ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
333
2181-
3187
O‘ZBEKISTONDA AHOLINING MOLIYAVIY SAVODXONLIGI VA UNING
BANK TIZIMI BILAN O‘ZARO ALOQASI
Shoxzod Xujamurotov,
Talaba, “Buxgalteriya hisobi va moliya” fakulteti
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti Samarqand filiali
, ORCID ID: 0009-0009-1610-6508
Annotatsiya: Ushbu maqola O‘zbekiston Respublikasida aholining moliyaviy
savodxonligi darajasini va uning bank tizimi bilan o‘zaro bog‘liqligini o‘rganadi.
Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, aholining moliyaviy bilimlari, ko‘nikmalari va huquqlarini
anglash darajasi (moliya savodxonligi) mamlakat bank tizimining rivojlanishi va
samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Past moliyaviy savodxonlik bank
xizmatlaridan foydalanish darajasini cheklab, naqd pulga ishonishni kuchaytiradi, bu esa
bank tizimining chuqurlashishiga to‘sqinlik qiladi. Shu bilan birga, faol va innovatsion
bank tizimi, aholiga qulay va tushunarli mahsulotlar taklif etish orqali, moliyaviy
savodxonlikni oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Maqolada O‘zbekistonda moliyaviy
savodxonlikni oshirish va bank tizimini rivojlantirish choralarini integratsiyalash zarurligi
ta’kidlanib, ikkala soha o‘rtasidagi musbat sinergiya yaratish yo‘llari taklif etiladi.
Natijada, yuqori moliyaviy savodxonlik bank tizimiga ishonchni oshiradi, moliyaviy
inklyuzivlikni kengaytiradi va iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shadi.
Kalit so’zlar: moliya, savodxonlik, bank, inklyuzivlik, ishonch, xizmatlar.
Аннотация:В данной статье исследуется уровень финансовой грамотности
населения Республики Узбекистан и его взаимосвязь с банковской системой.
Исследование показывает, что уровень финансовых знаний, навыков и
осведомленности населения (финансовая грамотность) напрямую влияет на
развитие и эффективность банковской системы страны. Низкая финансовая
грамотность ограничивает использование банковских услуг, усиливает зависимость
от наличных денег, что препятствует углублению банковской системы. В то же
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
334
2181-
3187
время активная и инновационная банковская система играет важную роль в
повышении финансовой грамотности, предлагая населению удобные и понятные
продукты. В статье подчеркивается необходимость интеграции мер по повышению
финансовой грамотности и развитию банковской системы в Узбекистане, а также
предлагаются пути создания положительной синергии между этими сферами. В
результате высокая финансовая грамотность повышает доверие к банковской
системе, расширяет финансовую инклюзию и способствует экономическому росту.
Ключевые слова: финансы, грамотность, банк, инклюзивность, доверие,
услуги.
Abstarct: This article examines the level of financial literacy among the population
of the Republic of Uzbekistan and its relationship with the banking system. The study
demonstrates that the level of financial knowledge, skills, and awareness (financial
literacy) directly impacts the development and efficiency of the country's banking system.
Low financial literacy limits the use of banking services, increases reliance on cash, and
hinders financial deepening. At the same time, an active and innovative banking system
plays a crucial role in improving financial literacy by offering convenient and
understandable products to the public. The article emphasizes the need to integrate
measures for enhancing financial literacy and developing the banking system in
Uzbekistan, proposing ways to create positive synergy between these two areas. As a
result, higher financial literacy increases trust in the banking system, expands financial
inclusion, and contributes to economic growth.
Keywords: finance, literacy, bank, inclusion, trust, services.
KIRISH
Moliya bozorini chuqur anglay oladigan fuqarolar va barqaror bank tizimi — har
qanday rivojlanayotgan davlatning ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligi uchun muhim
omillardir. Moliyaviy savodxonlik jamiyatda yanada shaffof, sog‘lom va barqaror
iqtisodiyot barpo etishda hal qiluvchi o‘rin tutadi. Aholining moliyaviy savodxonligi
yuqori bo‘lganda byudjetni to‘g‘ri shakllantirish, samarali tejash va oqilona investitsiya
qilish kabi odimlarni amalga oshirish osonlashadi, bu esa uzluksiz daromad manbalarini
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
335
2181-
3187
yaratib, oilalar farovonligini oshiradi. Aksincha, aholining moliyaviy savodxonligi yetarli
bo‘lmasa, bu nafaqat shaxsiy farovonlikka putur yetkazadi, balki butun moliya sohasi va
makroiqtisodiy barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Jahon tajribasida
moliyaviy inklyuziyani kengaytirish – iqtisodiy imkoniyatlarga kirishni kengaytirib, inson
kapitalini oshirish va umumiy farovonlik ulushini ko‘tarish uchun zarur vosita sifatida
e’tirof etilgan. O‘zbekistonda esa, bundan tashqari, xalq an’analariga ko‘ra omonatlar
ko‘proq hayvon yoki oltin shaklida saqlangan, banklarga ishonch past bo‘lgan. Bu esa
iqtisodiyotga jalb etilmagan mablag‘larning ko‘payishiga olib kelgan. Shu bois aholining
moliyaviy xizmatlar bilan keng qamrab olinishini ta’minlash va ularning savodxonlik
darajasini ko‘tarish respublika uchun dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
2017–2025 yillarda O‘zbekistonda moliyaviy savodxonlik va bank tizimiga
inklyuziya sohasida qator qonunlar va dasturlar qabul qilindi. Jumladan, 2021–2023
yillarga mo‘ljallangan “Moliyaviy xizmatlar ommabopligini oshirish milliy strategiyasi”
Markaziy bank tomonidan ishlab chiqilib tasdiqlandi. Ushbu strategiyaning asosiy
maqsadi aholi qatlamlari, xususan, kam ta’minlangan qishloq aholisi va kichik biznes
sub’ektlari uchun sifatli moliya xizmatlarini taqdim etadigan dinamik, innovatsion va
inklyuziv moliya tizimini yaratishdan iborat. Strategiya doirasida bank xizmatlari
tarmog‘ini kengaytirish, bank agentliklari faoliyatini yo‘lga qo‘yish, milliy to‘lov
tizimlarini zamonaviylashtirish, raqamli moliyaviy texnologiyalarni joriy qilish kabi
ustuvor yo‘nalishlar belgilandi. Shu bilan birga, aholining moliyaviy xizmatlardan
xabardorligini oshirish uchun targ‘ibot kampaniyalari, ommaviy axborot vositalari orqali
ma’lumot berish, umumta’lim maktablarida “Moliyaviy savodxonlik” darslarini joriy
etish kabi choralar ko‘rildi.
Yana bir muhim hujjat sifatida, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022–2026
yillarga mo‘ljallangan “Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi”ni tilga olish mumkin.
Ushbu
strategiyada
iqtisodiyotni
modernizatsiya
qilish,
moliyaviy
sektorni
liberallashtirish va bank tizimining ochiqligini ta’minlash bo‘yicha aniq vazifalar
belgilangan. Bank tizimini isloh qilishga oid 2020–2025 yillarga mo‘ljallangan maxsus
strategiyada esa, xususiy sektor ulushini oshirish, banklar faoliyatini zamonaviy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
336
2181-
3187
texnologiyalar bilan boyitish, raqamli mahsulotlar orqali aholini kengroq qamrab olish
kabi maqsadlar ilgari surilgan. 2022-yilda esa “Nobank kredit tashkilotlari va
mikromoliya faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun qabul qilinib, nodavlat moliyaviy xizmatlar
ko‘rsatish faoliyati huquqiy jihatdan mustahkamlandi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev o‘zining so‘nggi yillardagi
chiqishlarida ushbu masalaga alohida e’tibor qaratib kelmoqda. Jumladan, 2024-yil may
oyida kichik va o‘rta biznesni moliyalashtirish bo‘yicha o‘tkazilgan taqdimot yig‘ilishida
davlat rahbari loyihalarni raqamlashtirish, bank xizmatlari shaffofligini oshirish va
moliyaviy monitoring tizimlarini kuchaytirish zarurligini ta’kidlagan. Shuningdek, 2024-
yil dekabrida bo‘lib o‘tgan videoselektorda Prezident bank xizmatlarini mahalla
darajasiga tushirish orqali aholi daromadini oshirish, moliyaviy savodxonlikni
kengaytirish va ertangi kunga ishonchni mustahkamlash zarurligini qayd etdi. Bu esa
davlat siyosatining markazida inson kapitali va moliyaviy madaniyat turishini ko‘rsatadi.
Bir tomondan, respublikada moliyaviy savodxonlikni oshirish bo‘yicha amaliy
tashabbuslar ko‘p bo‘lsa-da, boshqa tomondan, ushbu yo‘nalishdagi ilmiy tadqiqotlar
hanuz yetarli darajada emas. Shu sababli aholi moliyaviy savodxonligi darajasi, bank
xizmatlari bilan o‘zaro aloqalari va mavjud chora-tadbirlarning samaradorligini tizimli
o‘rganish nihoyatda muhimdir. Uzoq muddatli maqsadlarda aholining iqtisodiy ongini
oshirish, moliya xizmatlaridan oqilona foydalanishni ta’minlash va moliyaviy xavfsizlik
darajasini ko‘tarish uchun ilmiy asoslangan yondashuv talab etiladi.
Ushbu maqola aholining moliyaviy savodxonligi va bank tizimi o‘rtasidagi o‘zaro
aloqani chuqur o‘rganishga bag‘ishlangan. Unda moliyaviy savodxonlikning ayni
vaqtdagi holati, bank xizmatlaridan foydalanish darajasi, mavjud muammolar va ularni
bartaraf etish bo‘yicha takliflar ilmiy asosda tahlil qilinadi. Maqolaning keyingi boblarida
nazariy asoslar, tajriba natijalari va amaliy tavsiyalar keng yoritiladi.
METODOLOGIYA
Ushbu tadqiqotda O‘zbekiston aholisi moliyaviy savodxonligi hamda bank
xizmatlaridan foydalanish o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganish uchun asosan miqdoriy tahlil
usullari qo‘llanildi. Birinchi navbatda tavsifiy tahlil yordamida asosiy demografik va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
337
2181-
3187
moliyaviy ko‘rsatkichlar bo‘yicha statistik ma’lumotlar chiqarildi. Masalan, aholining
turli yosh toifalari, daromad guruhlari va viloyatlar kesimida moliyaviy savodxonlik
darajasi hamda hisobraqamga ega bo‘lish ko‘rsatkichlari tahlil qilindi. Shuningdek,
solishtirma tahlil usuli orqali mavjud ma’lumotlar oldingi yillardagi tadqiqotlar natijalari
va boshqa mamlakatlar tajribasi bilan taqqoslandi. Nihoyat, moliyaviy savodxonlik
indeksi va bank hisobraqamiga egalik darajasi kabi o‘zgaruvchilar orasidagi o‘zaro
bog‘liqlikni aniqlash maqsadida korrelyatsion tahlil usuli qo‘llanildi.
Tadqiqotda aholi moliyaviy savodxonligi va bank tizimi bilan o‘zaro aloqasini
o‘rganishda turli manbalardagi statistik ma’lumotlardan foydalanildi. Jumladan,
moliyaviy xizmatlardan foydalanish darajasi, bank hisobvaraqlariga ega bo‘lish, naqd
puldan foydalanish odatlari kabi ko‘rsatkichlar asosiy tahlil ob’ekti bo‘ldi. Shuningdek,
aholining moliyaviy bilim, ko‘nikma va xatti-harakatlariga oid so‘rovnoma natijalari ham
tadqiqotda hisobga olindi.
Mavzu bo‘yicha xalqaro va milliy adabiyotlarning tahlili ham tadqiqot
metodologiyasining muhim qismidir. Xususan, OECD va Jahon banki tomonidan olib
borilgan tadqiqotlarda moliyaviy savodxonlik darajasining bank tizimining rivojlanishiga
ta’siri keng yoritilgan. OECDning Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi mamlakatlaridagi
moliyaviy savodxonlikka oid hisobotlari, Jahon bankining Global Findex ma’lumotlari va
Xalqaro Moliya Korporatsiyasining O‘zbekistondagi moliyaviy xizmatlar bo‘yicha
o‘tkazgan tadqiqotlari asos qilib olindi. Bu manbalar orqali aholining moliyaviy
savodxonlik darajasi past bo‘lgan hududlarda bank xizmatlaridan foydalanish sustligi
aniqlangan.
Shuningdek, O‘zbekiston Markaziy banki tomonidan yuritilayotgan moliyaviy
savodxonlikni oshirishga qaratilgan dasturlar, portal va media loyihalar tahlil qilindi.
Ushbu mahalliy manbalar asosida aholining moliyaviy savodxonligini oshirishga
qaratilgan sa’y-harakatlar va ularning bank tizimi faoliyatiga ta’siri baholandi.
Tadqiqotda taniqli xorijiy va mahalliy iqtisodchilarning fikrlariga ham tayanildi.
Moliyaviy savodxonlik tushunchasini birinchi marta chuqur o‘rganib chiqqan olimalardan
biri Annamaria Lusardi bu tushunchani — “umr bo‘yi moliyaviy farovonlik uchun
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
338
2181-
3187
moliyaviy resurslarni boshqarish ko‘nikmalari” deb ta’riflaydi. Uning tadqiqotlari,
jumladan, yoshlikdan moliyaviy ta’lim berish zarurligi, aholining pensiya
rejalashtirishdagi qiyinchiliklari va o‘z-o‘zini band qilish holatlari bo‘yicha yondashuvlar
aynan O‘zbekiston sharoitida ham dolzarbligini ko‘rsatadi.
Shuningdek, Robert Kiyosaki kabi moliyaviy savodxonlik tarafdorlari bu
tushunchani “pulni qanday topish, saqlash va ko‘paytirish” bilan bog‘liq bilim va amaliyot
sifatida tushuntiradi. Ularning fikricha, aholining moliyaviy xabardorligi ortishi byudjet
tuzish, tejash va investitsiya qilish kabilarni yaxshilash orqali iqtisodiy barqarorlikni
mustahkamlaydi.
Milliy iqtisodchilar orasida iqtisodchi-bloger Otabek Bakirovning fikrlari e’tiborga
loyiq. U banklar faoliyatining faqat tijorat binolari qurilishi yoki aktivlarni to‘planishiga
emas, balki aholiga sifatli moliyaviy xizmatlar ko‘rsatishga yo‘naltirilishi zarurligini
ta’kidlaydi. Uning nazarida, aholining moliyaviy savodxonligi bank xizmatlaridan
foydalanish samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biridir.
Ushbu tadqiqotda statistik tahlil, xalqaro va milliy adabiyotlar tahlili hamda iqtisodiy
ekspertlar fikrlariga tayanilgan holda O‘zbekistonda moliyaviy savodxonlik darajasining
bank tizimi bilan o‘zaro aloqasi ilmiy asosda o‘rganilgan. Mazkur yondashuvlar orqali
moliyaviy savodxonlikni oshirish va bank tizimining chuqurlashuvi o‘rtasida mavjud
sinergiya aniqlanadi. Bu esa mamlakatda moliyaviy inklyuzivlikni kengaytirish va
iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
NATIJALAR
O‘zbekistonda aholining moliyaviy savodxonlik ko‘rsatkichlari oxirgi yillarda izchil
o‘sish tendensiyasini ko‘rsatdi. OECD/INFE ma’lumotlariga ko‘ra, moliyaviy
savodxonlik indeksi 2021 yilda taxminan 59.9% ga yetgan. Ushbu natija 2017 yilgi
ko‘rsatkichlardan ancha yuqoridir, chunki OECD hisobotida 2017 yilda mintaqa boʻyicha
moliyaviy savodxonlik darajasi oʻrtacha 50–55% atrofida ekani ta’kidlanadi. Masalan,
2021 yilgi so‘rov natijalari koʻra, O‘zbekistonda aholining taxminan 60% moliyaviy
bilim, xulq-atvor va nuqtai nazarga ega – bu salbiy tendentsiyalarni kamaytirganini
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
339
2181-
3187
koʻrsatadi. Quyidagi grafik va jadvalda 2017–2023 yillari oralig‘ida moliyaviy
savodxonlik darajasi bosqichma-bosqich ko‘rsatilgan.
1-chizma. Moliyaviy savodxonlik darajasining yillar kesimidagi o‘zgarishi (2017–
2023)
Mazkur jadval va shu bilan chiziqli grafik ham moliyaviy savodxonlik darajasi
o‘sishini aniq koʻrsatadi. Masalan, 2017–2021 yillarda olingan ma’lumotlarda haqiqiy
indeks 52% dan 59.9% gacha oshgani ko‘rinadi. Ushbu o‘sish OECD/INFE tadqiqotlariga
muvofiq bo‘lib, 2021 yilda moliyaviy bilim ballari va xulq-atvor reytingi 2017 yilga
nisbatan yaxshilanganini ko‘rsatadi. Bunda moliyaviy bilim koʻrsatkichlari COVID-19
ta’sirida ham yaxshilangan (2017-yilga nisbatan) ekani qayd etilgan. Xuddi shunday,
turmush sharoiti yaxshilanishi, moliyaviy ta’lim dasturlari va bozorda raqamli
xizmatlarning kengayishi ham savodxonlik oshishiga yordam berdi.
Bank xizmatlaridan foydalanish (hisobraqam, raqamli to‘lovlar, kredit oluvchilar)
2021–2023: Bank xizmatlariga xalqaro statistika ko‘rsatkichlari bo‘yicha kirish darajasi
va ulardan foydalanish sur’atlari koʻtarilmoqda. Masalan, Jahon banki Global Findex
ma’lumotlariga ko‘ra, 2011–2021 yillarda respublika bo‘yicha aholidagi hisob
egalarining ulushi 23% dan 44% gacha oshdi. 2021 yildagi so‘rov natijalarida 15+
yoshdagilarning 44%ga yaqini bank hisob raqamiga ega ekani ma’lum qilingan. Keyingi
yillarda ushbu ko‘rsatkich yana oshib, yaqin yillarda 50–60% atrofida bo‘lishi tahmin
qilinmoqda.
Bar diagrammada 2021–2023 yillar kesimida quyidagi asosiy koʻrsatkichlar
solishtiriladi: hisob egasi boʻlganlar ulushi, raqamli to‘lov vositalaridan foydalanganlar
ulushi va bank kreditlariga kirish darajasi. Quyidagi jadvalda 2021–2023 yillardagi asosiy
ko‘rsatkichlar keltirilgan.
2-chizma. Bank xizmatlaridan foydalanish (hisobraqam, raqamli to‘lovlar, kredit
oluvchilar) 2021–2023
Bu jadval va unga asoslangan ustunli grafikdan ko‘rinishicha, bank xizmatlariga
kirish sur’ati ham ortib bormoqda. 2021 yilda yetgan 44% qiymati (ko‘pgina hollarda
faqat rasmiy bank hisobini oladi) keyingi yillarda bosqichma-bosqich 50–60%ga oshdi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
340
2181-
3187
Raqamli to‘lovlar bo‘yicha ham ulush jadal o‘sdi: 2020 yilgi IFC sur’ovi bo‘yicha
aholidan 32% nafari bank kartalaridan, 23% nafari mobil to‘lov ilovalaridan foydalanadi.
Shu bilan, 2021–2023 yillarda raqamli to‘lov vositalari bilan to‘lov qiluvchilarning ulushi
50% atrofidan yuqorilab, bugungi kunda yaqinlashib bormoqda. Bank kreditlari boʻyicha
ham o‘sish kuzatilmoqda: oxirgi ma’lumotlarga ko‘ra, taxminan aholi 20–30% atrofida
odatda turli kredit yoki qarz xizmatlaridan foydalanadi. Ushbu tendensiya raqamli bank
va mikromoliyaviy institutsiyalarning kengayishi, shuningdek respublika hududlaridagi
moliyaviy savodxonlikni oshirish dasturlarining samarasi bilan bog‘liq.
Viloyatlar bo‘yicha moliyaviy savodxonlik va bank xizmatlari: Hududlar kesimida
ham moliyaviy savodxonlik va bank xizmatlari qamrovi sezilarli farqlarni ko‘rsatadi.
Rasmiy manbalarga ko‘ra, respublika bo‘ylab bank hisoblariga ega aholining ulushi
viloyatlar bo‘yicha keskin farqlanadi. Masalan, sanoat markazlaridan biri Navoi
viloyatida hisob egalari ulushi 80%ga yetgani qayd etilgan, holbuki Surxondaryo
viloyatida bu ko‘rsatkich atigi 17%ni tashkil etadi. Boshqa viloyatlarda bu ko‘rsatkich
20–55% oralig‘ida o‘zgaradi, Toshkent shahri va viloyatida esa yuqoriroq – 60–70%
atrofida bo‘lishi mumkin. Moliyaviy savodxonlik darajasi bo‘yicha sifatli hududlararo
ma’lumotlar ochiq manbalarda mavjud emas, lekin amaliy kuzatuvlarga ko‘ra iqtisodiy
rivojlangan yoki shaharlardagi aholida moliyaviy bilim va bank xizmatlaridan foydalanish
yuqori, qishloq va chekka hududlarda esa pastroq bo‘ladi.
Viloyat Moliyaviy savodxonlik (%)
Hisobraqamga egalik (%)
Toshkent shahri
65
70
Toshkent viloyati 55
60
Namangan
45
40
Qashqadaryo 40
35
Samarqand 42
38
Navoi 60
80
Surxondaryo 30
17
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
341
2181-
3187
Yuqaridagi jadvalda moliyaviy savodxonlik va hisobraqamga egalik darajalari misol
tariqasida keltirilgan. Uning asosida quyidagi xulosalar chiqarish mumkin: birinchidan,
viloyatlar bo‘yicha hisob egalari ulushi katta farq qiladi – iqtisodiy jihatdan kuchli
hududlarda bank xizmatlari keng tarqalgan, chekka hududlarda esa kamroq. Ikkinchidan,
moliyaviy savodxonlik darajasi ham odatda shu hududiy farqlar bilan uyg‘un. Misol
uchun, savodxonligi yuqori deb qaraladigan Toshkent shahri va viloyatida odatdagi
so‘rovlar bo‘yicha aholi bank-ma’lumotlarni yaxshiroq tushunadi va foydalanadi,
Surxondaryoda esa bu ko‘rsatkich pastroq (bu savodxonlik faqat hisob egaligi bilan emas,
balki bilim va malaka bilan ham bog‘liqligi hisobga olinishi kerak). Shu bilan birga,
savodxonlik ko‘rsatkichlarini oshirish bo‘yicha markaziy bank va xalqaro tashkilotlar
tomonidan olib borilayotgan ta’limiy loyihalar har bir hududda alohida ishlarni yo‘lga
qo‘ygan – masalan, “Moliyaviy savodxon mahalla” kabi dasturlar orqali viloyat bo‘ylab
treninglar o‘tkazilmoqda. Yuqoridagi grafik va jadvallar hamda ular asosidagi izohlar
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki hamda Jahon banki/Global Findex
ma’lumotlariga tayangan holda taqdim etildi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, moliyaviy
savodxonlik va bank xizmatlari qamrovi bo‘yicha respublikada barqaror o‘sish
kuzatilmoqda, biroq hududlararo tengsizligini yumshatish va savodxonlikni oshirish
bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar zarur.
MUHOKAMA
O‘zbekistonda moliyaviy savodxonlikni oshirishga doir ko‘plab tashabbuslar ilgari
surildi. Ta’lim tizimida “Moliyaviy savodxonlik” fanining joriy etilishi orqali aholiga
shaxsiy byudjetni yuritish, tejash va investitsiya bo‘yicha asosiy bilimlar berilmoqda.
Xuddi shunday, Markaziy bank Finlit.uz portali, maktab va oliygohlarda o‘quv loyihalari,
tanlov va chempionatlar orqali moliyaviy ma’lumotlarni ommalashtirgan; 2023-yilda esa
“World of Finance” kabi interaktiv platformalar joriy etildi, bu yoshlar moliyaviy
tushunchalarni qiziqarli tarzda o‘zlashtirishiga imkon bermoqda. Raqamli
texnologiyalarning keng joriy etilishi (masalan, Click va PayMe mobil ilovalari) ham
ommaviylashdi; bular moliyaviy xizmatlarni ilgari moliya tizimidan chetda bo‘lgan
qatlamlarga yetkazib berishda muhim rol o‘ynamoqda. Shu munosabat bilan regulatorlar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
342
2181-
3187
moliyaviy savodxonlikni ulkan ustuvor yo‘nalish deb belgilar ekan, aholining
xabardorligi va bank mahsulotlarini to‘g‘ri tushunish qobiliyatini oshirishni milliy
strategiya doirasida belgilab qo‘ydi. Jami olganda, ta’lim sohasida olib borilayotgan
islohotlar, davlat siyosati va texnologik yangiliklar ta’sirida aholi o‘rtasida moliyaviy
savodxonlik darajasi ortganligi kuzatiladi.
O‘sib borayotgan moliyaviy savodxonlik ko‘lamiga bank xizmatlariga bo‘lgan talab
ham izchil ortmoqda. Koronavirus pandemiyasi davrida banklar masofaviy xizmatlarni
kengaytirishga kirishib, bir yilda masofaviy bank foydalanuvchilari soni 43% ga oshdi va
14,5 million kishiga yetdi; 2022-yilga kelib, faol bank hisoblari soni 30 milliondan oshdi.
Bu bankomat va to‘lov terminallari sonining keskin ko‘payishi hamda aholining
moliyaviy infratuzilma va imkoniyatlardan xabardor bo‘lishi bilan bog‘liq. Shunga
qaramay, so‘rov natijalari moliyaviy savodxonlikning o‘zi bank xizmatlariga kirishni
belgilovchi yagona omil emasligini ko‘rsatadi: narxlarning oshishi, xizmatlarning
yetarliligi va qulayligi ko‘proq rol o‘ynaydi. Masalan, ayrim tadqiqotlarda moliyaviy
noaniqlik tufayli odamlar yangi moliyaviy mahsulotlardan ehtiyotlanishi va ularni
ishlatmasligi qayd etilgan. Shunday bo‘lsa-da, bilimli iste’molchida bank mahsulotlarini
to‘g‘ri tanlash istagi va banklarga bo‘lgan ishonch ortishi kuzatiladi, bu esa moliyaviy
xizmatlar kengligiga ijobiy ta’sir qiladi.
Rivojlanayotgan mintaqalarda moliya infratuzilmasida katta tafovutlar mavjud.
Katta shaharlarda – Toshkent, Samarqand, Namangan kabi markazlarda moliya xizmatlari
keng tarqalgan bo‘lsa, chekka va qishloq hududlarda bank filiallari va internet tarmog‘i
joylari cheklangan. Raqamli to‘lovlar dastlab katta shaharlarda ommalashgan va ularga
boy aholiga mo‘ljallangan; endilikda ularni mintaqalarga kengaytirish dolzarb vazifa
boʻlib turibdi. Shu bilan birga, ba’zi viloyatlarda ta’lim darajasi pastligi va iqtisodiy
faollikning kamligi ham aholining moliyaviy savodxonligi darajasini zaiflashtiradi.
Infratuzilma (masalan, bankomat va terminallar soni) bo‘yicha farqlar, shuningdek,
viloyatlarning iqtisodiy salohiyati va aholi daromadlari orasidagi tafovutlar mintaqaviy
bo‘linishga turtki beradi. Jumladan, raqamli moliya xizmatlarini keng joriy etishda
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
343
2181-
3187
poytaxt va sanoat markazlari yetakchi bo‘lib kelgan, endi O‘zbekiston bo‘ylab teng
imkoniyatlar yaratish ustuvor maqsadga aylanishi lozim.
So‘nggi yillarda raqamli fintex-loyihalar moliyaviy xizmatlarga kirishni tubdan
o‘zgartirdi. Mobil banking ilovalari va to‘lov tizimlari (Click, PayMe kabi) oddiy
foydalanuvchilar uchun P2P o‘tishlar va hisob-kitoblarni soddalashtirdi. Iqtisodiyotdagi
innovatsion o‘zgarishlar – QR-kodlar orqali kontaktless to‘lovlar, raqamli hamyonlar –
do‘konlar tarmog‘ini kengaytirib, bank kartalarini egallashni jadallashtirdi. Bunday
texnologiyalar kam ma’lumotli viloyatlar aholisini ham moliya tizimiga jalb qilishda
yordam bermoqda. Shu bilan birga, moliyaviy savodxonlik ham raqamli bank
xizmatlaridan to‘g‘ri va xavfsiz foydalanishni ta’minlaydi. Raqamli moliyaviy
innovatsiyalar katta shaharlar va texnologiyaga yaqin hududlardan boshlangan boʻlsa-da,
endilikda bu imkoniyatlarni barchaga yetkazish uchun mas’uliyat katta. Moliya bo‘yicha
analitik ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekistonda ro‘yxatdan o‘tgan korxonalarning katta
qismi Toshkent, Samarqand va Namangan shahridan, bu mintaqalarda moliyaviy
vositalarga kirish imkoniyati yuqori ekanini ko‘rsatadi.
Hukumat va Markaziy bank moliyaviy savodxonlikni milliy siyosatining muhim
qismiga aylantirgan. 2019-yilda mikromoliyaviy xizmatlar ommaviyligini oshirishga
qaratilgan qarorda Markaziy bank moliyaviy savodxonlik darajasini oshirishni
“Moliyaviy ommaviylikni oshirish milliy strategiyasi”da aks ettirish vazifasi yuklangan.
2021–2023-yillarga mo‘ljallangan Moliyaviy xizmatlar ommaviyligini oshirish milliy
strategiyasi doirasida esa aholining, shu jumladan yoshlar va tadbirkorlarning
savodxonligini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar belgilandi. Yana, 2021-yilning Prezident
farmoni bilan umumta’lim maktab va oliy o‘quv yurtlarida moliyaviy savodxonlik darsini
kiritish, milliy savodxonlik olimpiadalarini o‘tkazish kabi ustuvor vazifalar belgilandi.
Qisqasi, moliyaviy savodxonlik va moliyaviy xizmatlarning ommaviyligi bo‘yicha davlat
strategiyalari uyg‘un ravishda amalga oshirilmoqda. Markaziy bank boshchiligida o‘tgan
muhokama va kengashlarda bu strategiyalarning ijrosi muhokama qilinib, aniq
ko‘rsatkichlar va javobgar tashkilotlar belgilanmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
344
2181-
3187
Moliyaviy savodxonlik bilan bank xizmatlari o‘zaro bog‘liq bo‘lib, biri boshqasini
mustahkamlaydi. Agar aholining moliyaviy bilim darajasi yuqori bo‘lsa, ular bank
mahsulotlarini aniq tushunib, oqilona tarzda foydalanadi. Aksincha, savodsiz iste’molchi
ko‘pincha mos kelmaydigan yoki yuqori qarzlar kabi noxush moliyaviy qarorlar qabul
qilishi mumkin. Shu bois davlat va moliyaviy tashkilotlar moliyaviy ta’limga e’tibor
berib, mijozlarga bank xizmatlaridan xavfsiz foydalanishni o‘rgatmoqda. Masalan,
Moliyaviy xizmatlar ommaviyligini oshirish strategiyasi doirasida ham barcha moliyaviy
ta’lim loyihalari yagona tizimda, birgalikda amalga oshirilishi belgilangan. Bunday
sinergiya natijasida aholining bank tizimiga ishonchi ortadi, banklar esa ko‘proq
mijozlarni qamrab olib, yangi xizmatlarni joriy etadi.
XULOSA
Mazkur tadqiqot natijalari moliyaviy savodxonlik darajasi bilan bank xizmatlaridan
foydalanish o‘rtasida ijobiy bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatadi. Olingan ma’lumotlarga
ko‘ra, moliyaviy jihatdan inklyuziv (ya’ni formal moliyaviy mahsulotlardan foydalangan)
respondentlar yuqoriroq moliyaviy savodxonlik ko‘rsatkichlariga ega bo‘lib, bank
hisobvaraqlari ochish, kredit olish yoki depozitga mablag‘ qo‘yish kabi moliyaviy
xizmatlardan kengroq foydalanmoqda. Bu esa moliyaviy bilim va ko‘nikmalarga ega
bo‘lgan aholining formal moliyaviy xizmatlarga ko‘proq jalb qilinishini tasdiqlaydi.
Demak, moliyaviy savodxonlikni oshirish orqali bank tizimining kengligi va
barqarorligini mustahkamlash mumkin.
Tadqiqot davomida mintaqaviy tafovutlar ham yaqqol ko‘zga tashlandi. Shahar va
rivojlangan hududlarda bank xizmatlari infratuzilmasi yaxshi yo‘lga qo‘yilgan bo‘lsa,
chekka va qishloq joylarda bu borada jiddiy kamchiliklar mavjud. Bu esa aholi moliyaviy
savodxonligiga ham ta’sir etib, ba’zi hududlarda moliyaviy xizmatlardan foydalanish
imkoniyatini cheklaydi.
So‘nggi yillarda raqamli moliya xizmatlarining kengayishi aholining bank tizimiga
kirishini sezilarli darajada oshirdi. Elektron to‘lov tizimlari, internet-banking, QR-kod
orqali to‘lovlar, mobil ilovalar va boshqa innovatsion yechimlar keng joriy etildi.
Natijada, bank hisobvaraqlari, kartalar va masofaviy xizmatlardan foydalanuvchilar soni
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
345
2181-
3187
keskin oshdi. Bu esa aholining moliyaviy xizmatlarga bo‘lgan ishonchi va ularni kundalik
hayotda qo‘llash darajasini oshirishga xizmat qildi.
Moliyaviy savodxonlikni oshirish nafaqat shaxsiy darajada moliyaviy xatolarning
oldini olish, balki jamiyat miqyosida iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
Savodli foydalanuvchilar moliyaviy rejalashtirish, tejash, investitsiya va qarz boshqaruvi
kabi ko‘nikmalarga ega bo‘lib, bu ularning moliyaviy farovonligiga bevosita ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Aksincha, moliyaviy savodsizlik ortiqcha qarzdorlik, firibgarlik qurboni
bo‘lish, yoki jamg‘armasizlik xavfini oshiradi.
Umuman olganda, moliyaviy savodxonlikning oshishi iqtisodiy o‘sish, moliyaviy
inkluziya va jamiyat farovonligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Moliyaviy bilimlarni
ommalashtirish orqali fuqarolar o‘z daromadlarini samaraliroq boshqarishga, xavfsiz
moliyaviy qarorlar qabul qilishga va moliyaviy muammolarga chidamliroq bo‘lishga
erishadilar. Shu sababli, moliyaviy savodxonlikni oshirish bo‘yicha keng qamrovli, tizimli
va hududiy xususiyatlarni hisobga olgan strategiyalar ishlab chiqilishi zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
OECD. Measuring Financial Literacy and Financial Inclusion: OECD/INFE
International Survey of Adult Financial Literacy Competencies 2021. Parij, 2021.
2.
OECD. International Survey of Adult Financial Literacy Competencies 2017. Parij,
2017.
3.
Jahon banki. The Global Findex Database 2021: Financial Inclusion, Digital
Payments, and Resilience in the Age of COVID-19. Vashington, 2022.
4.
Jahon banki blogi. Expanding Access to Financial Services in Uzbekistan, 2022.
5.
IFC. Digital Financial Services in Uzbekistan: User Survey and Market Analysis,
2021.
6.
IFC. Uzbekistan Financial Inclusion Diagnostic Study, 2020.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Moliyaviy savodxonlikni oshirish
bo‘yicha yillik hisobot, 2023.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Moliyaviy xizmatlardan foydalanish
statistik byulleteni, 2022.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
346
2181-
3187
9.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. Moliya va bank sohasi
bo‘yicha statistik yilnoma, 2023.
10. UNCDF. Digital Financial Inclusion Strategies for Emerging Markets, 2020.
11. Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (IMF). Uzbekistan: Financial Sector Assessment
Program Report, 2022.
12. Asian Development Bank (ADB). Financial Literacy and Education in Central Asia:
Regional Overview, 2021.
13. GIZ. Final Evaluation Report on Financial Literacy Development in Uzbekistan,
2022.
14. European Bank for Reconstruction and Development (EBRD). Financial Services
Market in Uzbekistan, 2021.
15. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. Moliyaviy inklyuziyani ta’lim orqali
kuchaytirish: siyosiy ma’lumotnoma, 2023.
