ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
132
2181-
3187
1946-1991 YILLARDA AMERIKA QO‘SHMA SHTATLARI
Andijon tuman 2-son politekhnikumi
Tarix fani o‘qituvchisi
Abazova Hiromon Tohirjonovna.
Annotatsiya.
Ushbu maqolada 1946–1991 yillar oralig‘ida Amerika Qo‘shma Shtatlarining
ichki va tashqi siyosati, sovuq urush davrida tutgan strategik pozitsiyasi hamda
iqtisodiy va harbiy kuchining jahon miqyosidagi ta’siri tahlil qilinadi. Maqolada
AQShning SSSR bilan raqobati, xalqaro siyosiy tashkilotlardagi faoliyati va
demokratik qadriyatlarni targ‘ib qilish yo‘lidagi sa’y-harakatlari yoritilgan.
Shuningdek, ushbu davrda yuzaga kelgan ijtimoiy-siyosiy jarayonlar, iqtisodiy
rivojlanish omillari va AQShning global liderlik pozitsiyasi asosli manbalar asosida
tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar:
Amerika Qo‘shma Shtatlari, sovuq urush, tashqi siyosat, ichki
siyosat, SSSR, geosiyosiy raqobat, xalqaro tashkilotlar, demokratik qadriyatlar, harbiy
kuch, iqtisodiy rivojlanish.
Ikkinchi jahon urushidan keyingi davr jahon siyosiy tarixida yangi bosqichni
boshlab berdi. Ayniqsa, 1946–1991 yillar oralig‘i — sovuq urush yillari — dunyo
tarixida muhim geosiyosiy o‘zgarishlar va global qarama-qarshiliklar davri sifatida
ajralib turadi. Bu davrda Amerika Qo‘shma Shtatlari (AQSh) jahondagi yetakchi
davlatlardan biriga aylanib, o‘zining siyosiy, harbiy va iqtisodiy salohiyatini namoyon
etdi.
AQShning ushbu tarixiy bosqichdagi roli, asosan, SSSR bilan raqobat, yadroviy
qurollanish poygasi, geosiyosiy ittifoqlar tuzish, xalqaro tashkilotlarda faol ishtirok
etish va demokratik qadriyatlarni tarqatish bilan belgilanadi. Sovuq urush sharoitida
AQShning tashqi siyosati turli mintaqalarda o‘z ta’sirini kuchaytirishga, ichki siyosati
esa sanoat, fan-texnika va ta’lim sohalarini rivojlantirishga qaratildi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
133
2181-
3187
1946–1991 yillarda AQShning tashqi va ichki siyosatidagi muhim jarayonlar,
uning xalqaro maydondagi o‘rni va tarixiy roliga baho beriladi. Tadqiqot ilmiy
manbalar, tarixiy hujjatlar va statistik ma’lumotlarga asoslangan holda olib borilgan.
1946-yilda AQSh va SSSR o‘rtasidagi geosiyosiy qarama-qarshilik kuchayib,
sovuq urush davri boshlandi. AQSh bu davrda o‘zining tashqi siyosatini kommunizm
tarqalishiga qarshi kurashishga yo‘naltirdi. 1947-yilda e’lon qilingan Trumen
doktrinasi va Marshall rejasining amalga oshirilishi Amerika tashqi siyosatining
antikommunistik yo‘nalishini belgilab berdi. AQSh Yevropada siyosiy va iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlash orqali SSSR ta’sirini cheklashni ko‘zlagan.
AQSh sovuq urush davrida o‘zining harbiy salohiyatini sezilarli darajada oshirdi.
NATO (Shimoliy Atlantika Shartnomasi Tashkiloti) tashkil etilishi (1949) orqali
AQSh Yevropa davlatlari bilan harbiy ittifoq tuzdi. Bundan tashqari, yadroviy
qurollanish poygasi boshlangan bo‘lib, bu sohada AQSh va SSSR o‘rtasida kuchli
raqobat yuzaga keldi.
Iqtisodiy jihatdan AQSh dunyodagi yetakchi davlatga aylandi. Ikkinchi jahon
urushidan kam zarar ko‘rgan AQSh sanoati jadal sur’atlarda rivojlandi. Amerika
dollari xalqaro savdo-sotiqda asosiy valyutaga aylandi. 1950–60-yillarda AQSh
iqtisodiy “oltin davri”ni boshdan kechirdi.
1946–1991 yillar oralig‘ida AQSh ichki siyosatida fuqarolik huquqlari, irqiy
tenglik va inson erkinliklari masalalari kun tartibiga chiqdi. 1960-yillarda Martin
Lyuter King boshchiligidagi fuqarolik harakati oqibatida qora tanlilar huquqlari
kengaytirildi. Demokratiya va inson huquqlari AQSh siyosiy hayotining markaziy
tamoyillaridan biri bo‘lib qoldi.
Sovuq urush yillarida AQSh ilm-fan va texnologiya sohalarida ham ustunlikni
saqlab qoldi. 1969-yilda "Apollo 11" missiyasi orqali inson ilk bor Oyga qadam qo‘ydi.
Bu voqea AQShning ilmiy salohiyati va texnologik qudratini butun dunyoga namoyish
etdi. AQSh universitetlari va ilmiy markazlari global innovatsiyalar markaziga aylana
boshladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
134
2181-
3187
1946–1991 yillarda AQSh xalqaro tashkilotlar, xususan, BMT, Xalqaro Valyuta
Jamg‘armasi, Jahon banki kabi tuzilmalar orqali global siyosatga faol ta’sir ko‘rsatdi.
AQShning tashqi siyosati “erkin dunyo”ni himoya qilishga qaratilgan bo‘lib, bu siyosat
ko‘plab mintaqaviy nizolarga aralashish bilan kechdi (Koreya urushi, Vyetnam urushi,
Afg‘oniston urushi).
Sovuq urush davrida AQSh va SSSR o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar faqat
diplomatik maydon bilan cheklanib qolmadi. Ular o‘z ta’sir doiralarini kengaytirish
maqsadida uchinchi dunyo davlatlarida bevosita yoki bilvosita ishtirok etdilar. Koreya
urushi (1950–1953) va Vyetnam urushi (1955–1975) AQSh tashqi siyosatidagi keskin
va bahsli harakatlar sifatida tarixda qoldi. Bu urushlar Amerika jamoatchiligida
norozilik kayfiyatini kuchaytirdi va ichki siyosiy beqarorlikka sabab bo‘ldi.
Shuningdek, 1962-yilgi Kuba raketa inqirozi AQSh va SSSR o‘rtasidagi keskin
to‘qnashuv nuqtasiga aylandi. Bu inqiroz butun dunyoni yadroviy urush xavfi ostida
qoldirdi va ikki tomonlama muzokaralar orqali hal etildi. Natijada, har ikki tomon
yadroviy qurollarni nazorat qilishga oid birinchi kelishuvlarga erishdi.
1970-yillarda AQSh tashqi siyosatida détente (yumshatish) siyosati ko‘zga
tashlandi. Prezident Richard Nikson davrida SSSR bilan muzokaralar o‘tkazilib, SALT
I va SALT II (Strategik qurollarni cheklash bo‘yicha kelishuvlar) kabi muhim
shartnomalar imzolandi. Bu kelishuvlar sovuq urush keskinligini pasaytirishga xizmat
qilgan bo‘lsa-da, global raqobatni to‘liq to‘xtatib qo‘ya olmadi.
Bu davrda AQSh Xitoy bilan ham diplomatik aloqalarni mustahkamlashga intildi.
1972-yilda Niksonning Xitoyga qilgan tashrifi ikki qudratli davlat o‘rtasida yangi
bosqichni boshlab berdi va AQShning Osiyo siyosatida muvozanatni tiklashga xizmat
qildi.
1980-yillar boshida Prezident Ronald Reygan davrida AQSh sovuq urush
siyosatini keskin kuchaytirdi. “Yovuz imperiya” iborasi bilan SSSRni ta’riflagan
Reygan yadroviy qurollanish poygasini yangi bosqichga olib chiqdi. U tashqi siyosatda
“Reygan doktrinasi” orqali dunyodagi kommunistik harakatlarga qarshi kurashni
kuchaytirdi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
135
2181-
3187
Ammo 1980-yillar oxirida SSSRda boshlangan “qayta qurish” (perestroika) va
“oshkoralik” (glasnost) siyosatlari, ichki iqtisodiy tanazzul va xalqaro bosimlar tufayli
sovuq urush sekin-asta yakunlandi. 1991-yilda SSSR parchalanishi bilan sovuq urush
tugadi va AQSh g‘alaba qozongan tomon sifatida global geosiyosiy maydonda yakka
yetakchiga aylandi.
Xulosa
1946–1991 yillar davri — Amerika Qo‘shma Shtatlari uchun siyosiy, iqtisodiy,
harbiy va madaniy jihatdan jahon miqyosida o‘z yetakchiligini mustahkamlash
bosqichi bo‘ldi. Sovuq urush sharoitida AQSh global kuchlar muvozanatida muhim rol
o‘ynab, SSSR bilan yuzaga kelgan geosiyosiy raqobatda o‘zining strategik
pozitsiyasini qat’iy saqlab qoldi. Trumen doktrinasidan boshlab Reygan
doktrinasigacha bo‘lgan tashqi siyosiy yondashuvlar AQShning antikommunistik
siyosatini va demokratiya targ‘ibotini aks ettirdi.
Ushbu davrda AQSh nafaqat harbiy va iqtisodiy kuchini oshirdi, balki ilm-fan,
texnologiya, inson huquqlari va fuqarolik jamiyati rivoji borasida ham sezilarli
yutuqlarga erishdi. Kubadagi raketa inqirozi, Koreya va Vyetnam urushlari kabi
murakkab sinovlarga qaramay, AQSh xalqaro siyosatda faol ishtirok etishda davom
etdi.
Sovuq urush yakunida SSSR parchalanganidan so‘ng, Amerika Qo‘shma Shtatlari
global yetakchi davlat sifatida o‘z mavqeini mustahkamladi. Ushbu tarixiy davrning
tahlili AQShning dunyo tarixidagi o‘rni va ta’sirini chuqur anglashda muhim ilmiy va
amaliy ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.„The Great Seal of the United States“. U.S. Department of State, Bureau of Public
Affairs (2003). Qaraldi: 2020-yil 12-fevral.
2. „State Area Measurements and Internal Point Coordinates“. Census.gov (2010-yil
avgust). — „reflect base feature updates made in the MAF/TIGER database through
August, 2010.“. Qaraldi: 2020-yil 31-mart.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
136
2181-
3187
3. „Surface water and surface water change“. Organisation for Economic Co-operation
and Development (OECD) (2015). Qaraldi: 2020-yil 11-oktyabr.
4. „Census Bureau's 2020 Population Count“. United States Census. Qaraldi: 2021-yil
26-aprel. The 2020 census is as of April 1, 2020.
5. „World Economic Outlook Database, October 2021“. IMF.org. Xalqaro valyuta
jamgʻarmasi. Qaraldi: 2022-yil 27-yanvar.
6. „Common Core Document of the United States of America“. U.S. Department of
State (30-dekabr 2011-yil). Qaraldi: 10-iyul 2015-yil.
7. The New York Times 2007, s. 670.
8. Onuf 2010, s. xvii.
9. Francis, Ellen. „Global freedoms have hit a ʻdismal’ record low, with pandemic
restrictions making things worse, report says“ (inglizcha). The Washington Post (10-
fevral 2022-yil). Qaraldi: 2022-yil 18-fevral.
10. „Historical Census Statistics On Population Totals By Race, 1790 to 1990, and By
Hispanic Origin, 1970 to 1990, For Large Cities And Other Urban Places In The United
States“. census.gov. 12-avgust 2012-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 28-may
2013-yil.
