muhim
ekologik
hududga
aylangan.
- Chorvoq, Tuyamuyin, Andijon suv omborlari – energiya ishlab chiqarish, suv
omborini saqlash va rekreatsion maqsadlarda xizmat qiladi.
Respublikamizda daryo suvlaridan toʻgʻri foydalanish uchun umumiy uzunligi 3
ming km keladigan sugʻorish kanallari qurilgan: Ularning eng muhimlari Fargʻona
vodiysidagi katta fargʻona, Shimoliy va Janubiy Fargʻona, Markaziy Fargʻona,
Mirzachoʻldagi Qirov, Janubiy Mirzachoʻl, C’hirchiq daryosidagi Boʻzsuv, Qorasuv,
Shimoliy Toshkent, Zarafshon vodiysidagi Dargʻom, Narpoy, Shahrud, Vobkentdaryo,
Eski Anhor, Amu-Buxoro, Amu-Qorakoʻl, Qarshi magistral kanali. Amudaryoning
quyi qismidagi Toshsoqa. Leninyop, Qizketgan va boshqa kanallaridir.
Oʻzbekistonda bahorgi, qishki va kuzgi ortiqcha suvlarni toʻplab, yozda ekin
dalalariga oqizish uchun bir qancha suv omborlari quril¬gan. Masalan, Chirchiq
daryosidagi Chorvoq, Zarafshon daryosidagi Kattaqoʻrgʻon, Quyimozor,
Qashqadaryodagi Chimqoʻrgʻon, Qamashi, Pachkamar, Surxondaryodagi Janubiy
Surxon, Uchqizil, Qar¬shi magistral kanalidagi Tolimarjon, Fargʻona vodiysidagi
Andijon, Kosonsoy, Karkidon, Ohangaron vodiysidagi Tuyaboʻgʻiz va boshqa suv
omborlari qurilgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
114
2181-
3187
2. Ekologik muammolar
Suv resurslari bilan bog‘liq asosiy ekologik muammolar quyidagilardan iborat:
- Aral dengizining qurishi – bu XX asrning eng yirik ekologik fojealaridan biri
hisoblanadi. Daryo suvlarining noto‘g‘ri taqsimlanishi natijasida dengizning katta
qismi
qurib
ketgan.
- Suvning ifloslanishi – sanoat chiqindilari, qishloq xo‘jaligi o‘g‘itlari va pestitsidlar
daryolar
va
suv
havzalarining
ifloslanishiga
olib
kelmoqda.
- Suv isrofi – eskirgan sug‘orish tizimlari orqali suvning ko‘p miqdorda yo‘qolishi
kuzatilmoqda. Bu esa resurslardan noto‘g‘ri foydalanishga sabab bo‘lmoqda.
- Suv taqchilligi – ayniqsa, qish oylarida ayrim hududlarda ichimlik suvi tanqisligi
kuzatiladi.
3. Zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash
Suv havzalarini monitoring qilish va ulardan foydalanishni boshqarishda quyidagi
zamonaviy
texnologiyalar
muhim
ahamiyatga
ega:
- GIS (Geoinformatsion tizimlar) yordamida suv resurslari xaritalari tuziladi va tahlil
qilinadi.
- Sun’iy yo‘ldoshlar orqali daryolar oqimi, ko‘llar sathi va suv omborlari holati kuzatib
boriladi.
- Prezi, PowerPoint kabi vizual taqdimot platformalari yordamida suv muammolari
o‘quvchilarga
ta’sirchan
va
tushunarli
tarzda
yetkaziladi.
- Onlayn platformalarda simulyatsiyalar yordamida suv resurslarining boshqaruvini
o‘rganish
imkoniyatlari
yaratilmoqda.
- Ta’lim jarayonida zamonaviy kompyuter dasturlari – Excel, AutoCAD, QGIS – orqali
talabalar suv muammolarini modellashtirish va tahlil qilishni o‘rganmoqda.
Oʻzbekistonda suv havzalari nafaqat tabiiy boylik, balki strategik resurs
hisoblanadi. Ularni muhofaza qilish, ekologik barqarorlikni ta’minlash va suvdan
foydalanish samaradorligini oshirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri
bo‘lishi zarur. Ta’lim tizimida zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash orqali kelajak
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
115
2181-
3187
mutaxassislarini ushbu sohada chuqur bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lishini
ta’minlash mumkin. Buning natijasida ekologik muammolarga qarshi kurashishda
ilmiy yondashuvlar asosida yechimlar ishlab chiqiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Nuritdinova M.”Tabiiy fan oʻqitish metodikasi”Toshkent,2005 yil
2.Sh.Mirzaxmatova,D.Pulatova.Tabiiy fan darslarida interfaol taʼlim(Uslubiy
qoʻllanma)–T.:”Yangi asr avlodi”,2011-yil.44 b.
3.Matkarimov, J. S. (2024). PREZI SAYTIDA TAQDIMOT TAYYORLASHNING
DASTLABKI TUSHUNCHALARIGA OID. International Sciences, Education and
New Learning Technologies, 1(12), 42–46.
4.D.Sharipova,D.Xodiyeva,M.Shirinov
“Tabiiy
fan
va
uni
oʻqitish
metodikasi”Darslik.”Barkamol fayz media” nashriyoti,Toshkent,2018yil-458b.
5.Matkarimov, J. S. (2024). TA’LIM MASHG‘ULOTLARIDA ZAMONAVIY
AXBOROT
KOMMUNIKASIYA
TEXNOLOGIYALARI
DASTURLARINI
QO‘LLASH.
6. Matkarimov, J. S. (2024). TA’LIM MASHG‘ULOTLARIDA ZAMONAVIY
KOMPYUTER DASTURLARINI QO‘LLASH.
7. Solaydinovich, M. J. (2024). THE VIEWS OF UZBEK AND FOREIGN
SCIENTISTS ON THE FORMATION OF NATURAL SCIENCES. Multidisciplinary
and Multidimensional Journal, 3(3), 44–48.
