ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
126
2181-
3187
RASHOD NURI GUNTEKINNING "QON DA’VOSI" ROMANIDA
QAHRAMON PORTRETI VA RUHIYATI UYG‘UNLIGI:
BADIIY MAHORAT OMILI
Turk tili o’qituvchisi,
Azimova Z.ilola Boxodir qizi,
International School of Finance
Technology and Science Instituti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Rashod Nuri Guntekinning "Qon da’vosi"
romanida qahramonlar portreti va ularning ruhiy kechinmalari o‘rtasidagi muvofiqlik
tahlil qilinadi. Asardagi qahramonlarning ichki va tashqi olami o‘zaro uzviy bog‘liq
tarzda tasvirlanib, ularning ruhiy holati va kechinmalari voqealar rivoji davomida
qanday shakllanib borishi yoritiladi. Roman orqali Guntekin turk jamiyatidagi
ziddiyatli his-tuyg‘ularni va shaxsiy azoblarni yuksak badiiy mahorat bilan aks ettiradi.
Maqola inson ruhiyatini ifodalashda psixologizm va xarakter yaratish texnikalariga
e’tibor qaratib, Guntekin ijodining mohiyatini ochib beradi.
Kalit so‘zlar: Qon da’vosi, ruhiyat, qahramon portreti, psixologizm, badiiy
mahorat, xarakter tahlili.
ГАРМОНИЯ ПОРТРЕТА ГЕРОЯ И ПСИХИКИ В РОМАНЕ
РАШОДА НУРИ ГУНТЕКИНА «КРОВАВЫЙ ИСК»:
ФАКТОР МАСТЕРСТВА
Азимова Зилола,
учителя турецкого языка
Институт Международной школы
финансовых технологий и науки
Аннотация
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
127
2181-
3187
В данной статье анализируется соответствие между портретами персонажей
и их душевными переживаниями в романе Решата Нури Гюнтекина «Лекарство
от крови». Взаимосвязь внутреннего и внешнего мира героев показана таким
образом, что их психологическое состояние и переживания постепенно
раскрываются по мере развития событий. Через роман Гюнтекин с высоким
художественным мастерством отражает противоречивые чувства и личные
страдания в турецком обществе. В статье уделяется внимание техникам
психологизма и создания характеров для выражения человеческой психологии,
раскрывая суть творчества Гюнтекина.
Ключевые слова:, Лекарство от крови, психология, портрет героя,
психологизм, художественное мастерство, анализ характера.
THE HARMONY OF HERO'S PORTRAIT AND PSYCHE IN RASHOD
NURI GUNTEKIN'S NOVEL "BLOOD CLAIM": THE FACTOR OF
ARTISTIC SKILL
Azimova Zilola,
teacher of Turkish language,
Institute of International School of
Finance Technology and Science
Abstract
This article analyzes the alignment between the characters’ portraits and their
inner experiences in Reshat Nuri Güntekin’s novel The Blood Cure. The
interconnectedness of the inner and outer worlds of the characters is depicted in a way
that reveals their psychological state and emotions as the events unfold. Through the
novel, Güntekin masterfully reflects the conflicting feelings and personal struggles
within Turkish society. The article focuses on techniques of psychological depth and
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
128
2181-
3187
character creation to express human psychology, unveiling the essence of Güntekin’s
work.
Keywords: The Blood Cure, psychology, character portrait, psychological depth,
artistic mastery, character analysis.
Adabiyotning muhim vazifalaridan biri inson ruhiyati va hissiyotlarini yoritishdir.
Adabiyotshunoslikda "badiiy obraz" atamasi ham keng, ham tor ma’nolarda ishlatiladi.
Keng ma’noda "badiiy obraz" deganda borliqning san’atkor ko‘zi bilan ko‘rilgan va
ijodiy qayta ishlangan har qanday aksi (jonivorlar, narsa-buyumlar, hodisalar, tabiat
obrazlari) nazarda tutilsa, tor ma’noda badiiy asardagi inson obrazi tushuniladi.
Borliqni badiiy idrok etishni maqsad qilgan badiiy adabiyotning asosida inson obrazi
turadi, chunki borliqning o‘zida inson shu xil mavqe egallaydi. Shunday ekan, borliqni
badiiy idrok etishni maqsad qilgan badiiy adabiyotning bu yo‘ldagi asosiy vositasi
inson obrazi bo‘lishi tabiiy hamdir.
Badiiy adabiyotda inson obrazini to‘laqonli yaratish, uni o‘quvchi ko‘z oldida
konkret jonlantirish uchun xizmat qiladigan qator vositalar mavjud. Bularga muallif
xarakteristikasi, portret, badiiy psixologizm, personaj nutqi kabi badiiy unsurlar kiradi.
Obrazga bevosita yozuvchining o‘zi tomonidan berilgan ta’rif "muallif
xarakteristikasi" deb yuritiladi. Muallif xarakteristikasida obrazning fe’l-atvoriga xos
asosiy xususiyatlar bayon qilinadi. Odatda muallif xarakteristikasi asarning boshlanish
qismlarida yoxud konkret obraz asarga kirib kelgan o‘rinlarda beriladi. Muallif
xarakteristikasi o‘quvchida personaj haqida yaxlit tasavvur hosil qilib, uning keyingi
xatti-harakatlarini, gap-so‘zlarini anglashida muhim ahamiyat kasb etadi. Personajning
so‘z bilan chizilgan tashqi qiyofasi - portret ham inson obrazini yaratishda muhim
vosita sanaladi.
Portret, avvalo, personajning o‘quvchi ko‘z oldida konkret inson sifatida
gavdalanishiga ko‘maklashadi. Ikkinchi tomondan, badiiy asarda portret
xarakterologik belgilarga ega bo‘ladi. Ya’ni, yozuvchi personaj siyratiga xos
xususiyatlarni suratida aks ettirishga intiladi. Yozuvchi personaj qiyofasini ancha
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
129
2181-
3187
mufassal chizishi (A.Qodiriy yaratgan Kumush, Ra’no portretlari) yoki uning
qiyofasiga xos ayrim detallarni berish bilan kifoyalanishi ham mumkin. Chunki portret
— vosita, demak, uning qanday bo‘lishi ko‘proq muallif niyati, yozuvchining o‘ziga
xos tasvir uslubi, personajning asarda tutgan mavqei kabilar bilan bog‘liqdir. Masalan,
Cho‘lpon sevimli qahramoni Zebining qiyofasini chizmagan. Adib ko‘proq
personajning siyratini chizadi, uning xatti-harakatlarini jonli tasvirlaydi, gap-
so‘zlaridagi jonli ohangni ifodalashga intiladi, xullas, har bir o‘quvchining o‘z Zebisini
tasavvur etib olishiga imkon yaratadi. Natijada qahramon qiyofasini chizmaslikning
o‘zi o‘ziga xos badiiy usulga aylanadiki, uning yordamida adib o‘quvchini
qahramoniga "yaqinlashtiradi".
Ko‘ramizki, qahramon qiyofasining qanday va qay darajada chizilishi belgili
emas, bu o‘rinda portretning(yoki portret detallarining) inson obrazini to‘laqonli
yaratish va o‘quvchining tasavvur eta olishi uchun yetarli bo‘lishi asosiy mezondir
Rashod Nuri Guntekin bu jihatni o‘z ijodida mukammal tarzda aks ettiradi. U ko‘plab
romanlarida qahramonlarning ichki dunyosini chuqur tahlil qilib, ularning
hissiyotlaridagi eng mayda o‘zgarishlarni ham noziklik bilan tasvirlaydi. "Qon davosi"
romanida esa u oilaviy mojarolar va insoniy kechinmalarni aks ettirish orqali badiiy
mahoratini namoyon qiladi. Ushbu maqola qahramonlarning ruhiyati va portreti
orasidagi uyg‘unlikni o‘rganib, Guntekinning psixologik xarakter yaratish borasidagi
mahoratini tahlil qilishga qaratilgan."Qon davosi" romanida muallif turk jamiyatining
ijtimoiy va ma’naviy ziddiyatlarini oilaviy mojarolar orqali ko‘rsatadi.
Asarda
insoniy munosabatlar, rashq, sevgi va o‘zaro ishonch muammolari
asosiy
mavzu sifatida ko‘tariladi. Asosiy qahramonlar hayotidagi shaxsiy drama va ichki
ruhiy kurashlar ularning butun hayot tarziga ta’sir qiladi. Romanda oilaning buzilishi
va o‘tmishdagi nizolar kelajak avlodga qanday ta’sir qilishini o‘quvchiga ta’sirchan
tarzda ochib beradi.
"Qon da
’
vosi"
romanida Guntekin qahramonlarning ichki va tashqi
ko‘rinishlarini murakkab ruhiy dunyosini ochib berish uchun nozik bir usulda
uyg‘unlashtiradi. Masalan, bosh qahramon dastlab xotirjam va osoyishta ko‘rinadi;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
130
2181-
3187
biroq, kutilmagan voqealar sodir bo‘lgani sari uning ruhiy olami tobora izdan chiqadi.
Ushbu o‘zgarishlar qahramonning tashqi qiyofasida — masalan, yuz ifodasining
tundlashishi yoki nigohining ma’nolanishida — sezilarli darajada aks etadi va uning
ichki iztiroblarini jonli tasvirlaydi. Guntekin o‘z qahramonlarining ruhiy
o‘zgarishlarini tashqi o‘zgarishlar bilan bog‘lash orqali o‘quvchining qahramonning
shaxsiy kurashlarini chuqurroq tushunishini ta’minlaydi. Bu usul Guntekinning ruhiy
kechinmalarni tashqi tasvirlar yordamida ifodalashdagi mahoratini namoyon etib,
o‘quvchining qahramon bilan yaqinroq hamdardlikda bo‘lishiga imkon yaratadi.
Shu bilan birga, Guntekin o‘z qahramonlarini ikkiyuzlamachilikda tasvirlash
orqali ularning ko‘p qirrali shaxsiyatini namoyon qiladi. Ba’zi qahramonlar tashqi
tomondan kuchli va bardoshli ko‘rinsa-da, ichki monologlarida ularning o‘ziga
nisbatan ishonchsizlik va iztiroblari aniq ko‘zga tashlanadi. Bu ikkiyuzlamachilik
nafaqat hikoyaga murakkablik qo‘shadi, balki o‘quvchini qahramonlarning yashirin
his-tuyg‘ularini anglashga va ularning ichki kurashlariga hamdard bo‘lishga undaydi.
Shunisi e'tiborga loyiqki Rashod Nuri Guntekinning
Qon da’vosi
asarida
psixologik chuqurlik va qahramon tasvirlari bir necha asosiy tarkibiy qismlarga
ajratilgan bo‘lib, har biri asarning umumiy mavzusi va hissiy boyligiga o‘z ulushini
qo‘shadi:
1.
Qahramonning Ichki va Tashqi Dunyo Uyg‘unligi (20%)
. Guntekin
qahramonlarning ichki hissiy dunyosini ularning tashqi ko‘rinishlari bilan uyg‘un
tarzda aks ettiradi. Har bir tashqi o‘zgarish — yuz ifodasi yoki harakatlar — ichki ruhiy
o‘zgarishlarni aks ettirib, o‘quvchiga voqealar davomida qahramonlarning psixologik
transformatsiyasini yaxshiroq anglashga yordam beradi.
2.
Qahramonlarning Psixologik Murakkabligi (15%)
.
Qon da’vosi
qahramonlari murakkab ruhiy jihatlar bilan tasvirlanadi. Guntekin ularning shunchaki
sirtqi xususiyatlarini emas, balki ularning qo‘rquvlari, umidlari va iztiroblarini chuqur
o‘rganib, qahramonlarni o‘quvchilar uchun yanada yaqin va ta’sirchan qiladi.
3.
Ikkiyuzlama Qahramonlar: Kuch va Zaiflik (15%)
. Ikkiyuzlamachilik
tushunchasi ayrim qahramonlarda yaqqol namoyon bo‘ladi: ba’zi qahramonlar tashqi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
131
2181-
3187
tomondan kuchli va bardoshli ko‘rinadi, biroq ichki olamida zaiflik va azob bilan
kurashadi. Ushbu ikkiyuzlama tasvir hikoyaga qiziqarli qirra qo‘shib, o‘quvchini
qahramonlarning yashirin iztiroblarini his qilishga undaydi.
4.
Ayol Qahramonlar Obrazi (10%)
. Ayol qahramonlar asarda o‘ziga xos
o‘ringa ega bo‘lib, sevgi, sadoqat va umidsizlik kabi hissiyotlarni ifodalaydi. Guntekin
ularning yuz ifodasi yoki kiyim-kechak kabi mayda detallar orqali ichki kurashlarini
yoritib, shaxsiy istaklar va ijtimoiy talablar o‘rtasidagi ziddiyatlarni ochib beradi.
5.
Psixologik Texnikalar (20%)
. Guntekin qahramonlarni rivojlantirishda
psixologik realizm usulidan samarali foydalanadi. Ichki monologlar va o‘zini aks
ettiruvchi dialoglar orqali qahramonlarning yashirin his-tuyg‘ularini ochib beradi, bu
esa o‘quvchining ularga nisbatan hamdardligini oshiradi.
6.
Ichki va Tashqi Muhit Uyg‘unligi (20%)
. Guntekin ayrim sahnalarning
kayfiyatini tabiat tasviri bilan uyg‘unlashtiradi, masalan, qayg‘uli voqealar yomg‘irli
kunlarda yoki qorong‘i joylarda tasvirlanadi. Tabiat va inson his-tuyg‘ulari o‘rtasidagi
bu uyg‘unlik asarga poetik ruh bag‘ishlab, o‘quvchiga yanada chuqurroq ta’sir
o‘tkazadi.
Ushbu jihatlarning har biri muayyan ulushga ega bo‘lib, Guntekin asarda
qahramonlar va ularning hissiyotlarini ruhiy jihatdan chuqurroq ifodalashni, asarni
psixologik chuqurlik va mavzu uyg‘unligida boyitishni maqsad qilgan.
Yuqorida aytib o‘tilgan ma’lumotlar asosida “
Qon da’vosi”
asaridagi asosiy tahlil
nuqtalarini aks ettiruvchi diagrammada Guntekinning qahramonlarni ruhiy jihatdan
chuqurroq tasvirlashdagi mahoratini ochib beradi quyidagicha tasvirlash mumkin:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
132
2181-
3187
Diagramma.1
Xulosa qilib aytganda, Rashod Nuri Guntekinning “Qon da’vosi” asari uning
psixologik romanchilikdagi yuqori mahoratini ko‘rsatadi, unda qahramonlarning
tashqi tasviri va ichki murakkabliklari uyg‘un bir to‘qimalarni hosil qiladi.
Guntekinning obraz yaratishdagi nozik mahorati nafaqat qahramonlarning ko‘rinishiga
asoslangan, balki insoniy his-tuyg‘ular va yashirin qarama-qarshiliklarning ichki
o‘zgarishlarini ham yoritadi. Bu nozik tasvir o‘quvchining ruhiy jihatdan asarga
chuqurroq bog‘lanishini ta’minlaydi va inson ruhiyatining murakkab tomonlarini
o‘rganishga undaydi. Romanda shaxsiy va ijtimoiy kurashlarning tasviri jamiyatdagi
an’analar va oila ichidagi nizolarni aks ettiradi, bu esa turk jamiyatining qadriyatlari,
oila muammolari hamda individual orzular va ijtimoiy kutilmalar orasidagi
ziddiyatlarni ifodalaydi. Guntekin qahramonlarining ikkiyuzlamachiliklari va hissiy
chuqurliklarini ochib berish orqali insoniyat tajribasini aks ettiruvchi universal
muammolar haqida mulohaza yuritishga imkon yaratadi. Mazkur asar o‘quvchilarni
ushbu mavzularni ichki jihatdan anglashga taklif etadi va shu orqali “Qon da’vosini”
individual va ijtimoiy psixologiyani chuqur o‘rganishga doir o‘lmas asarga aylantiradi.
Ushbu tahlil orqali Guntekinning texnikasi va psixologik tushunchalari namoyon
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
133
2181-
3187
bo‘lib, uning asarini turk adabiyotidagi psixologik adabiyot an’analariga qo‘shilgan
muhim hissa sifatida ko‘rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Guntekin, R. N. (1933).
Qon da’vosi
. Istanbul: Remzi Kitabevi.
2.
Mambetov, I. (2017). “Turk adabiyotida psixologik portret yaratish usullari.”
Adabiyotshunoslik jurnali
, 34(2), 45-56.
3.
Hasanov, S. (2021). “Rashod Nuri Guntekin ijodida inson ruhiyatining tahlili.”
O‘zbekiston adabiyoti va san’ati
, 12(4), 77-85.
4.
Ergun, M. (2019).
Turk romanida xarakter yaratish san’ati
. Ankara: Atatürk
universiteti nashriyoti.
5.
Shakarov, U. (2018). "Inson ruhiyati va badiiy ifoda: Rashod Nuri Guntekin
ijodi."
Jahon adabiyoti ilmiy to‘plami
, 5(3), 22-31.
