ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
286
2181-
3187
O‘QUVCHILARNI KASB-HUNARGA YO‘NALTIRISH
USULLARINING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK TAMOYILLARI
Movlanova Ulxon Xurramovna
Qashqadaryo viloyati G‘uzor tumani
MMTBga qarashli 24-umumiy o‘rta ta`lim
maktabning psixologi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘quvchilarni kasb-hunarga yo‘naltirish
jarayonining ijtimoiy va psixologik tamoyillari tahlil qilinadi. Kasb tanlashda o‘quvchi
shaxsining qiziqishi, qobiliyati, oila va jamiyatning roli, shuningdek, maktabdagi
pedagogik muhitning ta’siri ilmiy asosda yoritilgan. Kasbga yo‘naltirishda zamonaviy
yondashuvlar, individual va differensial yondashuvning ahamiyati asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar:
kasb-hunar, o‘quvchi, ta’lim, ota-ona, o‘qituvchi, kasbga
yo‘naltirish, umumta’lim maktablari, imkoniyatlar, qobiliyat.
Kasb tanlash jarayoni ijtimoiy ahamiyat kasb etgani holda, u individual shaxsiyat
bilan bevosita bog‘liq. Shuning uchun ham har bir kasb tanlovchi shaxsga nisbatan
individual yondashuv zarur. Har bir o‘quvchi o‘z qiziqishlari, qobiliyatlari, ehtiyojlari
bilan ajralib turadi. Kasbiy bilim esa – shaxsni kasbning mohiyati, imkoniyatlari,
ijtimoiy vazifalari hamda bu kasbga qo‘yiladigan talablar bilan tanishtirish orqali unga
ongli yondashuvni shakllantiruvchi axborotlar majmuasidir. Kasbga oid ma’lumotlar
shunchaki axborot emas, balki ta’sirchan, hayotiy, to‘laqonli, ijtimoiy va shaxsiy
qiymatga ega bo‘lgan bilimlar tizimidir. Ushbu axborotlarning taqdim etilish shakllari
o‘quvchining yoshi, bilimi, jinsiy xususiyatlari va psixologik holatiga qarab farqlanadi.
Kasb maorifi verbal (og‘zaki) va noverbal (ko‘rgazmali), amaliy (tajriba asosidagi) va
interaktiv (muloqotga asoslangan) shakllarda olib borilishi mumkin. Jumladan,
kuzatuv, ko‘rgazmalar, kasb egalari bilan uchrashuvlar, kasb festivallari, tanlovlar
orqali o‘quvchilarda kasbga nisbatan qiziqish uyg‘otiladi. To‘g‘ri tanlangan kasb inson
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
287
2181-
3187
hayotida ijodiylik, mehnatdan mamnunlik, o‘z-o‘zini anglash va rivojlantirish
vositasiga aylanadi. Bu esa nafaqat shaxs uchun, balki jamiyat uchun ham katta foyda
keltiradi. Zero, jamiyatning taraqqiyoti o‘z ishini sevgan va ongli ravishda kasb
tanlagan insonlar faoliyati bilan chambarchas bog‘liqdir. Global ta’lim tajribasida,
xususan YUNESKO tomonidan ilgari surilgan tavsiyalarda, kasbga yo‘naltirish
o‘quvchilarning ilmiy qarashlarini shakllantirish, jismoniy va aqliy salohiyatini uyg‘un
rivojlantirish, texnik vositalardan foydalanish ko‘nikmalarini hosil qilishda muhim
vosita sifatida baholangan. Shu jihatdan, umumiy o‘rta ta’lim tizimi oldida
o‘quvchilarning kasbiy yo‘nalishini aniqlash va uni to‘g‘ri shakllantirishdek
mas’uliyatli vazifa turadi.
Kasbga yo‘naltirish tizimi – bu har bir shaxsning o‘ziga xos xususiyatlarini
aniqlash, mehnat bozori ehtiyojlarini hisobga olib, jamiyat iqtisodiy manfaatlariga mos
keladigan kasbni ongli ravishda tanlashga tayyorlovchi uzviy, izchil va ilmiy
asoslangan faoliyatdir. Bu tizim o‘z ichiga maqsadlar, tamoyillar, metodlar, vositalar
va samaradorlik mezonlarini qamrab oladi. Ayniqsa, bu jarayonda psixologlar, sinf
rahbarlari, fan o‘qituvchilari va ota-onalar hamkorligining izchil yo‘lga qo‘yilishi
kasbga yo‘naltirishning natijadorligini belgilaydi. Kasbga yo‘naltirishda turli fan
o‘qituvchilari o‘z fanlari doirasida kasbga oid bilim va malakalarni bog‘lab,
integratsiyalashgan yondashuv orqali o‘quvchilarda kasbiy tasavvurni mustahkamlashi
mumkin. Kasb-hunar mohiyati bilan amaliy tanishtirish o‘quvchida qiziqish uyg‘otadi,
mustaqil o‘rganishga undaydi va bu ko‘nikmalar asta-sekin odatga aylanadi.
Shuningdek, maktablarda kasbga yo‘naltirish haftaliklari, mehnat yarmarkalari, kasb
egalari bilan uchrashuvlar, mahorat darslari, interaktiv loyihalar, ijtimoiy so‘rovlar
kabi tadbirlar orqali o‘quvchilarda kasbiy motivatsiyani shakllantirish muhimdir.
Bunday yondashuvlar o‘quvchining o‘z imkoniyatlarini anglashiga, kelajakdagi kasb
tanloviga ongli tarzda yondashishiga zamin yaratadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
288
2181-
3187
Kasbga yo‘naltirish barcha o‘quv tarbiya ishlari bilan ko‘nikib olib boriladi. Ongli
kasb tanlash еtarli darajadagi umumiy tayyorgarlikka ega bo‘lgan taqdirdagina
mumkin bo‘ladi. O‘quvchini u yoki bu kasbga maqsadli yo‘naltirishdan avval uning
shaxsini o‘rganish lozim. Buning uchun uni kuzatish (bevosita, bilvosita) o‘quvchining
maktabdagi, jamoat joylaridagi, oila va mehnatdagi amaliy harakatlarning tahlil qilish,
so‘rovnoma o‘tkazish, suhbat, test, interv'yu olish mumkin. Kasbga yo‘naltirishda turli
kasblar, ularga qo‘yiladigan talablar, bu kasbni qayerda egallashlari mumkinligi
to‘g'risida o‘quvchilarga ma'lumot berish katta ahamiyatga ega. Bu esa o‘quvchilarni
aniq kasbni tanlashga ongli munosabatda bo‘lishga tayyorlaydi. O‘quvchilar kasblar
to‘g'risidagi ma'lumotlarni-bilimlarni faqat maktabda emas, balki ommaviy axborot
vositalaridan, tanishlari, qarindoshlaridan ham oladilar. Yoshlar o‘z oldilarida haqiqiy,
keng hayot yo‘li ochilishi uchun ko‘p kuch- g'ayrat sarflashlari kerak va eng asosiysi-
o‘z ko‘ngillariga yoqqan, jamiyatga zarur va foydali ishni tanlashlari lozim. Shu
boisdan ham o‘rta maktabni bitirayotgan yigit va qizlarning ko‘pchiligi qanday kasb
egasi bo‘lish to‘g'risida ko‘p o‘ylaydilar.
Mamlakatimizda turli kasblarni egallash uchun barcha sharoit yaratilgan.
Ayniqsa, ishchi kasblarni o‘rganishning juda keng imkoniyatlari mavjud, jumladan,
Respublikamizda ishchi kadrlar tayyorlashga jiddiy e'tibor berilmoqda, kasb-hunar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
289
2181-
3187
kollejlarida yoshlar turli kasblarga o‘rgatilmoqda. Yoshlarga maktabdayoq, mazkur
rejaning xalq xo‘jaligini rivojlantirish uchun eng kerakli bo‘lgan aniq ixtisos bo‘yicha
kasbiy tayorgarlik berish lozim.
Bugungi kunda faoliyat ko‘rsatayotgan amaliy psixologlarning vazifalari asosan
6 ta yo‘nalish bilan belgilanadi, jumladan:
1.Psixologik xizmat ko‘rsatish faoliyatini maktabni xozirga zamon psixologiya
fani yutuqlari bilan ilmiy-uslubiyot bo‘yicha ta’minlashga;
2.Insonning shaxsiy va intellektual (aqliy) jihatdan rivojlanishini diagnostika
qilishga;
3.Ta’lim va tarbiyadagi psixologik nuqsonlarni aniqlashga;
4.Eng
muhim
mavjud
kamchilik
va
buzilishlarning
oldini
olish
(psixoprofiaktika)ga yo‘naltirilgan bo‘lishi;
5.Kasbga yo‘naltirish;
6.Psixologik maslahatlar berish.
Psixoprofilaktikaning asosiy vazifalari bo‘lib:
1. Har bir yosh bosqichida insonning shaxs sifatida shakllanishi aqlan
barkamollikni ta’minlashning oqiloni shart-sharoitlarini yaratish.
2. Shaxs kamoloti va intellektual taraqqiyoti bo‘sag’asida vujudga kelishi
mumkin bo‘lgan psixologik buzili shva nuqsonlarning o‘z vaqtida oldini olish
hisoblanadi [6.47.b].
Bugungi kunda o‘quvchilar tomonidan kasb tanlash masalasi tobora
murakkablashib borayotgan dolzarb muammolardan biriga aylanmoqda. Ijtimoiy
hayotning jadal sur’atlar bilan rivojlanib borishi, yangi-yangi kasblarning paydo
bo‘lishi va mehnat bozoridagi raqobat muhiti shundan dalolat beradiki, har bir yosh
yigit-qiz uchun o‘ziga mos, istiqbolli kasb tanlash zarurati kundan kunga ortib
bormoqda. Prezidentimiz qayta-qayta ta’kidlayotganidek, O‘zbekistonda har bir yigit-
qiz o‘z salohiyatiga, layoqatiga, kasb-hunar malakasiga va jamiyat ehtiyojlariga mos
ravishda ish tanlash huquqiga egadir. Ushbu huquqni amaliyotda to‘liq ta’minlash esa
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
290
2181-
3187
o‘quvchilarning ongli, maqsadli va puxta tayyorgarlikka asoslangan kasb tanlovi orqali
ro‘yobga chiqadi.
Kasb tanlash — bu shunchaki ishsiz qolmaslik uchun biror yo‘nalishni tanlash
emas, balki insonning butun hayot faoliyati, ijtimoiy mavqei, ma’naviy qoniqishi va
iqtisodiy farovonligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan muhim qarordir. Shuning uchun
bu jarayonni to‘g‘ri tashkil qilish, o‘quvchilarga kasb tanlash bo‘yicha zarur
ko‘nikmalar va psixologik tayyorgarlik berish umumta’lim maktablari oldida turgan
eng dolzarb vazifalardan biridir.
Aksar hollarda o‘quvchilar kasb tanlashda bir necha muammolarga duch
keladilar. Bular orasida quyidagilarni ko‘rsatish mumkin:
✓
Kasblar haqida yetarli ma’lumotga ega emaslik;
✓
O‘z qiziqishi va qobiliyatlarini to‘g‘ri baholay olmaslik;
✓
Ota-ona yoki atrofdagilarning bosimi ostida noto‘g‘ri tanlov qilish;
✓
Mehnat bozoridagi real talablar bilan tanishmaslik;
✓
O‘z-o‘zini anglash, mustaqil qaror qabul qilish ko‘nikmasining
pastligi.
Mazkur muammolarni bartaraf etishda quyidagi amaliy yo‘llar muhim ahamiyat
kasb etadi:
1.
Ta’limning erta bosqichlaridan boshlab kasbga yo‘naltirish
ishlari
ni tizimli tashkil etish. Bu orqali o‘quvchilar o‘zlari haqida, ijtimoiy-
iqtisodiy muhit haqida, kasblarning mazmun-mohiyati haqida dastlabki
tasavvurlar hosil qiladilar.
2.
Kasbga oid axborotlarning keng taqdimoti
— kasb
ko‘rgazmalari, mutaxassislar bilan uchrashuvlar, kasb-hunar yarmarkalari orqali
o‘quvchilar kasblarning real sharoitlari, mehnat bozori talablari bilan
tanishtiriladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
291
2181-
3187
3.
Kasb tanlashda psixologik maslahatlar
— maktab psixologlari
o‘quvchilarning
individual
qiziqishlari,
qobiliyatlari,
temperament
xususiyatlarini aniqlash orqali ularga mos keluvchi kasblar bo‘yicha tavsiyalar
beradi.
4.
Ota-onalar bilan hamkorlikda ishlash
— o‘quvchilar kasb
tanlashida ota-onalar fikrini inkor etmaydi, shu bois ota-onalarni bu jarayonga
ongli jalb etish, ular orasida kasb tanlash madaniyatini shakllantirish muhimdir.
5.
Ijtimoiy sheriklik
— mahalliy korxona va tashkilotlar, hunar
markazlari bilan hamkorlikda amaliy mashg‘ulotlar va stajirovkalarni yo‘lga
qo‘yish orqali o‘quvchilarda kasbga bo‘lgan qiziqish uyg‘otiladi.
Shu bois, o‘quvchilarni kasb tanlashga puxta tayyorlash, ularning hayot yo‘lini
to‘g‘ri belgilashda maktab pedagoglari, psixologlar, ota-onalar va jamiyatning boshqa
ijtimoiy institutlari o‘zaro hamkorlikda harakat qilishi zarur. Kasb tanlashdagi
xatoliklar kelgusida insonning mehnatga nisbatan befarqligiga, ishsizlikka, ijtimoiy
muammolarga olib kelishi mumkin. Aksincha, to‘g‘ri tanlangan kasb esa – shaxsiy
baxt, jamiyat manfaatlariga xizmat, mustahkam ijtimoiy maqom va iqtisodiy
barqarorlik garovidir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
292
2181-
3187
Kasblarni egallash yo‘llari bilan atroflicha tanishtirish juda muhim. Maktab
tizimida to‘garaklar muhim o‘rin tutadi, fan to‘garaklari, elektrotexnika, radiotexnika,
avtomobil', traktor, pillachilik, o‘simlikshunoslik to‘garaklarida bolalar bilimlarini
kengaytirish bilan, kasb tanlashga amaliy tayyorlanadi. O‘quvchilarni kasbga
yo‘naltirish ularning maktabdagi ko‘zda tutilgan unumli mehnati va ijtimoiy foydali
ishlaridan ham foydalanish zarur. Masalan, o‘quvchilarning qishloq xo‘jalik ishlari
bilan shug'ullanishlari, ko‘rgazmali qurollar yasash, shanbaliklar, obodonlashtirish
ishlarida mehnat madaniyatini egallaydilar, ma'lum kasbga yo‘nalishlar hosil bo‘ladi.
O‘quvchilarni kasb tanlashga tayyorlashda xalq pedagogikasida ko‘rsatilganidek,
o‘quvchilarning uy mehnatidan foydalanish kerak. Ular uy hayvonlarini parvarish
qilish, sabzavot ekinlarini o‘stirish, taom tayyorlash, texnika asboblarini tuzatish kabi
ishlar o‘quvchilarning kasb to‘g'risidagi tushunchalarini kengaytiradi.
Kasbga yo‘naltirishga oid ma'ruza va suhbatlarda; kasb mazmuni, ixtisoslar
ahamiyati, istiqboli, ishning tashkiliy shakllari va metodlari, mehnat qurollari,
imkoniyatlar, moddiy ahvoli, o‘rganish yo‘llari haqida fikr yuritish lozim. O‘quvchilar
diqqatini kasb tanlash masalalariga jalb etish va ularga kasblar haqida tushuncha berish
uchun maktablarda kasbga yo‘naltirish xonasi, burchak tashkil etadi. Unda quyidagilar
bo‘lishi lozim: adabiyotlar ro‘yxati, kasb obyektlari, fotosuratlar, rasmlar, plakatlar,
sxemalar, shu maktabni bitirgan va hozirgi kunda xalq xo‘jaligining turli tarmoqlarida
faol ishlayotgan o‘quvchilar haqida ma'lumot va boshqalar. O‘quvchilarni kasblar
bilan tanishtirish uchun kasb va uning vakillari haqida ma'lumot beradigan
adabiyotlarni, fan, texnika, san'at ishlab chiqarish kishilari haqida hikoya va
ocherklardan foydalanish kerak. O‘quvchilarni kasblar bilan tanishtirish maqsadida
ular uchun turli kasb va ixtisos vakillari bilan uchrashuv va suhbatlar o‘tkazish lozim.
O‘quvchilarni kasbga yo‘naltirishda ota-onalar ham manfaatdordirlar. Shuning uchun
ham o‘quvchilarning ota-onalari bilan aloqa o‘rnatish zarur. Ota-onalar ham maktabga
yordam berishlari, maktabda o‘z kasblari bo‘yicha suhbat, ma'ruza, konsul'tasiya,
uchrashuvlar uyushtirishlari mumkin bo‘ladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
293
2181-
3187
Xulosa
Kasbga yo‘naltirish – o‘quvchi shaxsining o‘zini anglash, mehnatga munosabati
va kelajakdagi ijtimoiy roli haqida tasavvurlarni shakllantirishning muhim bosqichidir.
Bu jarayonda ijtimoiy va psixologik omillar, pedagogik yondashuvlar, ota-ona va
jamiyat bilan hamkorlik asosiy o‘rinda turadi. Shuning uchun ham kasb tanlash
jarayonini faqat axborot berish emas, balki tarbiyaviy, ma’naviy, ilmiy va psixologik
jihatdan qo‘llab-quvvatlash tizimi sifatida qarash zarurdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Nishanova Z.T. Mustaqil ijodiy fikrlash. — Т.: Fan. 2003.
2. Nishanova Z.T., Dusmuxamedova Sh.A. va b. «Yosh davrlari va pedagogik
psixologiya». — Т.: Fan va texnologiyalar nashriyotining bosmaxonasi. 2013. - 344 b
3. Эльконин Д.Б., Давыдов В.В. Возрастные возможности усвоения знаний. - М:
Просвещение, 1966. -442с
4.
5. Saviya.uz
