ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
24
2181-
3187
PEDOGOGIK KASBIY KO‘NIKMALARNING TA’RIFI, TURLARI VA
UNING PEDOGOGIK JARAYONLARDAGI AHAMIYATI
Osiyo Xalqaro Universiteti magistranti
Matquliyev Jasurbek Davlatnazar o‘g‘li
Annotatsiya:
Ushbu maqolada pedogogik mahorat va pedogogik kasbiy
ko‘nikmalarning ta’lim jarayonidagi ahamiyati yoritilib, bugungi zamon ta’limi
yoshlarning intellektual rivoji hamda ularning iste’dodi va qobiliyatlarini to’liq amalga
oshirishga e’tibor berishga bog’liq ekanligi pedagogika orqali yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Pedogogik kasbiy ko‘nikma, pedogogik mahorat, Kreativ
fikrlash,“Yangi pedagogik texnologiyalar”, “Innovatsion uslublar”, “Interaktiv
metodlar”, didaktik qobiliyat, akademik qobiliyat, avtoritar qobiliyat
,
perseptiv
qobiliyat va nutq qobiliyati.
Bugungi kunda pedagogika yo`nalishida olib borilgan tadqiqotlar va ilmiy
yondoshuvlar pedagogik mahorat o`qituvchining kasbiy faoliyatidagi eng zaruriy
bo`lgan qobiliyatlardan ekanligini ta`kidlab, asoslamoqda. Pedagogik mahorat kasbiy
faoliyatdagi induviduallikning yorqin ko‘rinishi sifatida tushuniladi chunki xar bir
pedagogning mahorati boshqa pedagognikidan tubdan farqlanadi.
Hozirgi zamon pedagog shaxsi uchun eng muhim asos- xar taraflama
rivojlanganlikdir. Pedagog juda yuksak darajadagi madaniyatga ega bo‘lgan shaxs
sifatida o`zi o`tadigan fan sohasidagi yutuqlardan, yangiliklardan xabardor bo‘lish
bilan birga bilimlarni yetkazib berish mahoratiga ham ega bo`lishi shart. Pedagogik
mahorat arab tilidan tarjima qilinganda “mohirlik”, “ustalik”, “epchillik” degan
ma`nolarni bildirib kasbiy faoliyatni ustalik, mohirlik bilan, san’atkorona tashkil
etilishiga imkon beradigan bilim, kо‘nikma va malakalar majmui xisoblanadi.
Pedagogik mahorat – tug‘ma yoki nasldan–naslga o‘tuvchi xususiyat emas, balki
izlanish, ijodiy mehnat mahsulidir. Ko‘p qirrali pedagogik faoliyat zamirida ijodiy
mehnat yotadi. Agar pedagogning kasbiy rivojlanganlik dasturiga qaralsa, u holda
birinchi o‘ringa uning integral sifati –mahoratidan iborat ekanligini ko`rishimiz
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
25
2181-
3187
mumkin. Pedagogik keng qamrovli tushuncha bo`lib, o`qituvchining kasbiy va shaxsiy
sifatlarini tahlilliy o`rganish natijasida pedagogik mahoratga berilgan taʼriflar shuncha
ko‘p bo‘lishiga qaramay, ularda mahoratning qaysidir jihatlari ifodalanadi.
Mashhur o`zbek pedagogi Abdulla Avloniy o’z asarlarida o’qituvchi shaxsi va
uning faoliyati borasidagi qarashlarni ifodalashga alohida to`xtalib o`tib bolaning
sog’lom bo’lib o’sishida ota-onalar o’ziga xos rol o’ynasalar, uning fikriy jihatdan
taraqqiy etishida o’qituvchining o’rni beqiyos ekanligini ta`kidlaydi. Xususan,
«fikrning quvvati, ziynati, kengligi, muallimning tarbiyasiga bog’liqdur»[2] - deydi.
Buyuk pedagog olim Yan Amos Komenskiy o’z davrida o’qituvchining bola
dunyoqarashini rivojlantirishdagi roli katta deb xisoblaydi, uning fikricha, pedagog o’z
burchlarini chuqur anglay olishi hamda o’z qadr-qimmatini to’la baholay bilishi zarur.
Ya.A.Komenskiy o’qituvchi obrazini tasvirlar ekan, uning shaxsida quyidagi
fazilatlarning namoyon bo’lishi maqsadga muvofiqligiga urg’u beradi: vijdonli,
ishchan, sabotli, axloqli, o’z ishini sevuvchi, o’quvchilarga otalaridek muomala
qiluvchi, ularda bilimga havas uyg’otuvchi, o’quvchilarni o’z ortidan ergashtiruvchi.
K.D.Ushinskiy o’qituvchi ma`naviyati va kasbiy faoliyatiga yuqori baho beradi
hamda ularning kasbiy malakalarini doimiy ravishda takomilashtirib borish maqsadga
muvofiq ekanligi to’g’risidagi fikrni ilgari suradi. Mazkur g’oyaning ijtimoiy
ahamiyatini tasdiqlovchi tizim – o’qituvchilarni tayyorlovchi tizimni ilk bor asoslaydi.
Pedagogning kasbiy mahorati – bu maʼlum shaxsiy (xayrixoxlik, tushunish,
hamdard bo`lish) va kasbiy (bilimdonligi, javobgarlikni his qilishi, ijodkorligi
eruditsiyasi, kommunikativligi, tashkilotchiligi va h.k.) fazilatlarining yig‘indisi
hisoblanib, u pedagogik-psixologik tayyorgarligida, talabalarga ta`lim va tarbiya
berishning optimal yo‘llarini izlab topishida namoyon bo‘ladi.
Pedagogning kasbiy kompetentligi keng doirada o`rganilib, egallashi zarur
bo`lgan qobiliyatlari ham bir nechtani tashkil etadi. Masalan:
Didaktik qobiliyat-
bu talabalarga o’quv materialini aniq va ravshan tushuntirib,
oson qilib yetkazib berish, talabalarda fanga qiziqish uyg’otib ularda mustaqil faol
fikirlashni rivojlantira oladigan qobiliyatdir. Didaktik qobiliyatga ega bo’lgan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
26
2181-
3187
o’qituvchi zarurat tug’ulganda qiyin materialni osonroq murakkabrog’ini soddaroq,
tushunish qiyin bo’lganini tushunarliroq qilib talabalarga yetkazib bera oladi.
Akademik qobiliyat - bu o’qituvchining o’zi o’qitadigan fani shuningdek boshqa
fanlardan ham chuqur va keng bilimlarga ega bo’lish qobiliyatidir. Ko’pchilik tajribali
pedagoglarning aytishlaricha o’qituvchi o’z fani bo’yicha bunday yuksak bilim
saviyasiga erishishi, boshqalarni qoyil qilib hayratda qoldirishi, o’quvchilarda katta
qiziqish uyg’ota olishi uchun yuksak madaniyatli har tomonlama mazmunli keng
dunyoqarashli odam bolmog’i zarur.
Perseptiv qobiliyat-
bu psixologik kuzatuvchanlik, o’quvchi shaxsining individual
psixologik xususiyatlarini
inobatga olgan
xolda yondashish,o’qituvchining
vaqtinchalik psixik xolatlarini tushuna bilishdan iborat qobiliyatdir.
Nutq qobiliyati-
O’qituvchining o’z his tuyg’ularini nutq yordamida, shu bilan
birgalikda mimika va pantamimika yordamida aniq va ravshan qilib ifodalab berish
qobiliyatidir. Bu o’qituvchilik kasbidagi muhim xislatlardan biri hisoblanadi. Chunki
o’qituvchidan o’quvchilarga uzatiladigan axborot asosan ikkinchi signal tizimi – nutq
orqali beriladi. O’qituvchining nutqi, talaffuzi aniq – ravshan, oddiy va o’quvchilar
uchun tushunarli bo’lishi kerak. Qobiliyatli o’qituvchining nutqi ifodali, emotsiyaga
boy bo’lib, bunda stilistik va gramatik xatolar bolmasligi lozim. Bir xil oxangdagi nutq
o’quvchilarni juda tez toliqtiradi. Shuning uchun auditoriyaga moslab o’qituvchi o’z
nutqini kuchli yoki pastroq qilib o’zgartirib turishi kerak.
Tashkilotchilik qobiliyati
–
bu dars jarayonini va darsdan tashqari faoliyatlarni
tashkil eta bilish o’quvchilar jamoasini uyushtira bilish shuningdek o’z shaxsiy
ishlarini to’g’ri tashkil qila olish qobiliyatidir. Aytaylik darsning 10,20,30, daqiqalari
davomida mabodo, ko’zda tutilmagan vaqt ortib qolgan taqdirda foydalanish uchun
qanday qo’shimcha materiallarni tayyorlash yoki yetmay qolganda qanday materialni
keyingi darsga qoldirish mumkinligi haqida bilishimiz kerak.
Avtoritar qobiliyat
–
bu o’quvchilarga bevosita emotsional-irodaviy ta’sir etib
ular o’rtasida obro’ ortira olishdan iborat qobiliyatdir. Avtoritar qobiliyat
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
27
2181-
3187
o’qituvchining rostgo’yligi, irodaviy uddaburonligi, o’zini tuta bilishi, farosatliligi,
talabchanligi kabi hislatlar bilan bog’liqdir.
Pedagogik xayol-
bu talabalar shaxsini tarbiyaviy tomondan loyixalashtirishda
o’z ish harakatlarining natijasini oldindan ko’ra bilishda namoyon bo’ladigan
qobiliyatdir. bu qobiliyat o’qituvchi ma’lum o’quvchidan kelgusida kim chiqishini
ko’z oldiga keltirishida talabalarda u yoki bu hislatlarni rivojlanishini oldindan ko’ra
bilishida namoyon bo’ladi.
Diqqatni taqsimlay olish qobiliyati
– bu qobiliyat bir vaqtning o’zida diqqatni
bir qancha faoliyatga qarata olishda namoyon bo’lib, o’qituvchi ishida muhim
ahamiyatga egadir. Qobiliyatli tajribali pedagog bir vaqtning o’zida diqqat e’tiborini
o’quv materialning mazmuniga, uning qanday bayon etilishiga o’quvchi fikriga
qaratadi va shu bilan birgalikda barcha o’quvchilarni kuzatib ularning hissiy
emotsional holatlari darsga tushunish yoki tushunmayotganligini kuzatish shu bilan
birgalikda o’zining shaxsiy xulq atvoriga ham e’tibor berishi kerak.
Sanab o`tilgan qobiliyatlarni barchasini o`zida mujassam etadigan pedagoglarni
topish murakkab masala, ammo tarbiyalash mumkin bo`lgan jarayon xisoblanadi.
Doimiy ravishda o`z ustida ishlash orqali barcha qobiliyatlarni o`zida mujassam etgan
pedagogga aylanish mumkin. O`z ustida ishlashda nimalarga e`tibor qaratish ijobiy
natijalarni beradi, yani:
Malakali pedagoglarning darslarini kuzatish;
Malaka oshirish va seminar-treninglarda ishtirok etish;
O`z-o`ziga tanqidiy baho bera olish va boshqalar tomonidan berilgan tanqidlarni
qabul qilib bartaraf etish ishlarini amalga oshirish;
Ilmiy va badiiy adabiyotlarni mutolaa etish.
Mashhur rus pedagogi A.S. Makarenko “Tarbiyachi tashkil etishni, yurishni,
xazillashishni, quvnoq, jahldor bo’lishni bilishi lozim, u o’zini shunday tutishi kerakki,
uning har bir harakati tarbiyalasin”, degan edi. Pedagogik mahorat tizimida pedagogik
nazokat (takt)–pedagogning pedagogik maqsadga muvofiq, foydali, qimmatli
harakatlarining o‘lchovi, meʼyori va taʼsir vositasining chegarasi sifatida
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
28
2181-
3187
xarakterlanadi. Pedagogik mahoratning qayd qilingan tarkibiy qismlari pedagogning
kasbiy xususiyatlarini boyitadi va uni mohirlik sari yetaklaydi va o`qituvchida
pedagogik mahorat malakalarining tarkib topishiga yordam beradi. Ammo, o‘z
kasbining mohir ustozi bo‘lish uchun faqatgina ularga tayanib, ish tutish kutilgan
natijani bermasligi mumkin. Buning uchun muntazam ravishda pedagogik fikrlash,
pedagogik o‘ylash, pedagogik ish tutish lozim bo‘ladi. Bu deganimiz, o‘z faoliyatini
pedagogik hodisalarni, vaziyatlarni tahlil qilish, ularning har bir bog‘lanish joylarini
anglashga intilish, kunlik natijalarni mustaqil ravishda tahlil qilishi va yangi taʼlim-
tarbiyaga doir g‘oyalarni avvalgilari bilan taqqoslay olishga odatlanishi ham lozim
bo‘ladi. Shuningdek A.S. Makarenko aytganidek talabalarga namuna ham bo`la olishi
lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Pedagogika: 1000 ta savolga 1000 ta javob/ Met.qo‘ll.U.I.Inoyatov, N.A.Muslimov,
M.Usmonboyeva, D.Inog‘omova. – T.: Nizomiy nomidagi TDPU, 2012
2. Mahkamov U, Tillaboeva N, Tillaboeva SH. Pedagogik mahorat. O’quv qo’llanma.
T.: 2003 y
3. Уринова Ф.У. (2020). Didactic games in preschool educational system. Проблемы
современной науки и образования, (4-2 (149)), 27-29.
4. Yusupova K. Proceedings of International Conference on Modern Science and
Scientific Studies Hosted online from Paris, France. Date: 19th December,
5. Komiljanova H. Pedagogik mahorat haqida tushuncha, uning o‘qituvchi
faoliyatidagi o‘rni va ahamiyati , Educational Research in Universal Sciences. volume
2 | special issue 6 | 2023
