ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
431
2181-
3187
POLIETILEN KABEL IZOLYATSIYASINING TERMOMEXANIK ESKIRISHI
Uralov Jasurbek Tashpulatovich
TDTU Olmaliq filiali “Elektr texnikasi va
elektr mexanikasi” kafedrasi katta o’qituvchisi
Uralova Feruza Tojiboy qizi
TDTU Olmaliq filiali “Elektr texnikasi va elektr mexanikasi” kafedrasi assistenti
PEning uzoq muddatli termomexanik qarishi uning strukturaviy va termofizik
xususiyatlarining o'zgarishiga olib keladi [199-200], bu uning elektr va mexanik
xususiyatlariga ta'sir qiladi.
charaktyorlik. Ushbu xususiyatlarni kamaytirish
muvaffaqiyatsizlikka olib kelishi va kabel mahsulotlarining ishonchliligini kamaytirishi
mumkin.
Dipol-relaksatsion qutblanish spektrlarini o'rganish polimerlarning elektr va fizik-
mexanik xossalari haqida keng ma'lumot beradi [105].
Dielektrik yo'qotishlar va polimerlarning o'tkazuvchanligi polimerlarning qarishi
jarayonida yuzaga keladigan o'zgarishlarni tavsiflovchi strukturaviy sezgir parametrlar
bo'lishi mumkin.
Kabel polimerlarining tgd va e parametrlariga termomexanik qarish ta'siri
haqidagi ma'lumotlar adabiyotda deyarli yo'q.
Ishning ushbu qismining maqsadi.
a) PE va kabel PE kompozitsiyalarining elektr xususiyatlariga termomexanik
qarish davomiyligining ta'siri qonuniyatlarini o'rganish.
b) ish sharoitida PE izolyatsiyali kabellarning resurssini aniqlashning
buzilmaydigan usulini ishlab chiqish.
Kabel izolyatsiyasi sifatida ishlatiladigan polietilen materiallar sanoatning
ko‘plab tarmoqlarida keng qo‘llaniladi. Ular yuqori dielektrik mustahkamlik,
kimyoviy qarshilik va egiluvchanlik kabi xossalarga ega. Biroq, haroratning ortishi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
432
2181-
3187
bilan birga bu xossalar yomonlashadi. Shu sababli, kabel izolyatsiyasining
termomexanik eskirish jarayonini o‘rganish energetik tizimlar xavfsizligini oshirishda
muhim ahamiyatga ega.
1. Polietilenning fizik-mexanik xossalari
Polietilen izolyatsiyali kabellar asosan past va o‘rta kuchlanishli tarmoqlarda
qo‘llaniladi. Polietilen quyidagi xossalarga ega:
•
Dielektrik mustahkamlik: 20-30 kV/mm,
•
Egiluvchanlik: yuqori,
•
Termal chidamlilik: -60°C dan +120°C gacha,
•
Kimyoviy inertlik.
Termik ta’sirlar ostida polietilen kristallik tuzilmasi o‘zgaradi, bu esa uzilish
kuchi va cho‘zilish chegaralarini kamaytiradi.
2. Termomexanik eskirishning tahlili
Polietilen izolyatsiyasining harorat oshgani sayin cho‘ziluvchanligi va
mustahkamligi sezilarli darajada kamayadi. Quyidagi grafiklarda bu bog‘liqlik aniq
ko‘rsatilgan:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
433
2181-
3187
1-rasm. Polietilen izolyatsiyasining haroratga bog‘liq cho‘zilishi
2-rasm. Polietilen izolyatsiyasining haroratga bog‘liq uzilish mustahkamligi
Harorat 20°C dan 120°C gacha oshganida cho‘zilish darajasi 500% dan 120%
gacha kamaygan, bu esa strukturaning elastikligini yo‘qotayotganini bildiradi.
Shuningdek, uzilish mustahkamligi 25 MPa dan 8 MPa gacha tushadi.
3. Eskirishga ta’sir etuvchi omillar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
434
2181-
3187
•
Harorat
: doimiy yuqori harorat kristallik darajani kamaytiradi;
•
Mexanik yuklama
: kuchlanishlar mikro yoriqlar hosil qiladi;
•
Namlik va oksidlanish
: kimyoviy o‘zgarishlarga olib keladi;
•
Uzoq muddatli ishlash
: vaqt o‘tishi bilan degradatsiya kuchayadi.
4. Chora-tadbirlar
Polietilen izolyatsiyalarning eskirishini sekinlashtirish uchun quyidagi choralar
tavsiya etiladi:
•
Issiqlikka chidamli modifikatsiyalangan polietilenlardan foydalanish
(masalan, XLPE);
•
Kabellarni ventilyatsiyalangan muhitda yotqizish;
•
Harorat monitoringi uchun datchiklar o‘rnatish;
•
Rejalashtirilgan texnik xizmat.
Xulosa
Polietilen kabel izolyatsiyasi harorat ta’sirida sezilarli darajada fizik-
mexanik xossalarini yo‘qotadi. Termomexanik eskirishni chuqur o‘rganish va
grafik tahlillar asosida xavfsizlik choralarini ko‘rish, elektr uzatish tizimlarining
ishonchliligini oshiradi. Kelajakda, bu yo‘nalishda haroratga bardoshli yangi
kompozit materiallar ishlab chiqilishi kutilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Ergashovich Y. H., Narmuratovna X. D. KOMPRESSORGA KIRAYOTGAN
YUQORI HAVO HARORATINING KOMPRESSOR SAMARADORLIGIGA
TA'SIRINI O'RGANISH //Ta’lim fidoyilari. – 2022. – Т. 17. – №. 4. – С. 40-42.
2.
Махмуджон
Умурзакович
Муминов,
Абдурахмон
Юлдашевич
Сотиболдиев (2022)
Разработка бесщёточного мини гидро
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
435
2181-
3187
https://cyberleninka.ru/article/n/razrabotka-besschyotochnogo-mini-gidro-
solnechnogo-sinhronnogo-generatora
3.
Shodiyev , O. A., Yuldashev , E. U., Yuldasheva, M. A., & Jalolov , I. S.
(2022). KONVEYER TRANSPORTINI ELEKTR YURITMASINI TESKARI
ALOQALI DATCHIKLARI VOSITASIDA BOSHQARISH. Academic Research in
Educational Sciences, 3(10), 660–664. https://doi.org/
https://www.ares.uz/uz/maqola-sahifasi/konveyer-transportini-elektr-yuritmasini-
teskari-aloqali-datchiklari-vositasida-boshqarish
4.
Yo’lchi Yusupovich Shoyimov, Komila Norqobil qizi Qudratova, & Oqiljon
Abdurashit o’g’li Shodiyev. (2023). KONVEYER QURILMASIDAGI TEZLIKNI
ROSTLOVCHI RELE.
Journal of New Century Innovations
,
41
(2), 45–51. Retrieved
from
https://www.newjournal.org/index.php/new/article/view/9650
5.
Oqiljon Abdurashit o’g’li Shodiyev, Mohinur Abduhakim qizi Yuldasheva,
Shoxrux Baxriddin o’g’li Xudayberdiyev, & Komila Norqobil qizi Qudratova. (2024).
O’ZGARUVCHAN
TOK
DVIGATELLARINING
TEZLIK
ROSTLASH
USULLARINING TAHLILI .
Journal of New Century Innovations
,
43
(2), 35–38.
Retrieved from
https://www.newjournal.org/index.php/new/article/view/10477
6.
Jasur Tashpulatovich Uralov, Oqiljon Abdurshit o’g’li Shodiyev, & Komila
Norqobil qizi Qudratova. (2024). O’ZGARMAS TOK MOTORLARINING TEZLIK
ROSTLASH USULLARI TAHLILI .
Journal of New Century Innovations
,
43
(2), 39–
41. Retrieved from
https://www.newjournal.org/index.php/new/article/view/10478
7.
Uralov, J. (2024). EKSPLUATATSIYA JARAYONIDA POLIMER
IZOLYASIYALI KABELLARNING MEXANIK BUZULISHNING PAYDO BO
‘LISH JARAYONIGA TEXNOLOGIK FAKTORLARNING TA’SIRI.
Евразийский журнал технологий и инноваций, 2(3), 15-20.
