ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
311
2181-
3187
OTA ONALAR VA BOLALAR O'RTASIDAGI
KELISHMOVCHILIKLARNI BARTARAF ETISH
Nazarova Lolaxon Mamajo'rayevna
Farg'ona viloyati Oltiariq tumani MMTBga
qarashli 24-umumiy o‘rta ta’lim
maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada oilaviy munosabatlar tizimida ota-onalar va
bolalar o‘rtasida yuzaga keluvchi kelishmovchiliklarning sabablari, ularning
psixologik va sotsial jihatlari, turli yosh bosqichlarida ziddiyatli vaziyatlarning
namoyon bo‘lish xususiyatlari ilmiy-nazariy asosda tahlil etilgan. Shuningdek, ushbu
kelishmovchiliklarni
bartaraf
etishning
zamonaviy
psixologik-pedagogik
yondashuvlari, konstruktiv muloqot madaniyati, ota-onalarning emotsional
savodxonligi va ijtimoiy-psixologik yordam vositalarining amaliy ahamiyati ochib
berilgan.
Kalit so‘zlar:
oilaviy munosabatlar, kelishmovchilik, ota-ona va bola, konflikt,
psixologik yondashuv, muloqot madaniyati, tarbiya, murosaga kelish.
Oila jamiyatning eng kichik ijtimoiy birligi sifatida inson shaxsining
shakllanishida beqiyos rol o‘ynaydi. Unda mavjud bo‘lgan munosabatlar tizimi,
tarbiyaviy ta’sirlar va kommunikatsiya madaniyati har bir a’zo, xususan, farzandning
ruhiy va aqliy rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Ammo oiladagi munosabatlarda har doim
ham uyg‘unlik, anglashuv va o‘zaro hurmat ustuvor bo‘lmaydi. Turli yoshdagi bolalar
bilan ota-onalar o‘rtasida qarama-qarshi fikrlar, tushunmovchiliklar, ba’zan esa ochiq
ziddiyatlar ro‘y berishi mumkin. Bu kabi kelishmovchiliklar har doim ham salbiy
oqibatlarga olib kelmaydi. Aksincha, ular o‘zaro anglashuvga erishish, hissiy
yaqinlikni mustahkamlash, shaxsiy chegaralarni aniqlashtirish imkonini beradi. Biroq
kelishmovchiliklar to‘g‘ri boshqarilmasa, oilaviy iqlim buziladi, bolaning psixik
rivojlanishida salbiy o‘zgarishlar yuzaga keladi, ishonchli muloqot yo‘qoladi. Shu bois
ushbu maqolada mazkur muammoga ilmiy-nazariy va amaliy yondashiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
312
2181-
3187
Ota-onalar va bolalar o‘rtasidagi kelishmovchiliklarning asosiy sabablari
Ota-onalar va bolalar o‘rtasidagi kelishmovchiliklar bir qancha omillarga bog‘liq
bo‘lib, ular orasida psixologik, tarbiyaviy, kommunikativ va madaniy tafovutlar
yetakchi o‘rin tutadi. Ushbu omillar quyidagicha tahlil qilinadi:
1.
Psixologik tafovutlar:
Bolaning o‘sishi bilan uning mustaqillikka
intilishi kuchayadi. Ayniqsa o‘smirlik davrida shaxsiy “men” ni anglash
kuchayib, ota-onaning nazoratini bosim deb qabul qilish boshlanadi. Ota-onalar
esa hali ham farzandlarini nazorat ostida ushlashga harakat qilishadi. Bu esa
ziddiyatli vaziyatlarga sabab bo‘ladi.
2.
Tarbiya uslublaridagi nomutanosiblik:
Avtoritar, demokratik
yoki liberal tarbiya uslubining haddan ortiq qo‘llanishi bolaning xulq-atvori va
muloqotiga ta’sir qiladi. Masalan, haddan ortiq qat’iylik yoki erkinlik bolaning
ota-onaga nisbatan norozilik tuyg‘usini kuchaytiradi.
3.
Kommunikativ to‘siqlar:
Ota-onalar va bolalar o‘rtasida ochiq
muloqot bo‘lmaganda, his-tuyg‘ular ifodalanmay qoladi. Bolaning ichki
dunyosi tushunilmaydi, bu esa hissiy begonalashuvga olib keladi.
4.
Ijtimoiy-kulьturaviy omillar:
Texnologik taraqqiyot, zamonaviy
axborot vositalarining ta’siri natijasida bolalar bilan ota-onalar dunyoqarashida
tafovutlar vujudga keladi. Natijada qadriyatlar tizimida ziddiyatlar paydo
bo‘ladi.
Kelishmovchiliklarning salbiy oqibatlari
O‘z vaqtida bartaraf etilmagan kelishmovchiliklar bola psixikasida jiddiy salbiy
iz qoldiradi:
✓
Emotsional zo‘riqish, stress va xavotirlik holatlari;
✓
Ijtimoiy ajralish, ota-onaga nisbatan ishonchsizlik;
✓
Passivlik yoki tajovuzkorlikning kuchayishi;
✓
O‘z-o‘zini baholashda muammolar va shaxsiy izolyatsiya.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
313
2181-
3187
Shuningdek, ota-onalar tomonidan bolalarning shaxsiy fikrini rad etish, ularning
hayotiy tanlovlariga befarqlik ko‘rsatish ham kelishmovchilikni chuqurlashtiradi.
Ushbu muammoni hal etishda quyidagi yo‘llar samarali hisoblanadi:
1.
Muloqot madaniyatini shakllantirish:
Ota-onalar bolaning fikrini
baholamasdan tinglashni, o‘zaro ishonch asosida muloqot qilishni o‘rganishlari
kerak. Aktif tinglash, “men-xabar” usuli, empatiya kabi texnikalar bu jarayonda
muhim o‘rin tutadi.
2.
Emotsional intellektni rivojlantirish:
Ota-onalar farzandlarining
his-tuyg‘ularini anglash, boshqarish va ularga hamdard bo‘lish ko‘nikmalarini
egallashlari kerak. Bu orqali murosaga kelish imkoniyati oshadi.
3.
Yosh xususiyatlarini hisobga olish:
Har bir yosh davrining
psixologik talablari va ehtiyojlari mavjud. Ularni inobatga olgan holda ota-
onaning yondashuvi o‘zgarishi kerak. Masalan, o‘smirlikda mustaqillikni tan
olish, bolalikda esa mehr va qo‘llab-quvvatlash ustuvor bo‘lishi lozim.
4.
Qarorlar qabul qilishda bolani ishtirok ettirish:
Har qanday
oilaviy masala yoki rejalashtirishda farzandni jalb etish, uning fikrini tinglash
orqali ishonchli muhit yaratiladi.
5.
Oilaviy maslahat va psixologik ko‘mak xizmatlaridan
foydalanish:
Maxsus oilaviy psixologlar, maktab psixologlari, maslahat
markazlari orqali nizolarni konstruktiv hal qilish imkoniyati mavjud.
Ilmiy va amaliy takliflar
➢
Har bir maktabda ota-onalar uchun psixologik-pedagogik
seminarlar tashkil qilish;
➢
Ota-onalar va farzandlar uchun birgalikdagi treninglar va
kommunikativ mashg‘ulotlar tashkil etish;
➢
Mass-media orqali oilaviy munosabatlar madaniyatini yorituvchi
ko‘rsatuvlar yaratish;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
314
2181-
3187
➢
Ota-onalarga emotsional savodxonlikni oshirish bo‘yicha metodik
qo‘llanmalar ishlab chiqish.
Oila
— inson shaxsining shakllanishida asosiy ijtimoiy institut bo‘lib, u
farzandning dunyoqarashi, xarakteri, hissiy dunyosi va ijtimoiy moslashuviga bevosita
ta’sir ko‘rsatadi. Har bir bola oilada muhabbat, e’tibor, hurmat va tushunishni his
etishga muhtoj. Biroq turli sabablarga ko‘ra, ota-onalar va bolalar o‘rtasida
kelishmovchiliklar, ziddiyatlar paydo bo‘lishi mumkin. Bu kelishmovchiliklar ba’zan
tabiiy jarayon sifatida qabul qilinsa-da, agar ular to‘g‘ri boshqarilmasa, salbiy
oqibatlarga olib kelishi muqarrar. Shuning uchun ota-onalar va bolalar o‘rtasidagi
anglashmovchiliklarni bartaraf etish, sog‘lom oilaviy muhitni shakllantirish muhim
psixologik, pedagogik va sotsial masala sanaladi. Kelishmovchiliklarning kelib chiqish
sabablari turlicha bo‘lib, ularni chuqur psixologik va pedagogik jihatdan tahlil qilish
lozim. Eng avvalo, bolaning yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda uning rivojlanish
bosqichlaridagi ehtiyojlarini chuqur anglash muhim. Masalan, maktabgacha yoshdagi
bolalar ko‘proq e’tibor va mehrga muhtoj bo‘lsa, o‘smirlik davrida mustaqillikka
intilish, o‘zini tasdiqlash ehtiyoji kuchayadi. Bu holatlarda ota-onalar farzandlarini o‘z
holiga tashlab qo‘ymasdan, ularning psixologik ehtiyojlarini inobatga olib
yondashishlari kerak. Aks holda, farzandlarda tushunilmaslik, befarqlik, begonalashuv
kabi salbiy hissiyotlar shakllanadi.
Ko‘p hollarda ota-onalarning o‘z farzandlariga nisbatan haddan ortiq talabchan
yoki befarq bo‘lishi kelishmovchiliklarga sabab bo‘ladi. Avtoritar tarbiya uslubida ota-
onalar boladan so‘zsiz itoat qilishni talab qiladi, uning fikrini inobatga olmaydi. Bu esa
bolaning ichki noroziligi, tajovuzkorligi yoki isyonkorlik sifatlarining shakllanishiga
olib keladi. Aksincha, haddan ortiq erkinlik berish ham bolaning nazoratsiz harakat
qilishiga, ota-onaning fikrini inkor etishga olib keladi. Har ikki holatda ham oilaviy
muhitda ziddiyatli vaziyatlar yuzaga keladi. Shu sababli tarbiya uslubida muvozanatni
topish, bolaga mehr bilan yondashish, bir vaqtning o‘zida mas’uliyatni ham singdirish
zarur.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
315
2181-
3187
Ota-onalar va bolalar o‘rtasidagi kommunikatsiya madaniyatining yetarli
emasligi ham anglashmovchiliklarning asosiy omillaridan biridir. O‘zaro suhbatda
bolani tinglamaslik, fikrini bepisand qabul qilish, his-tuyg‘ulariga e’tibor bermaslik
natijasida bolada ishonchsizlik, ichki yakkalanish holatlari yuzaga keladi. Farzand ota-
onasi bilan ochiq muloqot qilolmasa, muammolarini tashqi manbalarda hal etishga
urina boshlaydi, bu esa ko‘pincha salbiy ta’sirlarga olib keladi. Zamonaviy oilalarda
telefon, internet, ijtimoiy tarmoqlar orqali muloqot qilish kuchayib, yuzma-yuz
suhbatlar kamaygani ham bu jarayonda muhim o‘rin tutmoqda. O‘smirlik davri
kelishmovchiliklarning eng ko‘p ro‘y beradigan bosqichi hisoblanadi. Chunki bu
davrda bolada shaxsiy fikrga ega bo‘lish, o‘z qarorlarini mustaqil qabul qilish istagi
kuchayadi. Ota-onalar esa hali uni bola deb hisoblab, barcha ishlarini nazorat ostida
saqlashga harakat qilishadi. Bu holat o‘smirda norozilik, tushunilmaslik, qarshilik
ko‘rsatish kabi munosabatlarni shakllantiradi. Ota-onalar bu bosqichda farzandlariga
ishonch bildirish, ularning shaxs sifatida shakllanishini qo‘llab-quvvatlash orqali
kelishmovchiliklarni yumshatishlari mumkin.
Kelishmovchiliklarni bartaraf etishda muloqot madaniyati asosiy omil
hisoblanadi. Ota-onalar bolaning fikrini tinglash, uning hissiy holatini tushunishga
harakat qilish, muammolarni birgalikda hal qilish kabi yondashuvlarni qo‘llashlari
lozim. Psixologiyada “Aktiv tinglash” usuli aynan shu maqsadda qo‘llaniladi. Unda
ota-ona bolani baholamasdan tinglaydi, so‘zini bo‘lmaydi va faqatgina uni tushunishga
harakat qiladi. Bu usul ishonchli muloqot uchun poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Shuningdek, “men-xabar” texnikasi ham kelishmovchiliklarni konstruktiv hal etishda
muhim vosita bo‘lib, ota-onaning o‘z his-tuyg‘ularini bolani ayblamasdan ifodalashiga
yordam beradi. Masalan, “Sen doim tartibsizsan!” degan gap o‘rniga “Men xona
tartibsiz bo‘lganda o‘zimni bezovta his qilaman” degan ifoda salbiy baholashdan
yiroqdir. Bu usul farzandning himoyalanish instinktini qo‘zg‘amaydi va suhbatni tinch
ohangda davom ettirishga imkon beradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
316
2181-
3187
Emotsional intellektni rivojlantirish ham oilaviy muhitdagi ziddiyatlarni
yumshatishda muhim ahamiyatga ega. Ota-onalar o‘z his-tuyg‘ularini tan olish,
boshqarish va bolalarnikini anglash orqali emotsional sezgirlik darajasini oshirishlari
lozim. Bu orqali har ikki tomon o‘zini anglagan va tushungan holatda muloqotga
kirishadi. Hissiy savodxonlik oiladagi sog‘lom iqlimning garovidir. Shuningdek,
qarorlar qabul qilishda bolani ishtirok ettirish ham ziddiyatlarni kamaytiradi. Ota-
onalar farzandlariga o‘z fikrini bildirish, turli muhim masalalarda maslahat berish
imkoniyatini berishlari orqali ularni qadrlashlarini namoyon etadilar. Bu esa bola
shaxsining mustahkamlanishi, oilaga nisbatan ishonch va sadoqat hissining
shakllanishiga xizmat qiladi. Zamonaviy oilalarda yuzaga kelayotgan muammolarni
hal etishda ijtimoiy-psixologik xizmatlarning roli katta. Maktab va maktabgacha ta’lim
muassasalarida faoliyat yuritayotgan psixologlar, maslahatchilar oilaviy munosabatlar,
tarbiya masalalarida kerakli ko‘mak berishlari lozim. Shuningdek, ota-onalar uchun
tashkil etiladigan seminar, trening va vebinarlar orqali ularning pedagogik va
psixologik bilimlarini oshirish maqsadga muvofiqdir.
Xulosa qilib aytganda, ota-onalar va bolalar o‘rtasidagi kelishmovchiliklar — bu
oilaviy hayotning ajralmas qismi. Muhimi, ushbu kelishmovchiliklarni qanday
boshqarish va qanday yondashuv asosida hal qilishdir. Sog‘lom va mehrga to‘la oilaviy
muhitda farzandlar ijtimoiy jihatdan faol, emotsional jihatdan barqaror va mustaqil
shaxs sifatida kamol topadi. Ota-onalarning bolalarga nisbatan sabr-toqatli,
tushunishga tayyor va hissiy jihatdan sezgir bo‘lishlari bu jarayonda muhim o‘rin
tutadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Allport, G. W. (2003).
Shaxsning psixologik tabiati
. Toshkent: O‘qituvchi.
2.
G‘ofurov, X. (2018).
Oila psixologiyasi asoslari
. Toshkent: Fan.
3.
Musurmonova, O. (2020).
Pedagogik psixologiya
. Toshkent: Ilm ziyo.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
317
2181-
3187
4.
Vygotsky, L. S. (2005).
Bola psixologiyasi va rivojlanishi
. Moskva:
Pedagogika.
5.
Mamatqulov, X. (2022). “Oilaviy muhitda emotsional intellektning ahamiyati”,
Psixologiya va hayot
jurnali, №3.
6.
Qodirova, G. (2021).
Farzand tarbiyasida kommunikatsiya madaniyati
.
Samarqand: Zarafshon nashriyoti.
