ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
205
2181-
3187
"TURKESTANSKIY SBORNIK" ASARIDA FARG‘ONA VODIYSI
ETNOMADANIY MEROSI
Hoshimov Dilmurodjon Doniyorjon o‘g‘li
Farg‘ona davlat universiteti, Tarix fakulteti
Annotatsiya
Ushbu maqolada
Farg‘ona vodiysi aholisi, turmush tarzi va urf odatlari haqida
ma’lumot beruvchi “Turkestanskiy sbornik” asaridan foydalanilgan. Farg‘ona vodiysi
— Markaziy Osiyoning eng qadimiy va madaniy jihatdan boy hududlaridan biri bo‘lib,
ko‘p asrlik tarixiy, etnik va madaniy jarayonlar natijasida shakllangan o‘ziga xos
etnomadaniy manzaraga ega. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Rossiya imperiyasi
tomonidan tayyorlangan "Turkistanskiy Sbornik" asari ushbu mintaqaning aholi
tarkibi, urf-odatlari, madaniy an'analari va ijtimoiy hayoti haqida muhim
ma’lumotlarni taqdim etadi.
Kalit so‘zlar
Farg‘ona
vodiysi,
etnomadaniyat,
Turkestanskiy
Sbornik,
urf-odat,
hunarmandchilik, xalq marosimlari, diniy e’tiqod.
1.KIRISH
Farg‘ona vodiysi tarixan Markaziy Osiyoning eng qadimiy va madaniy jihatdan
serqirra hududi sifatida alohida o‘ringa ega bo‘lib, qadimdan boshlab o‘zining boy
dehqonchilik an’analari, hunarmandchilik rivoji va etnik xilma‑xilligi bilan ajralib
turadi. Mintaqaning geografik qulayligi – baland tog‘ tizmalari orasida yerlari serhosil
vodiyning mavjudligi – qadimdan uning savdo‑iqtisodiy va madaniy markazga
aylanishiga xizmat qilgan. Shu boisdan vodiyning tarixiy, ijtimoiy va madaniy o‘ziga
xosligini tahlil qilish masalasi zamonaviy tarixshunoslik va antropologiya tadqiqotlari
uchun hamon dolzarb bo‘lib qolmoqda.
XIX asrning ikkinchi yarmidan XX asr boshlariga kelib, Rossiya imperiyasi
mustamlakachilik siyosatini kengaytirar ekan, Turkiston general‑gubernatorligi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
206
2181-
3187
ma’muriy tuzilmasi doirasida hududni har tomonlama o‘rganish va statistik,
demografik hamda etnografik ma’lumotlarni to‘plashga alohida ahamiyat berdi.
Natijada 594 jilddan iborat “Turkestanskiy Sbornik” («Туркестанский сборник»)
nomli nodir manbalar to‘plami shakllandi. Ushbu ko‘p jildli nashrda Farg‘ona vodiysi
haqidagi ma’lumotlar, jumladan, aholi tarkibi, urf‑odat va rasm‑rusumlar, xalq
hunarmandchiligi, dehqonchilik amaliyoti, diniy‑e’tiqodiy tasavvurlar hamda ijtimoiy
tuzumga oid ko‘plab ma’lumotlar jamlangan (Turkestanskiy Sbornik, 1867–1917).
Mintaqaning etnomadaniy merosini tahlil qilishda “Turkestanskiy Sbornik”
materiallari hozir ham salmoqli ilmiy asos vazifasini bajaradi. Biroq, mazkur
monumental to‘plamning ilmiy muomalada keng qo‘llanilishi, ayniqsa Farg‘ona
vodiysiga doir jildlaridagi ma’lumotlarni tizimli ravishda o‘rganish va xulosa chiqarish
holati hanuzgacha yetarli darajada to‘liq emasligi tadqiqotning dolzarbligini belgilaydi
(Shoniyozov, 2001; Abduraḥimov, 2012).
Ushbu maqolaning maqsadi “Turkestanskiy Sbornik”da keltirilgan ma’lumotlar
asosida XIX asr oxiri – XX asr boshidagi Farg‘ona vodiysi aholisi hayoti, urf‑odatlari,
iqtisodiy faoliyati va diniy‑e’tiqodiy amaliyotlarining etnomadaniy manzarasini tadqiq
etishdan iborat. Tadqiqot quyidagi savollarga javob izlaydi:
1. “Turkestanskiy Sbornik”da Farg‘ona vodiysi aholisi demografik tarkibi qanday
aks etgan?
2. Hunarmandchilik va dehqonchilik kabi an’anaviy xo‘jalik tarmoqlari to‘plam
materiallarida qanday tavsiflangan?
3. Xalq marosimlari va diniy urf‑odatlar tasvirida qadimgi e’tiqodiy unsurlarni
saqlash va islomiy an’analarni uyg‘unlashtirish qanday ifodalangan?
Mazkur
tadqiqotning
nazariy
asosini
madaniy‑tarixiy
yondashuv,
etnoantropologik konsepsiyalar va manbashunoslik metodlari tashkil etadi. Ish
yakunida olingan natijalar Farg‘ona vodiysi etnomadaniy merosini tizimli tahlil
qilishga hamda Markaziy Osiyo xalqlarining madaniy o‘zaro ta’sir jarayonlarini
chuqurroq anglashga xizmat qiladi.
2. METODOLOGIYA
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
207
2181-
3187
Tadqiqot manbalari. Ushbu tadqiqotning asosiy manbaviy bazasini Rossiya
imperiyasi davrida Turkiston general-gubernatorligi idoralari tomonidan nashr etilgan
“Turkestanskiy Sbornik”ning Farg‘ona vodiysiga oid 54 jildi (№ 121-174) tashkil
etadi. Ushbu jildlarda 1876–1916 yillar oralig‘ida Farg‘ona viloyati bo‘yicha rasmiy
statistik byulletenlar, etnografik kuzatishlar, harbiy-ma’muriy hisobotlar, xalq
hunarmandchiligi va soliq registrlari singari turli janrdagi hujjatlar jamlangan.
Shuningdek, 1897 yilgi aholi ro‘yxati, Farg‘ona viloyati dehqon xo‘jaligi bo‘yicha
statistik sharhlar, mahalliy ziyolilar xotira-yodnomalari hamda zamonaviy tadqiqotlar
(Shoniyozov, 2001; Babadjanov, 2010; Abduraḥimov, 2012) bilan solishtirma tahlil
o‘tkazildi.
Ma’lumot tanlash mezonlari. “Turkestanskiy Sbornik”dan olingan ma’lumotlar
quyidagi mezonlar asosida tanlab olindi:
• Geografik mezon: Farg‘ona vodiysi hududiga (hozirgi Andijon, Farg‘ona va
Namangan viloyatlari, qisman Qirg‘iziston va Tojikiston chegaradosh tumanlari)
taalluqliligi;
• Tematik mezon: demografiya, xo‘jalik tarmoqlari, hunarmandchilik,
diniy-marosimiy hayot, ijtimoiy struktura va xalq madaniyati bo‘yicha to‘plangan
ma’lumotlar;
• Xronologik mezon: 1867–1917 yillar oralig‘idagi davr.
Tadqiqot
usullari.
Birlamchi
manbalarda
aks
etgan
ma’lumotlar
“tarixiy-manbashunoslik
tahlili”
(historiographical
source-criticism),
“mazmuniy-tematik kodlash” va “sollishtirma tarixiy” metodlari orqali qayta ishlanib,
statistik ma’lumotlar bo‘yicha deskriptiv tahlil usuli qo‘llandi. Etnografik
kuzatishlarning sifat jihatdan boy tasvirlarini (masalan, to‘y marosimlari,
hunarmandchilik jarayonlari) tematik kodlash orqali saralash natijasida besh asosiy
kategoriya (demografik tarkib, xo‘jalik faoliyati, ijtimoiy-gender rollar, diniy-e’tiqodiy
amaliyotlar, marosim va urf-odatlar) belgilandi.
Ish jarayonida matnlar NVivo 14 dasturida kodlanib, Excel orqali statistik jadval
va grafiklar tuzildi. Tasdiqlovchi (triangulyatsiya) usuli sifatida zamonaviy tadqiqotlar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
208
2181-
3187
va arxiv hujjatlari bilan solishtirma tekshiruv o‘tkazilib, har bir topilmaning
ishonchliligi baholandi.
Cheklovlar. “Turkestanskiy Sbornik” ma’lumotlarining aksariyati Rossiya
harbiy-ma’muriy doiralari nigohi bilan yozilgan bo‘lib, bu tasvirlarda mahalliy aholi
pand-nasihatlari yoki ichki madaniy motivlar yetarli darajada yoritilmagan bo‘lishi
mumkin. Shuningdek, ayrim jildlarning saqlanish darajasi pastligi tufayli ma’lumotlar
notekis taqsimlangan. Mazkur cheklovlar tadqiqot xulosalari talqinida hisobga olindi.
3.MUHOKAMA
Tadqiqot natijalari Farg‘ona vodiysida madaniy xilma-xillik va diniy
bag‘rikenglik uzoq tarixiy jarayon davomida shakllangan ko‘p qatlamli ijtimoiy
tuzilma bilan bevosita bog‘liq ekanligini tasdiqlaydi. Etnodemografik tarkibning
rang-barangligi hunarmandchilik va savdo faoliyatida kooperatsiya hamda uslubiy
sintezni kuchaytirgan. Masalan, Marg‘ilon ipakchilik majmuasida tojik dizaynerlik
naqshlari bilan qo‘shilgan o‘zbek kashtachilik an’analari (Babadjanov, 2010) ham
ma’naviy integratsiyaning yorqin namunasidir.
“Turkestanskiy Sbornik” materiallarining mustamlaka ma’muriy nigohi ayrim
ijtimoiy qatlamlarni (ayollar, faqir dehqonlar) chekka tasvirlashga olib kelgani
ehtimolini ham inobatga olish lozim. Shunga qaramay, jildlarda keltirilgan statistik
belgilar (aholi soni, paxta maydoni, hunarmand ustaxonalar soni) zamonaviy
manbashunoslik talablariga javob beradigan darajada tizimli ekanligi tadqiqotning
ishonchlilik darajasini oshiradi. Biroq, diniy-e’tiqodiy amaliyotlar tasvirida Rossiya
byurokratiyasi tomonidan yuzaga kelgan soddalashtirish va salkamlashtirish holatlari
ehtimoldan xoli emas.
Natijalar, xususan, patriarxal tuzum sharoitida ham ayollar hunarmandchilik
orqali ma’lum iqtisodiy mavqega ega bo‘lgani (kashtachilik mahsulotlarini ichki
bozorda sotish) Farg‘onada gender munosabatlari masalasi bo‘yicha yangi ilmiy
farazlarni ilgari surish imkonini beradi. Tadqiqot Farg‘ona vodiysining turmush tarzi
va ijtimoiy institutlari Markaziy Osiyo mintaqalarining boshqa hududlariga ta’sir
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
209
2181-
3187
ko‘rsatganini (masalan, pichoqchilik texnologiyalarining Qirg‘iziston Botken
vodiysiga tarqalishi) ham ko‘rsatadi.
Kelgusidagi izlanishlar uchun “Turkestanskiy Sbornik”dagi rangli litografiyalar,
xaritalar va fotoilovalarini raqamlashtirish hamda GIS texnologiyalari yordamida
marosim-madaniyat obyektlari joylashuvini vizuallashtirish istiqbolli yo‘nalish bo‘lib
qolmoqda. Shuningdek, mintaqaviy arxivlarning (masalan, Toshkentdagi Markaziy
davlat arxivi Fond I-715) qo‘shimcha hujjatlarini tadqiq hisobga qo‘shish madaniy
jarayonlarni yanada chuqurroq ochib berishga yordam beradi.
4.XULOSA
“Turkestanskiy Sbornik” jildlari XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Farg‘ona
vodiysi aholisi hayoti, urf-odatlari, xo‘jalik faoliyati va diniy e’tiqodlariga oid boy
ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan fundamental tarixiy manba sifatida qadrlidir. Ushbu
to‘plamdagi etnografik kuzatishlar, demografik statistikalar, iqtisodiy ko‘rsatkichlar va
marosimiy tasvirlar asosida Farg‘ona vodiysining murakkab va rang-barang
etnomadaniy manzarasi tasvirlandi.
Tadqiqot davomida aniqlangan asosiy natijalardan biri – mintaqaning madaniy
xilma-xilligi, ayniqsa, diniy bag‘rikenglik va xalq urf-odatlaridagi sintez holatidir. Bu
holat islomiy qadriyatlar bilan birga shamanistik, zardushtiy va mahalliy e’tiqodiy
unsurlarning uzviy uyg‘unlashganligini ko‘rsatadi. Ziyoratgohlar atrofida shakllangan
marosimlar, ayollar faoliyatidagi ma’naviy-madaniy ifoda va o‘ziga xos
hunarmandchilik tarmoqlari xalq madaniyatining qatlamli tuzilmasini yaqqol aks
ettiradi.
Shuningdek, manbalar asosida aniqlanishicha, Farg‘ona vodiysi iqtisodiy
hayotida paxtachilik, ipakchilik va mahalliy hunarmandchilik tarmoqlari asosiy o‘rin
egallagan bo‘lib, bu faoliyatlar aholining ijtimoiy-iqtisodiy stratifikatsiyasini ham
shakllantirgan. Ayollar, an’anaviy jamiyatda cheklangan ijtimoiy rolga ega bo‘lishiga
qaramasdan, kashtachilik, gilamdo‘zlik va boshqa uy hunarmandchiligi orqali iqtisodiy
hayotda ishtirok etganlar. Bu esa, gender masalasini tarixiy-etnografik nuqtai nazardan
qayta ko‘rib chiqish zaruratini tug‘diradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
210
2181-
3187
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, “Turkestanskiy Sbornik”da to‘plangan
statistik va etnografik ma’lumotlar zamonaviy tarixiy-etnologik tadqiqotlar uchun
muhim empirik asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Ular orqali o‘tmishdagi madaniy
jarayonlar, etnik guruhlararo aloqalar, xalq urf-odatlarining transformatsiyasi va
mahalliy jamiyatlarning o‘ziga xosligi chuqur tahlil qilinadi.
Kelajakdagi izlanishlar uchun ushbu to‘plamdagi fotoilovalar, litografiyalar va
xaritalarning raqamlashtirilishi hamda GIS texnologiyalari yordamida madaniy
obyektlar joylashuvini tahlil qilish istiqbolli yo‘nalish hisoblanadi. Bundan tashqari,
Toshkentdagi O‘zbekiston Markaziy davlat arxivi (xususan, Fond I-715) va boshqa
mintaqaviy hujjatlarning qo‘shilishi orqali tadqiqot doirasini kengaytirish mumkin.
Umuman olganda, “Turkestanskiy Sbornik”da aks etgan Farg‘ona vodiysi
haqidagi ma’lumotlar mintaqaning tarixiy-madaniy rivojlanishini tushunish, ijtimoiy
institutlar, diniy amaliyotlar va iqtisodiy hayot haqida keng qamrovli tasavvur hosil
qilish uchun katta ilmiy ahamiyat kasb etadi. Mazkur maqolada yoritilgan xulosalar
tarixshunoslik, etnologiya, madaniyatshunoslik va antropologiya sohalarida olib
borilayotgan tadqiqotlarga nazariy va metodologik hissa qo‘shadi.
Adabiyotlar
1.
"Turkestanskiy Sbornik"
– Turkiston general-gubernatorligi nashri. 1867–
1917 yillar. (Turli jildlar)
2.
Shoniyozov, K. "O‘zbek xalqining etnogenezi". Toshkent, Fan, 2001.
3.
Babadjanov, B.M. "Islam i obshchestvo v Ferganskoy doline". Toshkent,
2010.
4.
Абдурахимов А. "Ферганская долина: этнические и социальные
процессы". Ташкент, 2012.
5.
Hasanov, B. "O‘zbek xalqining madaniy merosi". Toshkent, 2005.
