ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
447
2181-
3187
SHAXSDA RUHIYATNI SHAKLLANTIRISHNING PSIXOLOGIK
MASALALARI
Qoziyeva Ziyoda Saloxiddinovna
Toshkent viloyati Boʻka tumani MMTB qarashli
32-maktab amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA
Bolada ruhiy faollikni shakillantirish bosqichlari sekin astalik bilan etapma etap
amalga oshiriladi.Har qanday bolaning ruhiy rivojlanishida uning psixologik
muommalli vaziyatlari vujudga kelishi mumkin.Oilada ota-onaning farzandlariga,
atrofdagilarga bo’lgan munosabatidan kichik yoshdagi bolalarda ruhiyatining
rivojlanishi psixologok ta’sir kuchlarining ijobiy yoki salbiy tomonlarini ko’rishimiz
mumkin bo’ladi.
Kalit so’zlar:
maktab yosh davri psixologik, ruhiy faollik, psixik rivojlanish,
kompleks, ruhiy holat, tushkunlik, psixik taraqqiyot.
KIRISH
Ruxiy faollik tashqi muhit tasirida ro’y beradi.Maktab yosh davrda ruhiy
faollikni shakillantirshning psixologik muammolari bolaning o’nib o’sadigan oiladan
boshlanadi Oiladagi sog’lom muhutning qanchalik darajada yuqori cho’qqida turishi
bilan maktab yoshidagi bolalardagi ruhiy faollik alomatlari ijobiy jihatlari bilan
namoyon etila boshlaydi, bunda ota-onaning aka-ukalarning, opa-singillarning bola
rivojlanishidagi ta’sirlari bilan izohlanadi.
Bolada ruhiy faollikni shakillantirish bosqichlari sekin astalik bilan etapma etap
amalga oshiriladi.Har qanday bolaning ruhiy rivojlanishida uning psixologik
muommalli vaziyatlari vujudga kelishi mumkin.Oilada ota-onaning farzandlariga,
atrofdagilarga bo’lgan munosabatidan kichik yoshdagi bolalarda ruhiyatining
rivojlanishi psixologok ta’sir kuchlarining ijobiy yoki salbiy tomonlarini ko’rishimiz
mumkin bo’ladi.Maktab yosh davrida ruhiy faollikni shakillantirshda bolani aqliy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
448
2181-
3187
taffakurida kechadigan ruhiy kechinmalar psixologik jarayonlar muhum o’rin
tutadi.Bu davrda bolalar tomonidan atrof olamga bo’lgan e’tibor jumboqli vaziyatlar
va ushbu jumboqli vaziyatlarda bolaning ruhiyatiga bo’ladigan ta’sirlarni to’g’ri
yo’nalishga solish va ularning psixologik jihatdan qo’llab quvvatlash ota-ona yoki aka-
opalari tomonidan to’gri tashkil etilishi kerak bo’ladi.Boladagi ruhiy faollik holatlari
psixologik jihatdan muammoli vaziyatlarni yuzaga keltirishi mumkin.Masalan oilada
ota-ona,akaopalarning yoki bo’lmasa oilaga qarindoshchiligi bo’lgan kimsalar
tomonidan turli vaziyatlardagi (turmush tashvishlarda) uchraydigan vaziyatlar salbiy
ta’sir qilishi mumkin.
Bunday holatlarda bolaning ruhiy rivojlanishiga va psixikasiga salbiy ta’sir
qilmasligi uchun mavjud muammolli vaziyatlarni yosh bolalarning yonida yoki oldida
gapirmaslik muhum sanaladi.Yosh bolaning ruhiy holatidagi o’zgarishlar uning
kelajakda qanday xarakterdagi inson bo’lib rivojlanishida katta ta’sir kuchiga ega deb
hisoblasak mubolag’a bo’lmaydi.Bolada jismoniy rivojlanish bilan birga shaxs
xususiyatlari,intizom, javobgarlik,ma’suliyat va atrofdagilarga bo’lgan hurmat kabi
tuyg’ular shakillana boshlaydi. 7-12 yoshli bolalarda tashabbus tuy’gusi ma’lum bir
qandaydir ishlarni amalga oshirish atrofdagi o’zidan kattalarga nisbatan muloqat
tuyg’usi, bolaning o’z xayolot dunyosi shakillanadi va shu bilan birga ruhiy psixologik
jarayonlar kechadi. Rivojlanish jarayonida faqat bilim va harakat usullarining
o‘zgarishi, murakablashishi sodir bo‘lmaydi. Bolaning psixik rivojlanishi uning butun
shaxsidagi o‘zgarishlar, ya’ni shaxsning umumiy xususiyatlari rivojlanishini o‘z ichiga
oladi.
Rivojlanish dinamikasiga quyidagilarni kiritish mumkin:
1) bola shaxsini yo‘naltirishdagi umumiy xususiyatlar (o‘qish, anglash,
atrofdagilar bilan munosabat),
2) faoliyatining psixologik tuzilishi xususiyatlari (motiv, maqsad, ob’ekt) va 3)
anglash mexanizimining rivojlanish darajasi.
Shunday qilib, bolaning butun rivojlanish jarayonini uch qismga bo‘lish
mumkin:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
449
2181-
3187
1) ta’lim jarayonida bilim va faoliyat usullarining rivojlanishi,
2) egallangan usullarni tatbiq etish mexanizmlarining psixologik rivojlanishi,
3) shaxs umumiy xususiyatlarining rivojlanishi
(yo‘naltirilganlik, faoliyatning psixologik tuzilishi, anglash va fikrlash).
Ko‘rsatilgan rivojlanish yo‘llarining har biri o‘ziga xos. Bu yo‘llarning barchasi o‘zaro
bog‘liqlik va faqat birgalikdagina psixik rivojlanish deb ataluvchi shaxsdagi
o‘zgarishlar jarayonini tashkil etadi. Psixik rivojlanish va bu o’zgarishlarga sabab
bo’ladigan kuchlar o’rtasidagi munosabat qonunlarini o’rganish yosh davrlari
psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanining muhim va dolzarb muammolaridan
biridir.Inson shaxsining psixik rivojlanishi va uning shakllanishi murakkab tadqiqot
jarayonidir. Zero, uning o’ziga xos xususiyatlari va qonuniyatlarini asosli ilmiy bilish,
o’quvchi shaxsiga pedagogik jihatdan ta’sir ko’rsatishning zarur shartidir.
Xo’sh, odam psixikasi va xatti-harakatlarida namoyon bo’ladigan bu
xususiyatlarni nimalar sirasiga kiritish mumkin? Inson psixikasining tabiati biologik
yoki inqilobiy harakterga egami?Inson shaxsining tarkib topishini tushuntirishga
intiluvchi biogenetik oqim XIX asrning ikinchi yarmida maydonga kelgan.Bola psixik
xususiyatlarining tugma tabiati haqidagi ma’lumot shu vaqtga qadar aksariyat
psixologiya maktablarining asosini tashkil etib kelmoqda.Mazkur ta’limot inson
psixikasining barcha umumiy va individual xususiyatlari tabiat tomonidan belgilangan,
uning biologik tuzilishiga tenglashtirilgandir, psixik rivojlanish esa, irsiy yo’l bilan
azaldan belgilanib, inson organizmiga joylashtirilgan shu xususiyatlarning maromiga
yetilish jarayonidan iborat deb ta’kidlaydi. Ma’lumki, nasliy xususiyatlar tug’ma yo’l
bilan nasldan naslga tayyor holda beriladi, biroq shunday bo’lishiga qaramay, bu oqim
namoyandalari inson shaxsi va uning barcha xususiyatlari «ichki qonunlar» asosida,
yani nasliy xususiyatlar negizida maydonga keladigan narsa, biologik omillarga
bog’liqdir, deb ta’kidlaydilar.Biogenetik ta’limot, inson qobiliyatlarining rivojlanish
darajasi (chunonchi, imkoniyatlarning chegarasi, uning eng yuksak nuqtasi) taqdir
tomonidan belgilanib qo’yilganligini, o’quvchi imkoniyatlari va qobiliyatlarini maxsus
testlar yordamida aniqlab, undan so’ng ta’lim jarayonini uning irsiyat tomonidan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
450
2181-
3187
belgilangan taraqqiyot darajasiga moslashtirish, ularning aqliy iste’dod darajalariga
qarab turli mavqedagi maktablarda tahsil olishga zarur deb ta’kidlashadi.Chunonchi,
bu yo’nalish tarafdorlaridan, amerikalik psixolog E.Torndayk o’quvchilarning
«tabiyaviy kuchlari» va «tugma mayllar” psixik rivojlanishning yetakchi omili qilib
ko’rsatib, muhitning, ta’lim-tarbiyaning ta’siri - ikkinchi darajalidir deb aytadi.
Avstraliyalik psixolog K.Byuler bolalarning faqat aqliy taraqqiyotini emas, balki
axloqiy rivojlanishi ham nasliy tomondan belgilangandir, deb ta’kidlaydi.Amerikalik
pedagog va psixolog Dj.Dyui-inson tabiatini o’zgartirib bo’lmaydi, odam irsiyat
vositasida hosil qilgan ehtiyojlari va psixik xususiyatlari bilan tug’iladi. Bu ehtiyojlar
va psixik xususiyatlar tarbiya jarayonida namoyon bo’lib, bazida o’zgarishi,
tarbiyaning esa miqdorini belgilab beruvchi mezondir, deb hisoblaydi.. Z.Freyd,
shaxsning faolligini dastavval jinsiy mayllar bilan boglaydi. Oqibatda odam o’zining
ko’p instinktlari va mayllarini bosishga, tormozlashga majbur bo’ladi.
Uning ta’limotiga ko’ra, tormozlangan instinkt va mayllar yo’kolib ketmaydi,
balki bizga noma’lum bo’lgan ongsizlik darajasiga o’tkazilib yuboriladi. Ongsizlik
darajasidagi bunday instinktlar va mayllar har turli «komplekstiv birlashadilar, go’yo
inson shaxsi faolligining haqiqiy sababi ayni shu «Komplekslar»ni namoyon
bo’lishidir. Inson shaxsining tarkib topishini o’rganish davomida yuzaga kelgan yana
bir ta’limot- sosiogenetik konsepsiya qobiliyatlarning taraqqiyotini, faqat, tevarak-
atrofdagi muhitning ta’siri bilan tushuntiradi. Shuning uchun bolaning qanday odam
bo’lib yetishishi, ya’ni unda qanday shaxsiy fazilatlarning tarkib topishi bola hayotdan
oladigan tajribaga, o’zgalar bilan muloqot jarayonida oladigan hayotiy tushuncha va
tasavvurlariga bog’liqdir, deb ta’kidlaydi.
Kuzatishlar jarayonida shu narsa ma’lum bo’ldiki, odamdagi tugma, irsiy
mexanizmlari uning psixik rivojlanishiga ta’sir ko’rsatadi-yu, biroq uning mazmunini
ham, shaxsiy fazilatlarini ham belgilab bera olmaydi, Ta’kidlash zarurki, muhit ham
bola psixikasivi rivojlantirishda muayyan rol o’ynaydi. Faqat, buning uchun bolani
o’qitayotgan kishilarning ta’siri natijasida bola ana shu muhitni faol ravishda o’rganib
olishi, tabiiydir.Psixologiya fani zamonaviy ta’limotga asoslangan holda inson
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
451
2181-
3187
shaxsining tarkib topishini asosan uchta omilning ta’siriga bog’liqlini dalillar asosida
izohlab beradi. Ulardan;
-
birinchisi - inson tug’ilib voyaga yetadigan tashqi ijtimoiy muhitning
ta’siri;
-
ikkinchisi - odamga uzoq muddat davomida muntazam tarzda
beriladigan ta’lim tarbiyaning ta’siri;
-
uchinchisi - odamga tug’ma ravishda, tayyor holda beriladigan nasliy
xususiyatlarning ta’siridir.
Ma’lumki, har bir odam o’ziga xos, boshqalarda aynan takrorlanmaydigan
ijtimoiy muxitda, aniq ijtimoiy munosabatlarda, ya’ni oila, jamoa va jamiyatda,
odamlar orasida yashab ulg’ayadi, shakllanadi.Bu ijtimoiy munosabatlarga odam
jamiyat a’zosi sifatida, ma’lum sinfning, u yoki bu ijtimoiy guruhning namoyandasi
sifatida va nihoyat, Tashqil qilinganlik va uyushqoqlik darajasi turlicha bo’lgan
muayyan jamoalarning faol a’zosi sifatida qatnashadi.Shaxsning mohiyati o’z tabiati
jihatidan ijtimoiy harakterga egadir. Shaxsdagi barcha psixik xususiyatlari, ruhiy
faolligining rivojlaiish manbalari uning tevarak-atrofidagi ijtimoiy muhitda,
jamiyatdadir. Inson shaxsi sababiy bog’liqlikda bo’lib, uning ijtimoiy turmushi bilan
belgilanadi. Mana shu ma’noda shaxsning taraqqiyoti odamlar bilan munosabatda
yuzaga keladigan ijtimoiy tajribani egallash jarayonidan iboratdir. Buning natijasida
insonning psixik xususiyatlari, axloqiy fazilatlari, harakteri, irodaviy sifatlari,
qiziqishlari, e’tiqod va dunyoqarashi tarkib topadi.Muhit, ma’lum maqsadga qaratilgan
ta’lim va tarbiya, azaldan berilgan, genotik jihatdan qatiy belgilangan nimanidir
namoyon qilish uchun sharoitgina bo’lib qolmay, balki inson psixik xususiyatlarini
tarkib toptiradi.Bu borada, birinchidan, odam muhit ta’siri ostidagi passiv obyekt
bo’lmay, balki faol mavjudotdir, Shu bois hayot sharoiti, tashqi ta’sir inson psixikasini
belgilamaydi, balki odamning muhit bilan bo’lgan o’zaro ta’siri orqali, uning
muhitdagi faoliyati orqali belgilanadi.
XULOSA
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
452
2181-
3187
Shu sababli muhitning ta’siri haqida emas, balki odamning tevarak-atrofdagi
muhit bilan faol o’zaro ta’siri haqida gapirish maqsadga muvofiqdir.Ikkinchidan,
psixikaning rivojlanishi pirovard natijada tashqi sharoitlarga, tashqi ta’sirotlarga
bog’liqdir. Lekin bu rivojlanishini bevosita tashqi sharoitdan va tashqi vaziyatdan
keltirib chiqarib bo’lmaydi. Bu sharoitlar hamda vaziyatlar hamisha odamning hayotiy
tajribasi, uning shaxsi, individual psixologik xususiyatlari va psixik qnyofasi orqali
ta’sir qiladi. Yuqoridagilardan xulosa chiqarib shuni aytish mumkinki, bola shaxsi
faol mavjudot sifatida o’zi ham ongli ravishda o’z shaxsini o’zgartirishi, ya’ni
o’zio’zini tarbiyalash bilan shug’ullanishi mumkin, lekin, bu jarayon atrof-muhitdan
ajralgan holda emas, balki muhit bilan moslashgan holda va muhit bilan o’zaro
munosabatda sodir bo’ladi., Odamning (bolaning, o’quvchining) ijtimoiy tashkil
topgan va faol faoliyati uning psixik rivojlanishining asosi, vositasi hamda shartidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
Kamarali S.E. Sotsialg’no-psixologicheskie aspektq obo’eniya (tezisq k
dokladu). – Donetsk: DonNU, 2007.- 16 s.
2.
Kamardina G.G. Psixologicheskie trudnosti obo’eniya: osnovq psixotexnologii:
K
Ucheb. posobie. – Ulg’yanovsk, 2000.- 52 s.
3. Karimova V., Akramova F. Psixologiya. Mahruzalar matni. – Toshkent: FTDK,
DITAF, 2000.- 171.
4. Internet materiallari
