ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
100
2181-
3187
ONA TILI DARSLARIDA KASBIY TERMINLARNI O‘RGATISH
USULLARI
Bo‘stonliq tuman 2-son politekxnikumi
Ona tili va adabiyoti fani o‘qituvchisi
Raximjonova Xusnira
Xusanovna
email.
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada kasb-hunar ta’limi tizimida ona tili darslari
orqali kasbiy terminlarni o‘rgatishning dolzarbligi, ularni samarali o‘zlashtirish
usullari, hamda bu jarayonda o‘qituvchi faoliyatining yangicha metodik
yondashuvlarga asoslanishi zarurligi haqida so‘z yuritiladi. Maqolada kasbiy
terminlarning o‘quvchilarning so‘z boyligini kengaytirish, nutq madaniyatini
shakllantirish va kasbiy kommunikatsiya malakalarini rivojlantirishdagi o‘rni tahlil
qilinadi. Shuningdek, terminlarni o‘qitishda kontekst asosida ishlash, lug‘atlar tuzish,
integratsiyalashgan darslar tashkil etish, AKT vositalaridan foydalanish kabi samarali
usullar taklif etilgan. Maqola ona tili fani bilan kasbiy ta’lim o‘rtasidagi uzviy
bog‘liqlikni mustahkamlashga qaratilgan metodik tavsiyalarni o‘z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar:
Ona tili, kasbiy yo‘nalish, innovatsion metod, politexnikum,
interaktiv usullar, nutq madaniyati, kasbiy kompetensiya, dars samaradorligi, texnik
ta’lim, raqamli texnologiyalar.
ANNOTATION
This article explores the importance of teaching professional
terminology through native language lessons in the vocational education system. It
emphasizes the necessity of applying innovative methodological approaches to
enhance students’ language proficiency and communicative competence within their
future professional fields. The article analyzes how professional terms contribute to
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
101
2181-
3187
expanding students’ vocabulary, developing speech culture, and improving their ability
to engage in professional communication. Effective methods such as context-based
learning, compiling thematic glossaries, organizing integrated lessons, and utilizing
ICT tools are proposed. The article also provides methodological recommendations
aimed at strengthening the connection between native language instruction and
vocational training.
Key words
Mother tongue, vocational education, innovative methods, interactive
teaching, communicative competence, professional language, technical education, ICT
in education, language integration, project-based learning.
KIRISH
Ona tili – har bir millatning ma’naviy boyligi, madaniyati va tafakkuri
aks etgan eng asosiy vositadir. Til nafaqat muloqot vositasi, balki xalqning tarixiy
xotirasi, ijtimoiy taraqqiyot ko‘zgusi hamdir. Shu boisdan, ta’lim jarayonida ona tilini
o‘qitish har doim dolzarb masala bo‘lib kelgan. Ayniqsa, bugungi globallashuv,
texnologiyalar taraqqiyoti va kasb-hunar ta’limi tizimining isloh qilinishi jarayonida
ona tili fani oldida yangicha vazifalar vujudga kelmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
102
2181-
3187
Bugungi kundagi ta’lim siyosati kompetensiyaviy yondashuv asosida shakllanib
bormoqda. Bu yondashuvga ko‘ra, o‘quvchi nafaqat bilim olishi, balki u bilimdan
amalda foydalanishni o‘rganishi kerak. Demak, ona tili fani ham endilikda nazariy
bilimlar berish bilan cheklanmay, o‘quvchilarning yozma va og‘zaki nutq malakasini,
kasbiy muloqotda to‘g‘ri fikr bildirish qobiliyatini shakllantirishga xizmat qilishi zarur.
Xususan, kasb-hunar va texnikumlarda ta’lim olayotgan o‘quvchilar uchun ona tilini
o‘qitishda kasbiy terminologiya bilan ishlash katta ahamiyatga ega. Chunki har bir
kasbning o‘ziga xos so‘z boyligi, atamalari va tushunchalari mavjud. Ushbu atamalarni
to‘g‘ri tushunish, ulardan to‘g‘ri foydalanish o‘quvchining kelgusidagi kasbiy
faoliyatida samarali ishlashiga xizmat qiladi. Misol uchun, elektrotexnika yo‘nalishida
tahsil olayotgan o‘quvchi “rezistor”, “vol’taj”, “sxema”, “kuchlanish” kabi terminlarni
nafaqat texnik fanlardan, balki ona tili darslaridan ham anglab, ularni og‘zaki va yozma
nutqda ishlatishni o‘rganmog‘i kerak. Shuningdek, kasbiy terminlarni o‘zlashtirish til
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
103
2181-
3187
madaniyatini rivojlantiradi, mutaxassislikka oid hujjatlarni (texnik topshiriqlar,
bayonnomalar, texnologik kartalar) tuzishda yengillik yaratadi. Afsuski, amaliyotda
ona tili darslarida kasbiy terminologiyaga yetarli e’tibor berilmaydi, buning natijasida
o‘quvchilarda nutqning lo‘ndaligi va aniqligi sust rivojlanadi.
Mazkur maqolada ona tili darslarida kasbiy terminlarni samarali o‘rgatish
usullari, ularning amaliy ahamiyati, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari
tahlil qilinadi. Maqola kasb-hunar ta’limi tizimi uchun dolzarb bo‘lgan
integratsiyalashgan ta’lim metodlarini targ‘ib etishga xizmat qiladi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI.
Kasbiy terminlarning o‘rni va
zarurati.
Har bir kasb sohasida ishlatiladigan maxsus terminlar — o‘sha sohaning
bilim bazasini tashkil etadi. Bu atamalar orqali kasbiy tushunchalar aniqlik, qisqalik va
ravonlik bilan ifodalanadi. Masalan, axborot texnologiyalari yo‘nalishida “dasturlash
algoritmi”, “ma’lumotlar bazasi”, “interfeys”, “kompilyator” kabi terminlar mavjud
bo‘lib, ular umumiy til vositalari bilan emas, balki maxsus kasbiy atamalar orqali
ifodalanadi. Ushbu terminlar o‘rganilmas ekan, kasbning mohiyati chuqur
anglanmaydi, muloqotda noaniqlik yuzaga keladi.
Ona tili darslarida kasbiy terminlarni o‘rgatish ikki maqsadga xizmat qiladi:
Talabaning kasbiy savodxonligini shakllantirish;
Ularning yozma va og‘zaki nutq madaniyatini, muloqot kompetensiyasini
rivojlantirish.
Kasbiy terminlarni o‘rgatishning samarali usullari.
Bu usulda terminlar
sodda, tushunarli va kasbga oid matnlar asosida tushuntiriladi. Misol uchun,
“Elektromagnit induksiya” mavzusida matn beriladi, matn ichida uchraydigan
terminlarga alohida e’tibor qaratilib, ularning ma’nosi va ishlatilishi tahlil qilinadi. Bu
orqali o‘quvchi terminni sun’iy yodlash emas, balki tushunish asosida o‘zlashtiradi.
O‘quvchilar bilan birgalikda har bir bo‘lim uchun “Kasbiy terminlar lug‘ati” tuzish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
104
2181-
3187
tavsiya etiladi. Har bir termin izohlab yoziladi, unga sinonimlar yoki tasviriy misollar
keltiriladi. Bu lug‘atlar darsda, uyga vazifalarda va mustaqil ishlarda faol qo‘llaniladi.
Bu metodda ona tili fani boshqa kasbiy fanlar bilan bog‘langan holda o‘qitiladi.
Masalan, texnologik jarayonlar haqidagi darsda “yozma nutqni rivojlantirish” mavzusi
birlashtirilib, “Texnologik jarayon bayoni” matni yoziladi. Bu yondashuv
o‘quvchining kasbiy terminlarni kontekstda qo‘llash malakasini shakllantiradi.
“Ustoz-shogird” rolli o‘yini, “Texnik topshiriq berish” sahnalari orqali o‘quvchilar
kasbiy terminlardan foydalanib, muloqotga kirishadi. Bu usulda nutqiy faoliyat, ijodiy
fikrlash va kasbiy muloqot madaniyati shakllanadi.
Quyidagi vositalar terminlarni o‘rgatishda juda samaralidir:
Quizlet
– terminlarni kartochkalar usulida yodlash;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
105
2181-
3187
Kahoot
yoki
Mentimeter
– interaktiv testlar bilan mashq qilish;
Google Jamboard
yoki
Padlet
– vizual lug‘atlar yaratish;
Telegram botlar
– terminlarni mobil qurilmalar orqali o‘rganish.
O‘quvchilarga terminlarga asoslangan matnlar yozish, kasbiy maqolalar tarjimasi
bilan ishlash, kasbiy intervyular tashkil etish orqali mustaqil fikrlashga asoslangan
yondashuvlar qo‘llaniladi. Masalan: “Mening kasbim: elektrotexnik” mavzusida ese
yozish; “Payvandlash texnologiyasi haqida bayon tuzish” topshirig‘i.
Amaliy natijalar va tajriba asosida kuzatilgan o‘zgarishlar.
Tajribalar shuni
ko‘rsatadiki, ona tili darslarida kasbiy terminlarga alohida vaqt ajratilgan guruhlarda:
O‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqi ancha ravonlashgan;
Kasbiy sohalar bo‘yicha atamalarni qo‘llash faolligi ortgan;
Matn bilan ishlash va hujjat tuzish malakasi mustahkamlangan;
O‘quvchilar mustaqil ishlarni (referat, ese, prezentatsiya) ko‘proq va sifatli
bajarishni boshlagan.
Muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari.
Muammo
Tahlil
Yechim
O‘quvchilar terminlarni
yodlashda qiynaladi
Terminlar ko‘p va
murakkab
Vizual, kontekstual va
o‘yin orqali o‘rgatish
Terminlar
ona
tili
dasturiga
integratsiyalanmagan
Darsliklarda
joy
ajratilmagan
Kasbiy fanlar bilan
qo‘shma darslar o‘tkazish
O‘qituvchilarda metodik
yetishmovchilik
Tayyor
metodik
qo‘llanmalar kam
Mustaqil
metodik
vositalar yaratish, tajriba
almashish
O‘quvchilar
so‘z
boyligini ishga solmaydi
Terminni
biladi,
lekin ishlatmaydi
Dialog, bayon, esse
yozdirish orqali faol nutqqa
jalb qilish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
106
2181-
3187
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa qilib aytganda, Bugungi ta’lim jarayonida
har bir fan, har bir dars talabaning hayotiy va kasbiy faoliyatiga bevosita ta’sir
ko‘rsatishi zarur. Ayniqsa, kasb-hunar ta’limi tizimida o‘quvchilarning kommunikativ
savodxonligini shakllantirishda
ona tili fani
beqiyos o‘rin tutadi. Ma’lumki, kasbiy
muloqotda aniqlik, lo‘ndalik va tushunarlilik asosiy talab hisoblanadi. Bu esa bevosita
kasbiy terminlarni to‘g‘ri va o‘rinli ishlata olish
qobiliyatiga borib taqaladi.
Maqolada tahlil qilingan metodik yondashuvlar va tajriba asosida quyidagi
asosiy
xulosalar
ni chiqarish mumkin:
Ona tili darslarida kasbiy terminlarni o‘rgatish zarurati
nafaqat til
savodxonligini oshirishga, balki o‘quvchilarning kasbiy fikrlash doirasini
kengaytirishga xizmat qiladi. Ular o‘z sohalariga doir matnlarni tushunish, bayon qilish
va muloqotda qatnashish qobiliyatiga ega bo‘ladilar.
Terminlarni kontekstual asosda
o‘rgatish
– ularni sun’iy yodlashdan ko‘ra samaraliroq. O‘quvchilar real kasbiy
matnlar, texnik topshiriqlar, hujjatlar orqali terminlarni o‘zlashtirar ekanlar, bu bilim
amaliy ko‘nikmaga aylanadi.
Kasbiy fanlar bilan integratsiyalashgan darslar
o‘quvchilarning til va kasb
o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqurroq anglashiga, ular o‘z bilimlarini hayotda va mehnat
jarayonida qo‘llashga tayyor bo‘lishiga xizmat qiladi.
Interaktiv usullar, zamonaviy
axborot texnologiyalari va o‘yin asosidagi yondashuvlar
– o‘quvchilarning darsga
bo‘lgan qiziqishini oshiradi, faol ishtirokini ta’minlaydi. Shu bois, o‘qituvchi o‘z
faoliyatida innovatsion metodlarni doimiy qo‘llab borishi zarur.
O‘quvchilar
tomonidan tuziladigan soha lug‘atlari, kasbiy esse va bayon topshiriqlari, rolli
o‘yinlar
nafaqat ularning yozma nutqini, balki ijodiy fikrlash salohiyatini ham
rivojlantiradi. Amaliy kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, ona tili darslarida kasbiy
terminlarni maqsadli va tizimli o‘rgatish orqali o‘quvchilarda quyidagi ko‘nikmalar
shakllanadi: So‘z boyligi kengayadi; Kasbiy matnlar bilan ishlash malakasi ortadi;
Kasbiy suhbat va rasmiy hujjatlarda ishtirok etish uchun zarur bo‘lgan til madaniyati
rivojlanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
107
2181-
3187
Tavsiya va takliflar:
Ona tili darslarining amaliy yo‘nalishini kuchaytirish,
ularga kasbiy tarkib kiritish tavsiya etiladi; Darslik va qo‘llanmalarga kasbiy
terminologiyalardan iborat bo‘limlar kiritilishi maqsadga muvofiq; O‘qituvchilarga
kasb yo‘nalishi bo‘yicha metodik materiallar, dars ishlanmalari, terminologik lug‘atlar
taqdim etilishi zarur; Ta’lim muassasalarida ona tili fanini kasbiy fanlar bilan
integratsiyalashgan shaklda o‘qitish tajribasi kengaytirilishi lozim; Talabalar
ishtirokida kasbiy terminlar bo‘yicha tanlovlar, viktorinalar, ijodiy yozuvlar tanlovlari
o‘tkazilishi foydali natija beradi.
Xulosa o‘rnida
, aytish joizki, ona tili fanini faqat nazariy bilim manbai deb emas,
balki kasbga tayyorlovchi, muloqotga yo‘naltiruvchi, fikrini aniq va ravon bayon eta
oladigan barkamol mutaxassisni tarbiyalaydigan vosita sifatida qarash lozim. Shunday
yondashuvgina o‘quvchining hayotda o‘z o‘rnini topishiga, kasbiy va ijtimoiy
faoliyatda muvaffaqiyatli bo‘lishiga poydevor bo‘la oladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Navoiy, A.
Xamsa
. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti, 1991.
2.
Navoiy, A.
Lison ut-tayr
. – Toshkent: Sharq, 1993.
3.
Oripov, A.
Saylanma
. 2 jildlik. – Toshkent: O‘zbekiston, 2001.
4.
Oripov, A.
Hijron dardlari
. – Toshkent: O‘zbekiston, 1996.
5.
G‘aniyev, A.
Alisher Navoiy: Hayoti, ijodi, merosi
. – Toshkent: Fan, 2002.
6.
Qodirov, S.
Abdulla Oripov poetikasi
. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi, 2010.
7.
Karimov, I. A.
Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch
. – Toshkent:
Ma’naviyat, 2008.
8.
Abdug‘aniyeva, M.
O‘zbek she’riyati va vatanparvarlik ruhining ifodasi
// O‘zbek tili va adabiyoti. – 2020. – №2. – B. 45–50.
9.
Xolmirzayev, O.
O‘zbek adabiyoti va milliy g‘oya
. – Toshkent: Ma’naviyat,
2004.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
108
2181-
3187
10.
To‘xtaboyev, Z.
Adabiyotda vatanparvarlik: nazariy yondashuvlar
//
Adabiyotshunoslik ilmi rivoji. – 2019. – №1. – B. 30–38
.
