ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
274
2181-
3187
IKKINCHI JAHON URUSHI YILLARIDA OLIY TA’LIM
MUASSASALARIDA GUMANITAR FANLAR RIVOJI
Ismoil Salomov
Qarshi davlat texnika universiteti
katta o’qituvchisi
Annotatsiya
Ushbu maqolada Ikkinchi jahon urushi yillarida O’zbekistonda faoliyat yuritgan
ba’zi oliy ta’lim muassasalari misolida respublikada gumanitar fanlar sohalarida
amalga oshirilgan ilmiy-tadqiqot ishlar ko’rib o’tiladi. Davr nuqtayi nazaridan olib
qaraganda bu paytda olib borilgan ilmiy izlanishlar o’zining dolzarbligi bilan alohida
ajralib turgan. Qolaversa, ko’pgina ilmiy masalalarga aniq javoblar berilganligi ham
bu davrning asosiy jihatlaridan biri sifatida baholanadi.
Аннотация
В данной статье рассматриваются научно-исследовательские работы,
осуществлённые в Узбекистане в области гуманитарных наук в годы Второй
мировой войны на примере деятельности отдельных высших учебных заведений.
С позиции рассматриваемого периода следует отметить, что проводимые в то
время научные исследования отличались своей актуальностью. Более того,
одним из характерных аспектов данного периода является то, что на многие
научные вопросы были даны конкретные и обоснованные ответы.
Annotation
This article explores the scientific research carried out in the field of the
humanities in Uzbekistan during the years of the Second World War, based on the
example of several higher educational institutions operating at that time. From the
perspective of the historical period, the scholarly investigations conducted during this
era are notable for their particular relevance. Furthermore, the fact that many academic
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
275
2181-
3187
questions received clear and well-founded answers is also regarded as one of the
defining characteristics of the period.
Kalit so’zlar
Oliy ta’lim muassasalari, fakultet, kafedra, gumanitar fanlar, tarix, adabiyot,
arxeologiya, filologiya, ilmiy-tadqiqot, aspirant, dotsent, tadqiqotchi, pedagog.
Ключевые слова:
Bысшие учебные заведения, факультет, кафедра, гуманитарные науки,
история, литература, археология, филология, научно-исследовательская работа,
аспирант, доцент, исследователь, педагог.
Keywords
Higher educational institutions, faculty, department, humanities, history,
literature, archaeology, philology, scientific research, postgraduate student, associate
professor, researcher, educator.
Kirish
Ikkinchi jahon urushi davrida O‘zbekistonda oliy ta’lim tizimi murakkab siyosiy-
iqtisodiy sharoitlarga qaramasdan o‘z faoliyatini davom ettirdi. Bu yillarda ilm-fan
sezilarli darajada rivojlandi, ilmiy va akademik muhit sezilarli darajada jonlandi,
ayniqsa gumanitar fanlar – tarix, adabiyot, tilshunoslik, falsafa, arxeologiya va
madaniyatshunoslik sohalarida muhim tadqiqotlar amalga oshirildi. Urush yillarida,
ayniqsa gumanitar fanlarning dolzarbligi yanada ortdi. Shuningdek, bu davrda oliy
ta’lim muassasalarida gumanitar fanlarni chuqur o’rganish, sohadagi davr bilan bog’liq
muammolarni tezkorlik bilan hal qilish maqsadida ilmiy-tadqiqot ishlari rejalari
qaytadan tuzildi. Respublikada mavjud oliy ta’lim muassasalarining barchasida bu
sohadagi ilmiy-tadqiqot ishlariga alohida e’tibor berildi.
Natijalar
Urush davrida gumanitar sohada ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borishda
mamlakatdagi yetakchi oliy ta’lim muassasasi hisoblangan O‘rta Osiyo davlat
universiteti alohida o’rin egallaydi. Xususan, universitetda 1942-yil oktyabrda I.I.
Umniyakov (1890-1976) “Eng qadimiy turk xaritasi” mavzusida ilmiy-tadqiqot
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
276
2181-
3187
ishlarini olib borgan hamda nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan. 1943-yil may
oyida V. Shishkin (1893-1966) “Buxoro vohasining qadimiy madaniyati masalasi”
mavzusida ilmiy izlanishlarini muvaffaqiyatli yakunlagan va tarix fanlari nomzodi
ilmiy darajasini olish bo‘yicha dissertatsiya ishini himoya qilgan. Birgina 1942-yilda
O‘rta Osiyo davlat universitetida 26 ta doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalari
himoyalari amalga oshirilgan.
1
Bu davrdagi yana bir fundamental ishlardan biri A.Y. Yakubovskiyning ilmiy-
tadqiqot ishidir. Sharqshunos va arxeolog A.Y. Yakubovskiy Toshkentda o‘zbek va
rus tillarida nashr etilgan “O‘zbek xalqining kelib chiqishi tarixi” risolasida: Bu
davrdagi yana bir fundamental ishlardan biri A.Y. Yakubovskiyning ilmiy-tadqiqot
ishidir. Sharqshunos va arxeolog A.Y. Yakubovskiy Toshkentda o‘zbek va rus tillarida
nashr ettirgan “O‘zbek xalqining kelib chiqishi tarixi” risolasida: “Shayboniyxon
boshchiligidagi o‘zbek ko‘chmanchilari O‘zbekistonning butun hududida bo‘lmasa-
da, uning ma’lum qismida uzoq vaqt madaniy hayot kechirgani va bu jarayonda o‘ziga
xos rivojlangan turkiyzabon millat shakllanganligi, ya’ni shayboniylar mahalliy aholi
bilan yaqindan aloqa o‘rnatganligi va assimilatsiyaga uchraganligini ta’kidlab o‘tgan.
Ko‘chmanchilar − o‘zbeklar ushbu turkiyzabon aholini bosib oldilar, faqat oxirgi
atama sifatida biz ularning nomini beramiz”
2
− degan fikrlarni bildiradi.
Urush davrida O‘rta Osiyo davlat universitetida tarix fani bo‘yicha asosiy ilmiy
izlanishlar O‘rta Osiyo va O‘zbekistonning XIX asr o‘rtalarigacha bo‘lgan davri tarixi
va arxeologiyasini o‘rganishga qaratilgan. Xususan, Tarix fakulteti professorlari I.P.
Petrushovskiy va A.A. Semyonovlar O‘rta asrlarda O‘rta Osiyoda feodalizm
muammolari, O‘rta Osiyodagi xalqlarning o‘rta asrlarda qo‘shni xalqlar bilan o‘zaro
madaniy aloqalari va munosabatlarini o‘rganishgan. M.Y. Masson esa o‘rta asrlar
arxeologiyasi va O‘rta Osiyodagi iqlim o‘zgarishlari(Meteorologiya ilmiy-tadqiqot
institut topshirig‘iga asosan)ni o‘rgangan. Y.A. Dvornikov esa “Turkistonda 1867-
1881-yillarda Chor Rossiyasi hukmronligi davrida milliy mustamlakachilik siyosati”
1
Salomov I. O’zbekistonda Ikkinchi jahon urushi davrida oliy ta’lim va fan (1941-1945). ‒Qarshi, 2025. ‒B. 63
2
Якубовский А. Ю. К вопросу об этногенезе узбекского народа. –Т.: Фан, 1941. − C. 9.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
277
2181-
3187
mavzusida ilmiy-tadqiqot ishlarini amalga oshirgan. I.K. Dodonov esa “1917-yilgi
Fevral inqilobi” bo‘yicha ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borgan. Prof. A.Y. Yakubovskiy
“O‘zbek xalqining kelib chiqish tarixi” bo‘yicha, dots. E.A. Voskoboynikov “O‘zbek
xalqi Ikkinchi jahon urushi yillarida” mavzusidagi risola ustida ilmiy izlanishlarni olib
borganlar.
O‘zbek filologiyasi va o‘zbek adabiyoti kafedrasida A.I. Mo‘minov “Hozirgi
o‘zbek badiiy adabiyotida forsiy leksik elementlar” mavzusida, A.D. Saadi esa “O‘rta
Osiyo va O‘zbekistonda she’riyat nazariyalarining rivojlanish tarixi haqida ocherklar”
mavzusida ilmiy-tadqiqot ishlarini olib bordilar.
Rus filologiyasi va adabiyoti tarixi kafedrasida A.V. Mirtov “Ikkinchi jahon
urushi lug‘ati” mavzusida ilmiy izlanish olib borib, bu mavzu doirasida 12000 dan ortiq
kartochka to‘pladi. I.I. Vekoler esa L.N. Tolstoy ijodi ustida ilmiy-tadqiqot ishlarini
amalga oshirdi.
3
Toshkent davlat pedagogika va o‘qituvchilar instituti Umumiy tarix kafedrasi
professori, tarix fanlari doktori Georgiy Andreyevich 1941-1942-yillarda “Islom −
marksizm-leninizm asoschilarining talqinida”, “Antik tarix va o‘rta asrlar tarixining
tanqidiy tahlili”, “Tarixda amaliy mashg‘ulotlar o‘tkazish metodikasi” kabi mavzular
bo‘yicha ilmiy ishlarni amalga oshirgan. Shuningdek, u “Turkistondagi rus sanoat
kapitalining siyosati” mavzusini o‘rgangan. Bu davrda kafedra dotsenti, tarix fanlari
nomzodi Xaytun “Ibtidoiy jamiyat” haqida darslik yozib, “Totemizmning kelib
chiqishi” mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan. Katta o‘qituvchi
Gabitov “O‘zbekistondagi qabila tizimining qoldiqlari” mavzusida ilmiy-tadqiqot
ishlarini olib borgan.
4
SSSR xalqlari tarixi kafedrasi professori Vladimir Kun “Vladimir Monomax va
rus yerlari himoyasi” mavzusida ilmiy ishlarni olib borgan bo‘lib, uni faqat II bobini
yozishni uddalagan. Urush vaziyatidan kelib chiqib, Leningrad arxividan
3
O‘zMA. R-94-jamg‘arma, 5-ro‘yxat, 4449-ish, 3-4-varaqlar
4
Salomov I. Ikkinchi jahon urushi yillarida oliy ta’lim muassasalarida fanlar rivoji. Fundamental fanlar sohasida asosiy
tadqiqotlar. //Turkiston ma’rifatparvar ziyolilar merosining fan, adabiyot, madaniyat hamda ma’naviyat taraqqiyotidagi
o‘rni (Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari to‘plami) ‒Qarshi, 2024-yil 21-22-may. ‒B. 196
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
278
2181-
3187
foydalanishning imkoni bo‘lmaganligi sababli qolgan boblar bo‘yicha ma’lumot
to‘plash imkoni bo‘lmagan. Natijada mavzuni o‘zgartirib, “General Suvorov” mavzusi
ustida ilmiy faoliyat olib borgan. Kafedra dotsenti H.Sh. Inoyatov “1875-1876-yillarda
Qo‘qon xonligida xalq qo‘zg‘olonlari” mavzusi bo‘yicha dissertatsiyasini 1942-yilda
muvaffaqiyatli tamomlagan hamda taniqli rus tarixchisi, moskvalik olim prof.
Ivanovdan taqriz olishga muvaffaq bo‘lgan. Yana bir kafedra professori A.P. Fituni
“Qadimgi davrdan mo‘g‘ullar bosqiniga qadar O‘rta Osiyo tarixi”, “O‘zbek xalqi
etnogenezi”, “Spitamen qo‘zg‘oloni” mavzulari bo‘yicha ilmiy-tadqiqot ishlarini olib
borgan. Katta o‘qituvchi Galim Nakanov “Qo‘qon xonligining Rossiya podsholigi
tomonidan bosib olinishi” mavzusida nomzodlik dissertatsiyasi ustida ilmiy izlanishlar
olib borgan hamda muvaffaqiyatli himoya qilgan. Katta o‘qituvchi Hamrayev esa
“Buxoro xonligida yer-suv munosabatlari” mavzusida doktorlik dissertatsiyasini
tayyorlagan.
5
Umumiy adabiyot kafedrasi professori L.D. Tarasov “Rim satiralari haqida
ocherklar” mavzusida doktorlik dissertatsiyasini bajarib, uni muvaffaqiyatli tarzda
himoya qilgan. Prof. Berezovskiy “Gi de Mopassan va klassik burjua realizmi”
mavzusida doktorlik dissertatsiyasini yozib tugatgan. Ilmiy maslahatchi sifatida
professor Eyxengolts taklif etilgan. Dots. H.S. Sulaymonov fan nomzodi darajasini
olish uchun “Farhod va Shirin − Tristan va Izolda” mavzusida ilmiy-tadqiqot ishlarini
olib borgan.
6
O‘zbek adabiyoti kafedrasi dotsenti Maqsud Shayxzoda “Navoiy va ijtimoiy
madaniyat” mavzusida ilmiy-tadqiqot ishlarini amalga oshirgan. Maqsud Shayxzoda
SSSR Fanlar Akademiyasining ilmiy sessiyasida Navoiy ijodi haqida ma’ruza qilgan.
Shuningdek, Toshkent davlat pedagogika institutida va SSSR Fanlar akademiyasining
O‘zbekiston filialida
ham ilmiy ma’zulari bilan ishtirok etgan. Shunday ilmiy
anjumanlardan birida “Navoiy − o‘zbek klassik adabiyoti asoschisi” mavzusida nutq
so‘zlagan. Shuningdek, katta o‘qituvchi Abdullayeva “Eski o‘zbek adabiyotida ayollar
5
O‘zMA. R-94-jamg‘arma, 5-ro‘yxat, 4101-ish, 8-varaq
6
O‘zMA. R-94-jamg‘arma, 5-ro‘yxat, 4101-ish, 9-varaq
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
279
2181-
3187
roli” nomli dissertatsiya ishi ustida ishlagan va uni muvaffaqiyatli himoya qilganligini
qayd etish lozim.
O‘zbek tili kafedrasi professori A.K. Borovkov SSSR Fanlar akademiyasining
ilmiy sessiyasida “O‘zbek adabiy tilini o‘rganishda Navoiy roli” mavzusida ilmiy
ma’ruza qilgan. Bundan tashqari oliy ta’lim muassasalari talabalari uchun “Zamonaviy
o‘zbek tilining qisqacha tasnifi” mavzusida kitob nashr ettirgan.
Rus tili kafedrasi o‘qituvchisi S.S. Simin “Yozuvchilar tilini o‘rganish”
mavzusida uslubiy qo‘llanma tayyorlagan. B.M. Yatsimirskiy “Rus tilidagi murakkab
so‘zlar” mavzusida ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borgan. D.Y. Viflemovich
“Pedagogika o‘quv yurtlarida Mayakovskiy ijodini o‘rganish” mavzusida nomzodlik
dissertatsiyasi ustida ilmiy izlanishlarni amalga oshirgan.
7
Buxoro pedagogika va o‘qituvchilar instituti kafedralari ham o‘quv yilining
boshida urush holatidan kelib chiqib o‘zining ilmiy-tadqiqot mavzularini o‘zgartirdi.
Institutning Tarix kafedrasida Qo‘ldoshev va Aripovlar “O‘zbek xalqining o‘tmishdagi
qahramonliklari” mavzusida ilmiy-tadqiqot ishini amalga oshirganlar. Bundan tashqari
Qo‘ldoshev “Buxoro xonligida soliq va boshqaruv siyosati” mavzusida ham ilmiy
izlanishlarni amalga oshirgan.
8
Samarqand davlat pedagogika va o‘qituvchilar instituti Filologiya kafedrasi ilmiy
tadqiqotchisi, filologiya fanlari nomzodi Vohid Abdullayev tomonidan “O‘zbek va
tojik she’riyatida Alisher Navoiy izdoshlari” mavzusida doktorlik dissertatsiyasi ustida
ilmiy izlanishlar olib borilgan va muvaffaqiyatli tarzda himoya qilingan. Ushbu
tadqiqot ishi Sadriddin Ayniy boshchiligida amalga oshirilganligi alohida ahamiyatga
molikdir.
Mazkur institut Tarix kafedrasining a’zosi, ilmiy tadqiqotchi Inayatov tomonidan
“Chorizm hukmronligi davrida Semirechiyadagi taranchin xalqining tarixi (1882-
1917)” mavzusida doktorlik dissertatsiyasi bajarilgan va muvaffaqiyatli himoya
qilingan. Ilmiy ishda taranchin (sovet) xalqi tarixini marksizm-leninizm klassiklari
7
O‘zMA. R-94-jamg‘arma, 5-ro‘yxat, 4101-ish, 9-varaq
8
Salomov I. O’zbekistonda Ikkinchi jahon urushi davrida oliy ta’lim va fan (1941-1945). ‒ Qarshi, 2025. ‒ B. 68.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
280
2181-
3187
nuqtayi nazaridan rivojlantirish konsepsiyasi ilgari surilgan. Ilmiy ish bevosita
taranchin xalqining O‘rta Osiyo xalqlaridan biri ekanligini ochib berishga
bag‘ishlangan bo‘lib, ular Qozog‘istonning bir bo‘lagi ekanligi ta’kidlanib, taranchin
va tatar tillaridagi manbalar yordamida fikrlar dalillangan.
Kafedraning yana bir a’zosi, tarix fanlari nomzodi I. Umniyakov “Hofiz Tanish
Buxoriyning “Abdullanoma” asari − XVI asr Markaziy Osiyo tarixining asosiy
manbayi sifatida” mavzusida ilmiy-tadqiqot ishlarini amalga oshirgan. Tadqiqot
ishining asosiy maqsadi Hofiz Tanish Buxoriy ilmiy ijodining o‘ziga xos xususiyatlari
va “Abdullanoma” asarining o‘sha davrdagi boshqa manbalar orasidagi ahamiyatini
aniqlashlashdan iborat bo’lgan.
9
Falsafa kafedrasi tadqiqotchisi I. Mo‘minov 1942-1945-yillar orasida “Mirzo
Abdulqodir Bedilning falsafiy dunyoqarashi” mavzusidagi ilmiy-tadqiqot ishini
amalga oshirgan. Tadqiqot ishida Osiyo xalqlarining jahon sivilizatsiyasi rivojidagi
o‘rni va ahamiyatini ko‘rsatish hamda shu orqali oliy va quyi irqlar haqidagi fashistik
nazariyalarning ilmiy jihatdan bir-biriga zidligini ochib berish ko‘zda tutilgan. Shuning
ushbu ilmiy-tadqiqot ishi 2 ta bo‘limga bo‘lingan holda o‘rganilgan: O‘rta Osiyo va
Hindistondagi XVII-XVIII asrlardagi asosiy falsafiy qarashlar; Bedil va uning
biografiyasiga qisqacha ta’rif.
Xulosa
Yuqorida O‘rta Osiyo davlat universiteti, O‘zbekiston davlat universiteti,
Toshkent davlat pedagogika instituti, Toshkent kechki o‘qituvchilar insitituti, Buxoro
pedagogika va o‘qituvchilar instituti, Samarqand davlat pedagogika va o‘qituvchilar
institutlari misolida O‘zbekistonda Ikkinchi jahon urushi davrida oliy ta’lim
muassasalari fakultetlari va kafedralarida gumanitar fanlar doirasida amalga oshirilgan
ilmiy-tadqiqot ishlarini ko‘rib o‘tdik. Mazkur ilmiy-tadqiqot ishlari respublikada
gumanitar fanlar sohalari rivojiga ulkan hissa qo’shganligi bilan ahamiyatlidir. Amalga
oshirilgan ko’pgina fundamental izlanishlar natijasida mamlakatda mavjud bo’lgan
ko’pgina ilmiy muammolarga yechim topilganligini ham alohida qayd etish lozim. Bu
9
Salomov I. O’zbekistonda Ikkinchi jahon urushi davrida oliy ta’lim va fan (1941-1945). ‒ Qarshi, 2025. ‒ B. 69.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
281
2181-
3187
davrda qo‘yilgan ilmiy asoslar keyinchalik O‘zbekiston ilm-fanining shakllanishida
muhim poydevor bo‘lib xizmat qilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
Salomov I. O’zbekistonda Ikkinchi jahon urushi davrida oliy ta’lim va fan
(1941-1945). ‒Qarshi, 2025. ‒B. 63
2.
Salomov I. Ikkinchi jahon urushi yillarida oliy ta’lim muassasalarida fanlar
rivoji. Fundamental fanlar sohasida asosiy tadqiqotlar. //Turkiston ma’rifatparvar
ziyolilar merosining fan, adabiyot, madaniyat hamda ma’naviyat taraqqiyotidagi o‘rni
(Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari to‘plami) ‒Qarshi, 2024-yil 21-22-
may. ‒B. 196
3.
Salomov I. O’zbekistonda Ikkinchi jahon urushi davrida oliy ta’lim va fan
(1941-1945). ‒ Qarshi, 2025. ‒ B. 68.
4.
O‘zMA. R-94-jamg‘arma, 5-ro‘yxat, 4101-ish, 8-varaq
5.
O‘zMA. R-94-jamg‘arma, 5-ro‘yxat, 4101-ish, 9-varaq
6.
O‘zMA. R-94-jamg‘arma, 5-ro‘yxat, 4449-ish, 3-4-varaqlar
7.
Якубовский А. Ю. К вопросу об этногенезе узбекского народа. –Т.: Фан,
1941. −C. 9.
