AXBOROT TEXNOLOGIYALARIDA SUN’IY INTELLEKTNING O‘RNI

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-71

Часть–3_ июня–2025

149

2181-

3187

AXBOROT TEXNOLOGIYALARIDA SUN’IY INTELLEKTNING

O‘RNI

Rishton tuman 2-son politexnikumi,

Informatika fani o‘qituvchisi

Topivoldiyeva Dilafruzxon Iqboljon qizi

email.

dilafruztopivoldiyeva@gmail.com

ANNOTATSIYA

Ushbu maqolada sun’iy intellekt texnologiyalarining

zamonaviy axborot texnologiyalari tizimidagi o‘rni, roli va ahamiyati atroflicha

yoritilgan. Sun’iy intellekt — bu inson aql-idrokini simulyatsiya qiluvchi algoritmik

tizim bo‘lib, bugungi kunda katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash,

avtomatlashtirish, bashorat qilish va intellektual qaror qabul qilish kabi jarayonlarda

keng qo‘llanilmoqda. Maqolada sun’iy intellektning asosiy turlari, qo‘llanilish

sohalari, afzalliklari, xavf-xatarlar hamda u bilan bog‘liq etik va huquqiy muammolar

tahlil qilingan. Xususan, informatika fani doirasida sun’iy intellektni o‘rganishning

nazariy va amaliy asoslari, uni o‘quv jarayonlariga integratsiya qilish zarurati asoslab

berilgan. Maqolada ta’lim, sog‘liqni saqlash, sanoat, moliya va kiberxavfsizlik kabi

sohalarda SI texnologiyalarining qo‘llanilishi bo‘yicha aniq misollar keltirilib,

kelgusidagi rivojlanish istiqbollari ham yoritilgan. Sun’iy intellektni axborot

texnologiyalariga tatbiq etish orqali raqamli transformatsiyani tezlashtirish va inson

salohiyatini yanada rivojlantirish mumkinligi ta’kidlanadi.

Kalit so‘zlar:

Sun’iy intellekt, axborot texnologiyalari, mashinaviy o‘rganish,

chuqur o‘rganish, avtomatlashtirish, informatika, kiberxavfsizlik, algoritmlar, katta

ma’lumotlar, intellektual tizimlar.

ANNOTATION

This article provides a comprehensive overview of the role,

significance, and application of artificial intelligence (AI) technologies in the field of

modern information technologies. Artificial intelligence, which simulates human

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-71

Часть–3_ июня–2025

150

2181-

3187

cognitive abilities through algorithmic systems, is increasingly utilized in processes

such as big data processing, automation, forecasting, and intelligent decision-making.

The article explores the main types of AI, its application areas, advantages, associated

risks, and ethical and legal challenges. In particular, it highlights the theoretical and

practical foundations of integrating AI into computer science education and

emphasizes the importance of teaching AI-related topics in academic environments.

The study presents real-world examples of AI implementation in various sectors,

including education, healthcare, industry, finance, and cybersecurity. It also outlines

the future prospects of AI and argues that the effective integration of AI into

information technologies will significantly accelerate digital transformation and

enhance human capacity.

Keywords:

Artificial intelligence, information technology, machine learning,

deep learning, automation, computer science, cybersecurity, algorithms, big data,

intelligent systems

KIRISH

Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya davrida insoniyat

axborot texnologiyalarining keskin sur’atlar bilan rivojlanishiga guvoh bo‘lmoqda.

XXI asrning eng muhim texnologik yutuqlaridan biri — bu, shubhasiz,

sun’iy intellekt

(SI)

texnologiyalaridir. Dastlab fan-fantastika adabiyotlarida tasvirlangan g‘oyalar

bugun real hayotga tatbiq etilmoqda. Sun’iy intellekt nafaqat texnik tizimlar va dasturiy

ta’minot doirasida, balki tibbiyot, ta’lim, moliya, ishlab chiqarish, huquq, san’at,

transport, xavfsizlik va boshqa ko‘plab sohalarda keng qo‘llanilmoqda.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-71

Часть–3_ июня–2025

151

2181-

3187

Sun’iy intellekt — bu

insonning fikrlash, o‘rganish, muammo hal qilish va

qaror qabul qilish qobiliyatlarini algoritmik asosda modellashtirish va

avtomatlashtirishga

qaratilgan texnologiyalar to‘plamidir. Boshqacha aytganda, bu

texnologiya tizimlarga insondek “aql” bilan harakat qilish imkonini beradi. SI orqali

ishlab chiqilgan tizimlar — o‘rganadi, moslashadi, bashorat qiladi va qaror qabul

qiladi. Bu esa axborot texnologiyalarining rivojlanishiga mutlaqo yangi bosqich olib

keldi. So‘nggi yillarda

sun’iy intellektga asoslangan axborot tizimlari

kundalik

hayotimizda tobora faol ishtirok etmoqda. Masalan, matnni tarjima qilish, avtomobilni

avtonom boshqarish, tibbiy tashxis qo‘yish, moliyaviy risklarni baholash, hatto badiiy

asar yoki musiqani yaratishda ham SI texnologiyalari qo‘llanilmoqda. Ma’lumotlarga

ko‘ra, 2024-yilga kelib, dunyo bo‘yicha SI bozorining qiymati 200 milliard AQSh

dollaridan oshgan va bu raqam yildan-yilga geometrik progressiya asosida oshib

bormoqda. Biroq, sun’iy intellekt — bu oddiy texnologik yechim emas. U zamonaviy

informatika, matematika, neyrobiologiya, tilshunoslik, falsafa, huquqshunoslik va

axloqshunoslik sohalarining kesishgan nuqtasida shakllangan murakkab ilmiy va

amaliy yo‘nalishdir. SI algoritmlari faqatgina murakkab dasturiy kodlardan iborat

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-71

Часть–3_ июня–2025

152

2181-

3187

emas, balki bu kodlar orqali

insoniy xatti-harakatlarni modellashtirishga harakat

qilish

dir. Shu nuqtai nazardan olib qaralganda,

informatika fani

sun’iy intellektni

o‘rganish va uni amaliyotga tatbiq etishda yetakchi o‘rinda turadi. Bugungi kunda

informatika darslarida sun’iy intellekt asoslari, mashinaviy o‘rganish, algoritmik tahlil,

ma’lumotlar strukturalari, neyron tarmoqlar va avtomatlashtirilgan qaror qabul qilish

kabi mavzularning o‘rganilishi katta ahamiyat kasb etmoqda. Bu esa o‘z navbatida,

informatika fanining faqat texnik emas, balki

ijtimoiy, iqtisodiy va axloqiy

jihatlarini

ham qamrab olishini taqozo etadi. Ushbu maqolada sun’iy intellektning axborot

texnologiyalaridagi tutgan o‘rni, uning hozirgi va istiqboldagi roli, afzalliklari,

imkoniyatlari, cheklovlari va kelajak uchun ochadigan yo‘nalishlari tahlil qilinadi.

Shuningdek, SI’ning informatika fanida o‘qitilishi, uni o‘quvchilarga yetkazish

metodikasi va didaktik yondashuvlari ham muhokama qilinadi.

TADQIQOT METODOLOGIYASI.

Sun’iy intellekt tushunchasi va tarixiy shakllanishi.

Sun’iy intellekt (SI) — bu

inson ongining muayyan xususiyatlarini (masalan, o‘rganish, muammo hal qilish, tilni

tushunish, qaror qabul qilish) simulyatsiya qiluvchi tizimlar va algoritmlarni anglatadi.

“Sun’iy intellekt” atamasi ilk bor 1956-yilda Dartmut konferensiyasida Jon Makkarti

tomonidan ilgari surilgan. O‘sha davrdan boshlab SI tadqiqotlari asosan matematik

mantiq, algoritmlar va informatika fanlari asosida shakllandi. SI ning rivojlanishi bir

necha bosqichlardan iborat bo‘lib, ayniqsa 2010-yillardan keyin mashinaviy o‘rganish

(machine learning) va chuqur o‘rganish (deep learning) algoritmlarining

takomillashuvi sababli sezilarli yuksalishga erishildi. Bugungi kunda SI faqatgina

laboratoriya tajribasi emas, balki amaliyotda keng qo‘llanilayotgan asosiy

texnologiyalardan biridir.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-71

Часть–3_ июня–2025

153

2181-

3187

SI texnologiyalarining asosiy turlari.

Sun’iy intellekt turli darajadagi

algoritmik murakkabliklarga ega bo‘lgan tizimlardan iborat:

✅

Zaif (narrow) sun’iy intellekt

Bu SI turi faqat bitta vazifani bajarishga mo‘ljallangan. Masalan:

Google Translate

Siri va Alexa ovozli yordamchilari

Recommender tizimlari (YouTube, Netflix)

✅

Kuchli (general) sun’iy intellekt

Bu inson singari har xil turdagi muammolarni hal qila oladigan, moslasha

oladigan tizim. Hozircha bu daraja nazariy kontseptsiya sifatida qolmoqda.

✅

O‘zini rivojlantiruvchi SI

Bu sun’iy intellekt o‘z algoritmlarini qayta tahlil qiladi va yangilaydi. Masalan,

AlphaGo Zero algoritmi shaxmat va go o‘yinlarini o‘z-o‘zidan o‘rganib, inson

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-71

Часть–3_ июня–2025

154

2181-

3187

ustalarini yenggan. SI katta hajmdagi ma’lumotlarni (Big Data) tezkor tahlil qilish,

namuna va tendensiyalarni aniqlash, biznes qarorlarini asoslash imkonini beradi.

Masalan:

Bank sohasida firibgarlikni aniqlash. Sog‘liqni saqlashda pandemiyani oldindan

bashorat qilish, Ta’limda o‘quvchilarning bilim darajasini monitoring qilish

Kiberxavfsizlik, SI asosida ishlovchi tizimlar xavfsizlik buzilishlarini aniqlashda,

foydalanuvchi xatti-harakatlarini kuzatishda va real vaqtda tahdidlarni oldindan

ogohlantirishda keng qo‘llaniladi. Chatbotlar va virtual yordamchilar: Mijozlarga

xizmat ko‘rsatishda inson aralashuvisiz muomala qilish imkonini beradi.

Avtonom transport vositalari: Tesla, Waymo kabi kompaniyalar haydovchisiz

avtomobillarni ishlab chiqmoqda. Ta’lim sohasida sun’iy intellekt Adaptiv o‘qitish

tizimlari: Har bir o‘quvchining o‘ziga mos o‘quv yo‘nalishini tanlaydi (masalan,

Coursera, Khan Academy), Plagiatni aniqlash tizimlari, AI asosida imtihonlarni

avtomatik tekshirish

SI texnologiyalarining afzalliklari

Afzalliklar

Tavsifi

Tezlik

SI katta hajmdagi ma’lumotni bir necha soniya

ichida tahlil qila oladi

Aniqlik

Tahlil va bashorat qilishda xatolik ehtimoli juda

past bo‘ladi

Moslashuvchanlik

Turli sohalarda, har xil maqsadlar uchun

integratsiya qilish mumkin

Ekonomiklik

Ishchi

kuchini

tejaydi,

jarayonlarni

avtomatlashtiradi

Doimiy

ishlash

qobiliyati

Inson kabi charchamaydi, tun-u kun ishlay oladi

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-71

Часть–3_ июня–2025

155

2181-

3187

Sun’iy intellekt va informatika fanining integratsiyasi.

Informatika fani

sun’iy intellekt uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Dasturlash, algoritmlarni tahlil

qilish, ma’lumotlar bazalari, matematik modellashtirish — bularning barchasi SI

yaratish jarayonida asosiy vositalardir. Oliy o‘quv yurtlari va texnikumlarda quyidagi

yo‘nalishlar bo‘yicha SI fanlarini joriy qilish dolzarb bo‘lib bormoqda, Sun’iy intellekt

asoslari Mashinaviy o‘rganish,Python, R va MATLAB dasturlash tillari Neyron

tarmoqlar va chuqur o‘rganish , Etik masalalar va huquqiy muammolar

Analitiklar bashoratiga ko‘ra, kelgusi 10 yil ichida quyidagi o‘zgarishlar sodir

bo‘ladi: Kognitiv tizimlar: Inson miyasiga yaqin fikrlovchi SI tizimlar Genom tahlilida

SI: Tibbiyotda shaxsiy davolash rejalari tuzish AI + IoT integratsiyasi: Aqlli shaharlar,

aqlli uylar, aqlli transport Kvadratli hisoblash va SI: Hisoblash quvvatining keskin

oshishi. Ta’limda to‘liq SI integratsiyasi: Avtomatlashtirilgan o‘quv dasturlari, virtual

o‘qituvchilar

XULOSA VA TAKLIFLAR

Sun’iy intellekt bugungi kunda axborot

texnologiyalarining eng yirik va istiqbolli yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof

etilmoqda. Mazkur maqolada keltirilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt —

bu oddiy texnologik vosita emas, balki insoniyatning tafakkur jarayonini raqamli

muhitda modellashtiruvchi kuchli ilmiy asoslangan tizimlar majmuasidir. U inson aql-

idrokiga yaqin funksiyalarni o‘zida mujassamlashtirib, jamiyatning har bir sohasida

sezilarli inqilobiy o‘zgarishlar yasamoqda. Sun’iy intellektning afzalliklari —

ma’lumotlarni

tahlil

qilishdagi

tezkorlik,

ishonchlilik,

yuqori

aniqlik,

moslashuvchanlik, resurs tejamkorlik va 24/7 doimiy ishlash qobiliyati — uni axborot

texnologiyalari infratuzilmasining ajralmas qismiga aylantirmoqda. Ayniqsa, katta

hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash (Big Data), real vaqt rejimida bashorat qilish,

xavfsizlikni ta’minlash, foydalanuvchi xatti-harakatlarini tahlil qilish, kasalliklarni

aniqlash, shaxsiylashtirilgan ta’lim kabi sohalarda SI texnologiyalari katta ustunlikka

ega.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-71

Часть–3_ июня–2025

156

2181-

3187

Shu bilan birga, sun’iy intellekt bilan bog‘liq muammolar ham mavjud: bu —

etik, huquqiy va ijtimoiy muammolar, shaxsiy ma’lumotlarning xavfsizligi, ish

o‘rinlarining qisqarishi, SI’ning noto‘g‘ri qarorlar chiqarishi va inson nazoratisiz

mustaqil harakat qilish ehtimolidir. Ushbu xavf-xatarlar SI texnologiyalarining tartibga

solinishini, huquqiy asoslar bilan mustahkamlanishini va global etik standartlar asosida

nazorat qilinishini talab etadi. Informatika fani nuqtai nazaridan qaralganda, SI’ning

rivojlanishi ushbu fan sohasining o‘zgarishiga, takomillashuviga va yangi

yo‘nalishlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘lmoqda. Zamonaviy informatika endilikda

nafaqat dasturlash, balki

intellektual algoritmlar

,

avtonom tizimlar

,

kognitiv

modellar

,

neyron tarmoqlar

va

kompleks qaror qabul qilish tizimlari

ni

o‘rganishni ham o‘z ichiga olmoqda. Bu esa SI'ni o‘rganish va uni informatika ta’limi

jarayoniga integratsiya qilishni har qachongidan ham dolzarb qiladi. Kelajakda sun’iy

intellektning axborot texnologiyalaridagi o‘rni yanada kengayadi. Dunyo bo‘yicha olib

borilayotgan ilmiy izlanishlar va texnologik yangiliklar quyidagi yo‘nalishlarda

rivojlanishni ko‘zlamoqda:

Aqlli infratuzilmalar va shaharlar (Smart Cities), avtonom robototexnika va

transport

Shaxsiylashtirilgan tibbiyot, kognitiv ta’lim tizimlari, kvant hisoblash bilan

birlashgan SI tizimlari. Shu bois, sun’iy intellektni chuqur o‘rganish, uning

imkoniyatlaridan oqilona foydalanish, ta’lim tizimiga SI asoslarini kiritish, kelajak

avlodning raqobatbardoshligini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ladi.

Politexnikumlar, oliy o‘quv yurtlari va ilmiy markazlar ushbu yo‘nalishda kadrlar

tayyorlashni strategik ustuvor yo‘nalish sifatida belgilab olishlari zarur.

Xulosa qilib

aytganda

, sun’iy intellekt axborot texnologiyalarida nafaqat texnik taraqqiyot, balki

ilmiy-falsafiy, iqtisodiy va ijtimoiy o‘zgarishlarning ham markazida turibdi. Undan

oqilona, axloqiy va mas’uliyatli foydalanish orqali insoniyat yangi texnologik

bosqichga —

aqlli jamiyat

sari yo‘l olish imkoniyatiga ega bo‘ladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:

1. Aripov X.K. va boshq. “Elektronika” O.F.M.J.N. T. 2012 y.400 b.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-71

Часть–3_ июня–2025

157

2181-

3187

2. Fraiden_Dzh. Handbook of “Modem sensors”, Sovremennbie datchiki. 2004, New-

York,470 p.

3. Гусев В.Г., Гусев Ю.М. Электроника - Москва.: Высшая школа, 2006г. 342 с.

4. N.R.Yusupbekov va boshq. Texnologik jarayonlami nazorat qilish va

avtomatlashtirish. T.2011,576 c. 5.Бохан Н.И. и др. Средства автоматики и

телемехеники. - М.: Агропромиздат, 1992,

6. Faxriddin B., No‘monbek A. ABS SISTEMASI BILAN JIHOZLANGAN M1

TOIFALI

AVTOMOBILLARNING

TORMOZ

SAMARADORLIGINI

MATEMATIK NAZARIY TAHLILI //International journal of scientific researchers

(IJSR) INDEXING. – 2024. – Т. 4. – №. 1. – С. 333-337.

7.Qurbonazarov S. et al. ANALYSIS OF THE FUNDAMENTALS OF

MATHEMATICAL MODELING OF WHEEL MOVEMENT ON THE ROAD

SURFACE OF CARS EQUIPPED WITH ABS //Multidisciplinary Journal of Science

and Technology. – 2024. – Т. 4. – №. 8. – С. 45-50.

8.Xuzriddinovich B. F. et al. ABS BILAN JIHOZLANGAN AVTOMOBILNI

TORMOZ PAYTIDA O ‘ZO ‘ZIDAN VA MAJBURIY TEBRANISHLARINI

TORMOZ SAMARADORLIGIGA TA’SIRINI TAHLIL QILISH //ОБРАЗОВАНИЕ

НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 4. – С. 81-

87.

9. Xusinovich T. J., Ro‘zibayevich M. N. M1 TOIFALI AVTOMOBILLARNI TURLI

MUHITLARDA TORMOZLANISHINI TAHLIL QILISH VA PARAMETRLARINI

O ‘RGANISH.

10. Karshiev F. U., Abduqahorov N. ABS BILAN JIHOZLAНГАН M1 TOIFALI

AVTOMOBILLAR TORMOZ TIZIMLARINING USTIVORLIGI //Academic

research in educational sciences. – 2024. – Т. 5. – №. 5. – С. 787-791. 11.Каршиев

Фахридин Умарович, Н.Абдуқаҳоров ИЗУЧЕНИЕ МИКРОСТРУКТУРЫ

СТАЛИ

В

МАТЕРИАЛОВЕДЕНИ//https://www.iupr.ru/6-121-2024

https://www.iupr.ru/_files/ugd/b06fdc_15c4798c874a4ddab326a52bd3af34ea.pdf?ind

ex=true

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-71

Часть–3_ июня–2025

158

2181-

3187

12. Xusinovich T. J., Ro‘zibayevich M. N. M1 TOIFALI AVTOMOBILLARNI

TURLI

MUHITLARDA

TORMOZLANISHINI

TAHLIL

QILISH

VA

PARAMETRLARINI O ‘RGANISH.

13. Farxadjonovna, Bekimbetova Elmira, and Abduqahorov No‘monbek.

"STARTING ENGINES AT LOW TEMPERATURES." Multidisciplinary Journal of

Science and Technology 5.2 (2025): 83-87.

14. Xusinovich, Turdialiyev Jonibek, and Mo‘minov Nurali Ro‘zibayevich. "M1

TOIFALI AVTOMOBILLARNI TURLI MUHITLARDA TORMOZLANISHINI

TAHLIL QILISH VA PARAMETRLARINI O ‘RGANISH."

15. В. Я. Бочкарев. Новые технологии и средства измерений, методы

организации водоучета на оросительных системах. Новочеркасск, 2012,227 с

16.В.А.Втюрин.Автоматизированные системы управления технологичес-кими

процессами .Основы АСУТП. Санкт-Петербург 2006,154 с.

17.Рачков М.Ю. Технические средства автоматизатсии.- Москва: МГИУ, 2006,-

347 с. 9.Vohidov А.Х. Abdullaeva D.A. Avtomatikanmg texnik vositalari. T..TIMI,

2011.180 b.