ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
300
2181-
3187
TARBIYASI OGʻIR BOLALAR BILAN ISHLASHDA PSIXOLOG
FAOLIYATINING AHAMIYATI
Sanayeva Gulnora To'ychiyevna
Samarqand viloyati Kattaqurg‘on tuman
MMTBga qarashli 40-umumiy o‘rta
ta`lim maktabi amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Hozirgi kunga kelib, mahalliy va хorijy psixologlar va tarbiyasi
ogʻir bolalar sonining koʻpayishini qayd etishdi. Bolalar ijtimoiylashuv, tarbiya va
ta'lim jarayonida qiyinchiliklarga duch kelishadi, oʻzlarini shaxs sifatida
rivojlantirishga intilmaydilar. Maqola maktab davridagi bolalarni tabiyasi ogʻir
bolalarni tarbiyalash sabablarini oʻrganish va oʻqituvchilar bilan psixologlar birgalikda
ota-onalarga oʻquvchilarning ta'im jarayonini tashkil etishda o‘z vaqtida tuzatish
yordamini koʻrsatish masalalariga bagʻishlangan.
Kalit so‘zlar:
Delinkvent xulq-atvor, Huquqbuzarlik, Kognitiv qobiliyatlar,
Zararli taʼsirlar, ilmiy tasavvurlar.
Delinkvent xulq-atvor tushunchasi
psixologik va ijtimoiy nuqtai nazardan
qaralganda, voyaga yetmagan shaxsning mavjud ijtimoiy va huquqiy normalarga zid
bo‘lgan, jamoatchilik tartibini buzuvchi hamda qonunchilikka qarshi yo‘naltirilgan
xatti-harakatlarini anglatadi. Ushbu holat odatda bolalik va o‘smirlik davrida
psixologik beqarorlik, ijtimoiy nazoratning sustligi, oilaviy muammolar yoki noto‘g‘ri
tarbiya natijasida yuzaga keladi.
“Delinkvent” atamasi lotincha
delinquens
so‘zidan olingan bo‘lib, “ayb
qiluvchi”, “noto‘g‘ri yo‘ldan ketuvchi” degan ma’noni anglatadi. Bu tushuncha
faqatgina jinoiy harakatlarni emas, balki ijtimoiy me’yorlarga zid bo‘lgan, lekin
qonuniy jihatdan jazolanmaydigan xatti-harakatlarni ham o‘z ichiga oladi. Masalan,
maktabdan qochish, kattalarga nisbatan hurmatsizlik ko‘rsatish, ichkilikbozlik,
o‘g‘rilik, tajovuzkorlik va boshqa bu kabi harakatlar delinkvent xulq-atvorga misol
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
301
2181-
3187
bo‘lishi mumkin. Delinkvent xatti-harakatlarning yuzaga chiqishida bir qancha omillar
— oilaviy muhit, ijtimoiy-iqtisodiy holat, ta’lim tizimidagi muammolar, do‘stlar
muhitining salbiy ta’siri hamda shaxsning emotsional va aqliy rivojlanishidagi
nosog‘lom omillar muhim rol o‘ynaydi. Ushbu muammoga qarshi kurashishda tizimli
yondashuv, ya’ni oilaviy, maktabgacha va maktab tizimi hamkorligi, psixologik
xizmatlarning faoliyati, yoshlar bilan ishlashning profilaktik va rehabilitatsion
mexanizmlarini kuchaytirish zarur bo‘ladi.
Delinkvent xulq-atvorning turlari va shakllari:
Oʻquvchilarda delinkvent xulq-
atvorning kelib chiqishiga sabab:
Mulkka zarar yetkazish shaklidagi
yashirin delinkvent xulq-atvor:
◦ yomon niyatli hujumlar;
◦ kichik oʻgʻirlik;
◦ tuhmat;
◦ bosqinchi oʻgʻirlik;
◦ haqoratlash;
◦ firibgarlik
◦ xoʻrlash;
◦ tamagirlik;
-ayblovlar;
◦ tovlamachilik, talonchilik;
qoʻrqitish;
◦ qalbakilashtirish;
◦ oʻzidan kichik yoshdagilar yoki
tengdoshlariga nisbatan zoʻravonlik
(bulling);
◦ vandalizm, oʻt qoʻyish;
◦ mayda bezorilik;
◦ mulkni yoʻq qilish;
◦ janjallar (shu jumladan guruhli
janjallar) yoki hujumlar;
◦ avtotransport va boshqa kerakli
buyum, anjomlarni oʻgʻirlash kabi
moddiy foyda koʻrishga qaratilgan oʻz
shaxsiy manfaati yoʻlidagi harakatlar;
◦
hayvonlarga
nisbatan
shafqatsizlik, azoblash.
narkotiklar sotish va tarqatish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
302
2181-
3187
Zamonaviy jamiyatda voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilayotgan
huquqbuzarliklar, tajovuzkorlik va boshqa ijtimoiy me’yorlarga zid xatti-harakatlar
dolzarb psixologik va ijtimoiy muammolardan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Bunday
holatlarning kelib chiqishida bir qator shaxsiy xavf omillari mavjud bo‘lib, ular
bolaning individualligi, emotsional holati, axloqiy qarashlari, bilim va motivatsiya
darajasi bilan bog‘liqdir. Ushbu maqolada aynan o‘quvchilarda delinkvent xulq-
atvorning shakllanishiga sabab bo‘ladigan shaxsiy xavf omillari chuqur tahlil qilinadi.
Birinchi navbatda, delinkvent xulq-atvorning psixologik ildizlaridan biri sifatida
huquqbuzarliklarni ichki jihatdan oqlash va qonunga nisbatan befarq, salbiy munosabat
shakllanishi ko‘rsatiladi. Bunday o‘quvchilar o‘zlarining nojo‘ya xatti-harakatlarini
ijtimoiy norma deb bilishlari, jamiyat talablarini inkor etishlari mumkin. Bu esa
ularning shaxsiy ijtimoiylashuv jarayonida muammolar borligidan dalolat beradi.
Shuningdek, bola yoki o‘smir o‘z xatti-harakatlariga tanqidiy yondasha olmasligi,
ya’ni o‘zini kuzatish va baholash funksiyalarining rivojlanmaganligi ham xavf omili
hisoblanadi. U nima qilayotgani va bu harakati qanday oqibatlarga olib kelishini
chuqur anglay olmaydi, bu esa ijtimoiy javobgarlik tuyg‘usining sustligini ko‘rsatadi.
Bu holatlarda emotsional o‘zgaruvchanlik, boshqalarga nisbatan sovuqqonlik,
empatiya darajasining pastligi, tez-tez kayfiyat almashuvi, g‘azab, yakkalanish,
norozilik kabi his-tuyg‘ular kuchayadi. Bolaning ichki dunyosida begonalashuv va
tushunilmaslik hissi hukmron bo‘lsa, u ijtimoiy agressiya orqali o‘zini namoyon
etishga urinadi.
Ko‘pgina delinkvent xatti-harakatlarning asosi psixik holatdagi beqarorlik, ya’ni
impulsivlik, qo‘zg‘aluvchanlik, o‘zini tuta olmaslik va kuchli stressga qarshi tura
olmaslik bilan izohlanadi. Bu kabi bolalar asabiy, tez ranjiydigan, boshqalarga tajovuz
bilan javob beradigan bo‘lishadi. Aksariyat hollarda ular diqqat markazida bo‘lishga
bo‘lgan ehtiyojni g‘ayritabiiy yo‘llar bilan qondirishga harakat qiladilar: tajovuz,
masxaralash, mas’uliyatdan qochish, zarar yetkazish kabi yo‘llar orqali jamiyatdan
e’tibor kutadilar. Shuningdek, kognitiv (aqliy) qobiliyatlarning pastligi, bilim olishga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
303
2181-
3187
qiziqmaslik, maktab motivatsiyasining sustligi delinkvent xulq-atvorga zamin yaratadi.
Aqliy rivojlanishdagi orqada qolish, mustaqil fikrlash va ijtimoiy vaziyatlarni
tushunishdagi cheklovlar bolaning muammoli ijtimoiy xatti-harakatlarini kuchaytiradi.
Bu kabi holatlarda bolalar ko‘pincha maktab muhitida o‘z o‘rnini topa olmaydi va
o‘zini yakkalashga yoki salbiy guruhlarga qo‘shilishga majbur bo‘ladi.
Bundan tashqari, kuchli emotsional taassurotlar izlashga moyillik, xavfli yoki
sarguzashtli holatlarga intilish ham xavf omilidir. Bunday o‘quvchilar odatiy hayot
tarzidan zerikkan, o‘ziga yangilik, tahdid, kuchli emotsiyalar orqali e’tibor jalb
qiladigan holatlarni izlaydi. Natijada ular psixotrop moddalarni iste’mol qilish, zararli
do‘stlar bilan aloqa o‘rnatish kabi salbiy yo‘llarga kirib qolishlari mumkin. Yana bir
muhim omil — bu zararli ta’sirlarga qarshi turish qobiliyatining pastligidir. Atrof-
muhit ta’siriga tez beriladigan bolalar boshqa delinkventlar bilan tez moslashib,
ularning yo‘nalishiga kirib ketishi oson bo‘ladi. Bunday o‘quvchilar ko‘pincha
"tarbiyasi og‘ir" bolalar qatorida qaraladi. Ular bilan ishlash jarayoni murakkab,
murakkabligi esa ularning hissiy beqarorligi, o‘rganishga nisbatan befarqligi,
tajovuzkorligi, maktabga nisbatan salbiy motivatsiyasi bilan bog‘liqdir. Ularning
darslarga bo‘lgan qiziqishi sust, o‘z xatti-harakatini anglash va nazorat qilish qobiliyati
esa cheklangan bo‘ladi. Ana shunday holatlarda maktab psixologining roli alohida
ahamiyat kasb etadi. Psixolog o‘quvchilarning ichki muammolarini aniqlash, xavf
omillarini bartaraf etish va ular bilan individual ishlash orqali muammoni ildizidan hal
etish imkoniyatiga ega. Ular bolalarning hissiy dunyosini o‘rganadi, ijtimoiy
moslashuvini ta’minlaydi, o‘qituvchilar va ota-onalar bilan yaqin hamkorlikda
ishlaydi. Psixologning asosiy vazifasi — maktab muhitida psixologik iqlimni
sog‘lomlashtirish, delinkvent xatti-harakatlarning profilaktikasi va tuzatish ishlari
orqali bunday bolalarning ijtimoiylashuvini ta’minlashdir.
Maktab psixologining yondashuvi shaxsga yo‘naltirilgan, individual
rejalashtirilgan bo‘lishi lozim. Shuningdek, maktab jamoasi va ota-onalar bilan
hamkorlikda olib boriladigan kompleks yondashuv delinkvent xatti-harakatlarning
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
304
2181-
3187
oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, o‘quvchini anglashga intilish, uni
tushunish, qabul qilish va to‘g‘ri yo‘naltirish, uning shaxsiy imkoniyatlariga tayanish
asosida ishlash zarur bo‘ladi. Shunday qilib, delinkvent xulq-atvorning shaxsiy xavf
omillarini aniqlash va ularni bartaraf etishga qaratilgan tizimli psixologik-pedagogik
yondashuv ijtimoiy salohiyatli shaxsni shakllantirishga xizmat qiladi. Har bir bola
o‘ziga xos, uning muammolari individual yondashuvni talab qiladi. Maktabdagi ijobiy
psixologik muhit esa aynan shunday yondashuvlar uchun asosiy maydon bo‘lib xizmat
qilishi lozim.
Psixologga u yoki bu tarbiyasi ogʻir bolaga "qandaydir tarzda ta'sir qilish"
haqidagi so‘rov o‘qituvchilar va otaonalarning tez-tez so‘rovlaridan biridir. Shu bilan
birga, turli xil maktab o‘quvchilari tarbiyasi ogʻir toifasiga kiradi: o‘qimagan,
intizomsiz, turli xil asab va ruhiy kasalliklarga chalingan bolalar, voyaga etmaganlar
ishlari bo‘yicha komissiyada ro‘yxatga olingan o‘spirinlar, disfunktsiyali va yolg'iz
bolalar deb ataladigan bolalar. Psixologiyada tarbiya atamasidan tur va inson faolligi
darajasini uning faoliyati, mushohadasi, tafakkuri, muloqoti kabi koʻrinishlari bilan bir
qatorda belgilash uchun keng foydalaniladi. Inson axloqi togʻrisidagi ilmiy tasavvurlar
XX asrning boshlarida uni psixologik fanning predmeti [2] deb e'lon qilgan vaqtdan
boshlab, ayniqsa, shiddatli rivojlanish tusini oldi. Tarbiyaning zamonaviy tushunchasi
tashqi ragʻbatga reaktsiyalar toʻplami doirasidan ancha chetga chiqadi. Shunday qilib,
psixologik lugʻatda tarbiya “tirik mavjudotga xos bolgan, ularning ichki va tashqi
faolligi vositasidagi atrof-muhit bilan ozaro ta'sirdir” [3]. Odamning tashqi faolligi
ostida har qanday tashqi koʻrinish: harakat, faoliyat, muomala, mulohaza, vegetativ
reaktsiyalar tushuniladi. [1] Bolaning tarbiyasi tug'ilishdan boshlanadi. Uning birinchi
oʻqituvchilari ota-onalar, keyin bolalar bog'chasi tarbiyachilari va shundan keyingina -
maktab o‘qituvchilari. Afsuski, ular ham alohida, ham jamoaviy ravishda ko‘p
xatolarga yo‘l qo‘yishadi. Uning rivojlanishida bola bir joyda turmaydi, u oldinga
siljiydi. Ota-onasidan bola oddiy taqlid orqali buni qanday qilishni organadi, nima
mumkin va nima mumkin emas. Bolaligida o‘z farzandiga yomon oʻrnak bo‘lgan ota-
onalar voyaga yetganda ularning tarbiyasida yuzaga keladigan muammolardan xoli
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
305
2181-
3187
emaslar [4]. Ma’lumki, pedagogik faoliyatning tuzilishi o‘qituvchining o‘z iga xosligi
faqatgina uning har tomonlama pedagogik faoliyatidagi fazilatlari bilan bog‘liqdir.
O‘qituvchi faoliyati o‘z aro komponentlardan iborat.
Pedagogik faoliyatning 3 komponenti farqlanadi: konstruktiv, kommunikativ va
tashqilotchilik.
Konstruktiv komponenti.
O‘qituvchining ishida konstruktiv dars katta o‘rin
egallaydi, ya’ni sinfdan tashqari ishlar maktab dasturlari bilan bog’liq o‘quv
materiallarni ta’lim oluvchilar uchun turli metodik ishlanmasi va uni ta’lim
oluvchilarga ifodasini qamrab olgan. Ushbu barcha ishlar dars konspekti tarkibida o‘z
ifodasini topadi, ya’ni: o‘z faoliyatining tartibi va tizimi ta’lim oluvchilarning faoliyat
tartibi va tizimi. Ayni vaqtda pedagogik faoliyatning ushbu komponenti maktab oldida
turgan asosiy vazifasi o‘sib kelayotgan avlodning faol fuqarolik holatida tarbiyalash
o‘qituvchi shaxsiga ma’lum bir talablarni qo‘yadi. O‘qituvchi o‘quvchilarning
bilimlarini chuqurlashtirishga intilishi kerak, buning uchun esa u eng qiyin nazariy
savollarni oson o‘zlashtirilishi uchun o‘quv materialni tanlash va qayta ishlashi lozim.
Birinchi navbatda ta’lim oluvchilarning faoliyati faol bo‘lmasa, chuqur bilim va
o‘zlashtirish jarayoni amalga oshirilmaydi.Muhit, ta`lim-tarbiya va tegishli mashq,
miya tuzilishining organik jihatdan yetilishiga yordam beradi. Bu jarayonda ta’lim
qanday mavqega ega? Ta`lim rivojlanishga nisbatan yetakchi vazifani bajaradimi yoki
aksincha? Bu muammoning hal qillnishi ta’lim jarayonining mazmuni va metodikasini,
o‘quv darajalari va darsliklarning mazmunini belgilab beradi. Bu borada nemis
psixologi V.Shtern: ta’lim psixik rivojlanishning orqasidan boradi va unga moslashadi,
degan fikrni olg‘a surgan edi. Bu fikrga qarama-qarshi rus psixologi L.S.Vigotskiy
bolaning psixik rivojlanishida ta’lim va tarbiyaning yetakchilik roli bor, degan qoidani
birinchi bo‘lib ilgari surdi va uni: ta’lim rivojlanishdan oldinda boradi va uni o‘z
orqasidan ergashtirib olib boradi,
Tarbiyasi ogʻir bolalar - bu rivojlanishda nuqsonlari bo‘lgan, xususan, axloqiy va
deviant xulq-atvori, qat'iy salbiy xatti-harakatlari bo‘lgan bolalar. Tarbiyasi ogʻir - bu
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
306
2181-
3187
bola, maktab o‘quvchisi bo‘lib, u alohida davolashni, o‘qituvchi va tengdoshlar
guruhining diqqatini talab qiladi, bu individual yondashuvni talab qiladi.
Tarbiyasi ogʻir bolalarning mumkin bo‘lgan tasniflari:
1. Pedagogik jihatdan qarovsiz qolgan bolalar.
2. Tibbiy yordamga muhtoj bolalar.
3. O‘zlashtirmaydigan bolalar.[6]
Кoʻрgina taniqli oʻqituvchilar va psixologlarning xulosalari, shuningdek,
zamonaviy tadqiqotlar natijalari shuni koʻrsatadiki, noto‘g'ri xatti-harakatlar va
huquqbuzarliklarning kelib chiqishi maktab yoshdagi bolalarda kuzatiladigan xatti-
harakatlar, o‘yinlar, organish yoki boshqa faoliyatdagi normadan chetga chiqishdir.
Delinkventlar va ijobiy xulqli o`smirlarning oila sharoiti o`rganilganda,
delinkventlarning
nomaqbul
oilada
tarbiyalanganliklari
tasdiqlangan.
Jinoyatchilikning kelib chiqishiga aloqador oilaviy va ijtimoiy omillar muammosiga
bag`ishlangan tadqiqotlarning tahlili ko`rsatishicha, ikki o`zaro bog`liq omil orasidagi;
a) fuksional yoki xulq-atvorga to`g`ridan-to`g`ri (bevosita) ta‘sir qiluvchi shaxslararo
jarayonlar va b) bevosita ta‘sir qiluvchi, o`zida oila tarkibi hamda hajmini
mujassamlashtirgan tizimli jabhalarni ajratish mumkin. Ma’lumki har bir oilada
bolalarni muayyan tarbiyalash usullarining o`ziga xosligi mavjud. Ushbu holatlarda
ota-onalarning xulq-atvori alohida o`rin tutadi va bu bolaning ijtimoiylashuviga ta‘sir
etadi. Mazkur holatda oiladagi tartibintizom tadbirlari alohida ahamiyat kasb
etadi.Masalan, delinkventlar va tajovuzkor xulqli farzandlari bor oilalardagi tarbiya
usullari o`rganilganda, ota-onaning kayfiyatiga ko`ra, ko`p hollarda qattiqo`llik,
jazolash, ota-onalik mehrining ―tansiq‖ligini namoyon qilish kabilar qayd etilgan.
Biroq bu g`ayri ijtimoiy rivojlanishga sabab bo`luvchi tarbiya usullari haqiqiy baholash
mezoni uchun to`liq asos bo`la olmaydi. Tarbiya ta‘sirining uzluksizligi, usuli va uning
mohiyati atrofdagi ma‘lumotlarni umumlashtirib, ayrim yondashuvlarda jazo va
rag`bat usullari samarali ekanligi, kuch ishlatishdan ko`ra, kattalik mavqei kuchi,
jismoniy kuch ishlatish yo`li bilan jazolash, tanqid va qo`rqitish, moddiy
manfaatlardam mahrum qilish, mehr tanqisligi, jismoniy kuch ishlatmay turib
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
307
2181-
3187
bolasining xulq-atvori boshqalar uchun keltirishi mumkin bo`lgan zararni xaspo`shlash
orqali tushuntirish kabilarning quvohi bo`lishi mumkin.
Delinkvent xulqli farzandi bor oila a‘zolarining o`zaro munosabatlarida rad
etilganlik va befarqlik kabilar ko`proq ko`zga tashlanadi. Longityud tadqiqotchilarning
ko`rsatishicha, ota-ona orasidagi doimiy nizolar, urush-janjallar, o`zaro xusumat,
shunigdek, mustahkam bo`lmagan nikoh delinkventlar xulqida yoshligidanoq o`z
asoratlarini ko`rsatadi. Jinoyatchilarning ota-onalarida jiddiy ijtimoiy nuqsonlar
kuzatiladi. Bunday ota-onalar o`z farzandlarining ijtimoiy tarbiyasiga, ularga nisbatan
kam e’tibor beradilar. Ayni vaqtda farzandlar tomonidan ham shunday munosabat
kuzatiladi va hakazo.Ushbu holatlarga sof psixologik nuqtai nazardan e‘tibor berilsa,
har qanday huquqbuzarlik, har qanday jinoiy faoliyatning alohida turi sifatida talqin
qilinib, unda inson ijtimoiy faolligini belgilovchi va o`ziga xos qonunbuzarlik shaklida
ifodalanuvchi uning psixik holati, shaxsning motivatsion jabhasi, individual-
psixologik sifatlari, psixikasining xususiyatlarini, subektning ijtimoiy qadriyatlarga
munosabatlarida o`z ifodasini topadi. G.To`laganovaning fikricha, ba‘zi hollarda
ayblanuvchilar o`z ayblarini bilsalar-da, lekin harakatlarining asl mohiyatini
berkitishga yoki oqlashga uringan holda (fazilatli) motivlarni o`zlashtirib olishga
harakat qiladilar – bu o`ziga xos psixologik muhofaza mexanizmining bir ko`rinishidir.
Shuningdek, jinoyatchilar o`zini-o`zi baholashning ikki jihati mavjud bo`lib: a) o`zi
uchun (―meniga xos), b) o`zgalar va atrofdagilar, shu jumladan odil sudni chalg`itish,
jazolash usullarini yumshatish maqsadidagi (ideal ―meni uchun) axloqiy-psixologik
funksiyani ko`rish mumkin. Qayta tiklangan ehtiyojlarning jinoiy xulq-atvorga
o`tishida aniq hayotiy vaziyatning o`rni beqiyosdir. Chunki subekt hayotiy vaziyatdan
foydalanishdan harakat qilish bilan birga mavjud ―faoliyatning ichki shart-
sharoitlarini o`zgartiradi. Biz motivatsiyaning bu jarayonida o`ziga xos uchlikni
―ehtiyoj, shaxsiy manfaat-vaziyatni ko`rishimiz mumkin. Bu uchlikning o`zaro
uyg`unligida faoliyat motivi ―vaziyatga xos rivojlanuvchi motivatsiya tarzida
shakllanib boradi.Ushbu holat – kriminogen vaziyat deyiladi. Motivlarning
shakllanishida, maqsad qo`yishning psixologik mexanizmlari katta ahamiyatga ega.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
308
2181-
3187
Harakat maqsadi motivlar bilan o`zaro solishtirilganda, uning o`z predmetiga egaligi
yaqqol ko`zga tashlanishi tufayli farqlanadi.Shaxsning ehtiyojlari, intilishlari,
qiziqishlari va motivlari uning faoliyati maqsadlari bir-biriga bog`liqligi bilan
uyg`unlashadi. Shunday qilib, jinoiy xulq-atvor mexanizmlari tahlilida quyidagi
omillar: subektga xos individual-psixologik, individual-tipologik xususiyatlar, uning
dunyoqarashi, qadriyatlari, yoshlarning kriminogen vaziyatga tushguniga qadar
yashagan ijtimoiy-psixologik muhit katta ahamiyatga ega.
Mamlakatimizda milliy va umuminsoniy qadriyatlar ruhida tarbiyalangan,
jamiyat taraqqiyotiga hissa qo`shishga qodir, jismoniy va ma‘nan yetuk
avlodnikamolga yetkazishda alohida e‘tibor qaratilmoqda. Bu ezgu- maqsadlar
Prezidentimizning ―Farzandlarimiz bizdan ko`ra bilimli, - kuchli, dono va albatta,
baxtli bo`lishlari shart!‖ degan so`zlarida mujassamdir.Deviant xulq-atvorning
rivojlanishining boshlanishi odatda bolaning ozini shaxs sifatida anglashi, ijtimoiy
me'yorlar va qoidalarni qabul qilish yoki rad etish boshlanishiga to‘gri keladi. Bunday
xulq-atvor koʻnikmalari, tegishli faolyat talablariga bo‘ysunish qobiliyati
singdirilmagan bola, oxir-oqibat, har xil xatti-harakatlarning buzilishiga moyil bo‘lgan
intizomsiz shaxsga aylanadi. Bolaning ulg'ayishi va shaxs bolib shakllanishining
asosiy davrida unge hamroh bo‘lgan oqituvchilar ham oʻzlarining kasbiy faolyatida
koplab xatolarga yoʻl qoʻyadilar, bu esa bolaning pedagogik e'tiborsizligiga, deviant
xulq-atvoriga, turli xil jtimoiy og'ishlarga olib keladi [5].
Oʻsmirda delinkvent xulq-atvor shakllanishiga oiladagi holatlarning taʼsiri:
◦ koʻpincha toʻliq boʻlmagan oilalarda hukmron boʻlgan, ajralish holatlarida,
bolalar va ota-onalarning alohida bir-biridan uzoqda yashaydigan oilalarda tarbiyaviy
taʼsirlarning ziddiyatli uslubi;
◦ bolaga yagona yondashuv va umumiy talablar ishlab chiqilmagan, oilada ota-
onalar tomonidan tizimsiz tarbiya mavjud emas. Barcha narsaga ruxsat berish yoki
tashlab qoʻyish, nazoratsizlik yoki ortiqcha nazorat;
◦ taʼlim va oila ichidagi munosabatlarning nomutanosib uslubi;
◦ tartibsiz oiladagi munosabatlarning asotsial uslubi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
309
2181-
3187
Bu spirtli ichimliklar, giyohvand moddalarni muntazam isteʼmol qilish va asossiz
"oilaviy shafqatsizlik" va oilada jismoniy yoki ruhiy zoʻravonlik, kuch ishlatish; ◦ ota-
onalar tomonidan mehr va gʻamxoʻrlikning sezilarli darajada yetishmasligi (bu oʻz
navbatida, bola uchun jarohatli kechinmalarni keltirib chiqaradi); ◦ oʻtkir psixologik
jarohatlarning oqibatlaridan bola oʻzi chiqib keta olmaydi (ota-onaning kasalligi yoki
oʻlimi, ajralish, zoʻravonlik); ◦ oiladagi ogʻir psixologik muhit, ota-onalar oʻrtasidagi
doimiy nizolar; ◦ jinoiy, gʻayriijtimoiy xatti-harakatlarni koʻrsatadigan va buni odatiy
hol deb hisoblaydigan kattalar tajribasi.
Psixologik diagnostika — psixolog faoliyatining bir turi bo‘lib, u quyidagi
vazifalardan iborat:
◦ oʻquvchilarning individual psixologik xususiyatlarini oʻrganish;
◦ delinkvent xatti-harakatlarining sabablarini aniqlash va ularga aniqlik; kiritish;
◦ ota-ona va bola munosabatlarining xususiyatlarini oʻrganish;
◦ oila muhiti, oʻsmirning tengdoshlari guruhidagi shaxslararo munosabatlarining
xususiyatlarini tahlil qilish va boshqalar.
◦ kuzatishlar;
◦ suhbatlar;
◦ soʻrovnomalar;
◦ testlar;
◦ bola faoliyatini tahlil; qilish va boshqalar;
Diagnostika usullari:
◦ kuzatishlar;
◦ suhbatlar;
◦ soʻrovnomalar;
◦ testlar;
◦ bola faoliyatini tahlil; qilish va boshqalar;
Xulosa qilib aytadigan boʻlsak, Bir guruh tarbiyasi ogʻir bolalarni ajratib
ko‘rsatib, biz ular bilan ishlashni tashkil etishga harakat qilishimiz, jumladan: ota-
onalar uchun seminarlar o‘tkazish, ularning sabablari tahlil qilinadi, tarbiyasi ogʻir
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
310
2181-
3187
bolalarni tuzatish yo‘llari, ota-onalardagi tanglikni bartaraf etishga qaratilgan maslahat
ishlari, ota-onalar bilan individual ishlash. Shuningdek, psixalog va o‘quvchilar
o‘rtasidagi muloqot jarayonining samaradorligini oshirishga hissa qo‘shgan o‘yin
mashqlaridan foydalanish, nizosiz muloqot qobiliyatlarini rivojlantirish, o‘rganishga
qiziqishning namoyon bo‘lishiga, maktab motivatsiyasini kuchaytirishga yordam
berishimiz kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1. To‘laganova G.K. «Yosh davrlari va pedagogik psixologiya kursi boʻyicha tarbiyasi
«qiyin» o‘smirlar psixologiyasiga metodik kursyamatar»-
2. Fayziyev Ya. M. «Umumiy va tibbiy psixologiya». Toshkent Abu Ibn Sino nomidagi
tibbiyot nashriyoti 2000.
3. G’oziyev E. G. «Tarbiyasi «Kiyin» o‘smirlar psixologiyasi». Lektorga yordam.
Toshkent-1984.
4. Раттер М. Помощь трудным детям. - М., 2004.
5. Рожков М. И. Воспитание трудного ребенка. Дети с девиантным поведением.
Учебно-методическое пособие. М., ВЛАДОС, 2003.
6. D.Ismailova, L.Gaynutdinova, F.Inogamova, G.Yusupova, K.Jo‘raboyev “Umumiy
o‘rta ta’lim maktablarida o‘quvchi-yoshlar bilan tarbiyaviy ishlarni tizimli tashkil
qilish va samaradorligini oshirish bo‘yicha psixologlar uchun USLUBIY
QO‘LLANMA” TOSHKENT – 2024
7. https://poisk--ru-ru.turbopages.org/turbo/poisk-ru.ru/s/s42664t3.html
