ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
296
2181-
3187
MAKTABGACHA TA’LIMNING RIVOJLANISH MARKAZLARIDA
TA’LIM-TARBIYA JARAYONIDA O‘YINLARDAN FOYDALANISH VA
TAHLIL QILISH.
Qoraqalpoǵiston Respublikasi
Pedagogik maxorat markazi
Maktabgacha, boshlanǵich va
maxsus ta’lim metodikalari
kafedrasi o‘qituvchisi
Eshmuratova Gauxar Maxsudovna.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada maktabgacha ta’limning rivojlanish markazlarida
ta’lim-tarbiya jarayonida o‘yinlarning o‘rni va ahamiyati yoritilgan. Bolalarning
ijtimoiy, aqliy va jismoniy rivojlanishida o‘yin faoliyatining ta’siri tahlil qilingan. Turli
xil o‘yin turlaridan – didaktik, rol o‘ynash, harakatli va mantiqiy o‘yinlardan samarali
foydalanish usullari ko‘rsatib o‘tilgan. Shuningdek, o‘yin jarayonini tashkil etish
bosqichlari va uning samaradorligini baholash mezonlari haqida fikr yuritilgan.
Maqola o‘qituvchi va tarbiyachilar uchun amaliy tavsiyalar va metodik yondashuvlarni
o‘z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar:
o‘yin faoliyati, ta’lim-tarbiya, rivojlanish markazi, didaktik o‘yin,
rol o‘ynash o‘yinlari, bola rivojlanishi, metodika, tahlil, ijtimoiylashuv, pedagogik
yondashuv
Аннотация:
В данной статье освещается роль и значение игр в
образовательном процессе в центрах развития. Проанализировано влияние
игровой деятельности на социальное, умственное и физическое развитие детей.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
297
2181-
3187
Показаны способы эффективного использования различных видов игр -
дидактических, ролевых, подвижных и логических. Также рассматриваются
этапы организации игрового процесса и критерии оценки его эффективности. В
статье содержатся практические рекомендации и методические подходы для
учителей и воспитателей.
Ключевые слова:
игровая деятельность, образование, центр развития,
дидактическая игра, ролевые игры, развитие ребенка, методика, анализ,
социализация, педагогический подход
Annotation:
This article highlights the role and importance of games in the
educational process in development centers. The influence of play activity on the
social, mental, and physical development of children was analyzed. Methods for the
effective use of various types of games - didactic, role-playing, active, and logical
games - are indicated. The stages of organizing the game process and the criteria for
evaluating its effectiveness are also considered. The article contains practical
recommendations and methodological approaches for teachers and educators.
Keywords:
game activity, education, development center, didactic game, role-
playing games, child development, methodology, pedagogical approach.
Bugungi kunda maktabgacha yoshdagi bolalarni har tomonlama rivojlantirish,
ularning ijtimoiy-madaniy muhitga moslashuvi, tafakkur, nutq, ijtimoiylashuv
ko‘nikmalarini shakllantirishda o‘yinlarning o‘rni beqiyosdir. Rivojlanish
markazlarida ta’lim-tarbiya jarayoniga o‘yin elementlarini tatbiq etish bolalarning
faolligini oshiradi, mustaqil fikrlash va muomala qilishga undaydi. Shu bois,
pedagogik faoliyatda o‘yinlarni ilmiy asoslangan holda qo‘llash va ularning
samaradorligini tahlil qilish muhim hisoblanadi.
Davlat o‘quv dasturida bolaning o‘yin o‘ynash huquqi e’tirof etiladi, o‘yinning
bola uchun ahamiyati, uning pedagogik imkoniyatlari ta’lim-tarbiya jarayonini tashkil
etishda inobatga olinadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
298
2181-
3187
O‘yin maktabgacha yoshda yetakchi faoliyat. O‘yin orqali ta’lim olish bolalarning
bilim olishi va rivojlanishining yondashuvlaridan biridir. O‘yin bolani o‘zini va
atrofdagi olamni o‘rganishga undashning tabiiy usulidir. O‘yin bola shaxsini, uning
bilish, ijtimoiy-hissiy, ijodiy va jismoniy jihatlarini rivojlantiradi. O‘yinda bolalarning
tengdoshlari va pedagog bilan o‘zaro munosabati nutq va ijtimoiy ko‘nikmalarni
rivojlantirishga yordam beradi, uning motorikasi takomillashib boradi.
O‘yin boshqa bolalar bilan birgalikda bilim olish imkoniyatini yaratadi, ularga
tavakkal qilish, xato qilish va qiyinchiliklarni yengish imkonini beradi. Va, eng
muhimi, o‘yin bilim olishni zavqli qiladi, bolalarning tafakkuri va ijodkorligini
rivojlantiradi. O‘yin turlicha bo‘lishi mumkin - bolaning yoki bolalar guruhining
tashabbusi bilan to‘liq erkin, pedagogning minimal yoki to‘liq ishtirokisiz - pedagog
tomonidan tashkil etilgan va uning ko‘rsatmalari yordamida amalga oshiriladi. Erkin
o‘yinning ahamiyatini tushunish va e’tirof etish bilan birga, uyushgan o‘yinda
pedagogning hal qiluvchi rolini ham e’tirof etish lozim. Ta’lim-tarbiya jarayoni o‘yin
o‘ynash imkoniyatini ta’minlashi kerak, rivojlantiruvchi muhit esa o‘yin o‘ynash
imkoniyatiga hissa qo‘shishi kerak. O‘yin uchun sharoit yaratish, ya’ni bolalarni yetarli
vaqt, joy, qo‘llab-quvvatlovchi resurslar va o‘yinchoqlar bilan ta’minlash juda muhim.
Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlaydigan pedagoglar bolalar o‘yiniga
yordam berishi muhim. Bolalar o‘yinini tashkil etishda pedagogning o‘rni quyidagilar
bilan belgilanadi:
•
bolalar o‘yinlari uchun sharoit yaratish (vaqt, joy, resurslar).
Pedagog o‘yin maydonchasini tayyorlaydi, bolaning yoshi, qiziqishlari, qobiliyati
va madaniyatiga mos keladigan rag‘batlantiruvchi o‘yin resurslari bilan ta’minlaydi.
Pedagog xavfsizlik talablariga rioya qilgan holda xona ichida va tashqarisida ham o‘yin
uchun imkoniyatlar yaratadi;
• bolalar o‘yinini rivojlantirish. Pedagog bolalarga o‘yin orqali o‘rganish va
rivojlanishi uchun imkoniyatlar yaratadi. Pedagog bolalarga o‘yin holatiga kirishga va
yoki o‘yinni davom ettirishga yordam beradigan ko‘nikmalarni shakllantiradi. U
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
299
2181-
3187
bolalarning individual xususiyatlari, ularning qiziqishlari, qobiliyati va rivojlanish
ehtiyojlarini kuzatish asosida o‘yinni rejalashtiradi;
• bolalarning o‘yinda o‘zaro munosabatda bo‘lishiga yordam berish. Bolalarni
o‘yinda kuzatish pedagogga bolaning boshqa bolalar bilan qanday o‘ynashini, bola
o‘yinda qanday ko‘nikma va malakalarni namoyon qilishini, o‘yin orqali qanday
ko‘nikmalarni rivojlantirish kerakligini tushunishga yordam beradi. Pedagog o‘yinga
qo‘shilib, bolaning bilim olishini, uning tasvirlash, tushuntirish, asoslash, tegishli tilni
qo‘llash qobiliyatini, shuningdek, ijobiy xulq-atvor ko‘nikmalarini shakllantirishga
yordam beradi;
• bolalarga o‘zlarini va qobiliyatlarini namoyon qilish imkonini berish.
Pedagog rejalashtirishda bolaning o‘z g‘oyasi asosida yoki uning tashabbusi bilan
o‘ynash uchun yetarli vaqt ajratadi, bunda bolalar shoshilmay va kattalar tomonidan
to‘xtatilishidan qo‘rqmay o‘ynashlari mumkin. Bolalarga erkin o‘ynash uchun vaqt va
kattalarning faol aralashuvisiz o‘zlarini va qobiliyatlarini namoyon etish imkoniyati
beriladi.
Rivojlanish markazlarida o‘yin va o‘yin muhitini tashkil etishning asosiy
tamoyillari.
1. O‘zaro munosabatlarda oraliq pozitsiyalari tamoyili - kattalar va bolalar
o‘rtasidagi muloqot uchun o‘yin maydonini tashkil etishga qaratilgan ("ko‘zdan
ko‘zga").
2. Faollik tamoyili - o‘yin muhitini yaratishda pedagog va bolaning birgalikda
ishtirok etish imkoniyati
3. Barqarorlik - dinamiklik tamoyili - did, kayfiyat va imkoniyatlarga muvofiq
o‘yin sharoitlarini yaratishga yo‘naltirilgan. Har bir yosh guruhi bolalari uchun o‘yin
xonalari doimiylik hududi hisoblanadi: yig‘iladigan mebellar, o‘yinchoq mebellar,
o‘yinchoqlarni saqlash uchun idishlar, o‘yinchoqlar, yumshoq tekisliklar, dam olish
podiumidan foydalanish imkoniyatlari mavjud. Shuningdek, bu holatda o‘yin sport
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
300
2181-
3187
buyumlari, murakkab konfiguratsiyali o‘yin stollari, mebel-transformer, vertikal
ajratgichlar, qo‘g‘irchoq teatri, kiyim xonasi, buyumlar o‘rnini bosuvchi
o‘yinchoqlarni ham qo‘llash mumkin.
4. Komplekslashtirish va moslashgan hududlashtirish tamoyili - o‘zaro
kesishmaydigan faoliyat sohalarini qurish imkonini yaratadi va bolalarga bir vaqtning
o‘zida bir-biriga xalaqit bermasdan turli o‘yin faoliyati bilan shug‘ullanish imkonini
beradi. Bu bolaning barcha manfaatlarini qamrab olgan o‘yin va tematik hududlar
(zonalar), dam olish, xilvat joylar.
5. Oddiy va noodatiy materiallarni uyg‘unlashtirish tamoyili - o‘yin muhitini
estetik tashkil etish. Bu tamoyilning afzalliklari ko‘pincha e’tibordan chetda qoladi.
Axir inson asosiy ma’lumotlarni ko‘rish yordamida qabul qilishi sir emas. Mana
shuning uchun ham predmetli muhitni vizual idrok etishga alohida e’tibor qaratish
lozim. Vinil, mato, plastmassadan tayyorlangan katta yorqin o‘yinchoqlardan va
obrazli bezak elementlaridan foydalanish mumkin.
6. Bolaning o‘ynash huquqiga erishish uchun erkinlik prinsipi mavzu, syujet,
kerakli o‘yinchoqlar, joy, vaqtni tanlashda o‘rinli bo‘ladi.
7. Rivojlantirish markazlaridagi o‘yin muhiti "eng yaqin rivojlanish" zonasiga
yo‘naltirilgan bo‘lishi, bolalarga tanish bo‘lgan o‘yinchoqlar va o‘yinlarni, bolalar
kattalar rahbarligida tashkil etilgan o‘yinlar orqali o‘zlashtiradigan buyumlar va
materiallarni hamda notanish o‘yinchoqlar va materiallarni o‘z ichiga olishi kerak.
Rivojlanish markazi tushunchasi "Bolaning ruhiy va jismoniy rivojlanishi
mazmunini funksional modellashtiruvchi bola faoliyatining moddiy obyektlari tizimi"
deb ta’riflanadi. Ko‘pgina mashhur faylasuflar va pedagoglar atrof-muhitni shaxsning
optimal o‘zini o‘zi rivojlantirish sharti sifatida ko‘rib chiqishni taklif qiladilar, ular
rivojlanish markazlari orqali bolaning o‘zi shaxsiy qobiliyatlari va imkoniyatlarini
rivojlantirishi mumkinligiga ishonadilar.
Pedagogning roli bola shaxsining maksimal rivojlanishiga hissa qo‘shadigan
bunday rivojlanish markazlarini to‘g‘ri modellashtirishdan iborat. Bolani o‘rab turgan
makonning to‘yinganligi kichik va katta maktabgacha yoshdagi bolalarning ehtiyojlari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
301
2181-
3187
va manfaatlari rivojlanishiga qarab o‘zgarishi kerak. Bunday rivojlanish markazlarida
bir vaqtning o‘zida ayrim pedagoglarni ham, guruhdagi barcha bolalarni ham faol
kommunikativ-nutqiy va kognitiv-ijodiy faoliyatga jalb qilish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, rivojlanish markazlarida to‘g‘ri tashkil etilgan faoliyat har
bir bolaga o‘zi yoqtirgan ish bilan shug‘ullanishga, o‘z kuchi va qobiliyatini sinab
ko‘rishga, kattalar va tengdoshlari bilan hamkorlik qilishga, ularning his-tuyg‘ulari va
xatti-harakatlarini tushunish va baholashga imkon beradi, mana shular rivojlantiruvchi
ta’limning asosini tashkil etadi. Shuningdek, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida har
qanday yosh guruhlari uchun rivojlanish markazlarini yaratishda ta’lim-tarbiya
jarayoni
ishtirokchilari
hamkorligining
psixologik
asoslarini,
dizayn
va
ergonomikasini hisobga olish lozim. Har bir rivojlanish markazining o‘z maqsadi va
yo‘nalishi bor, shuning uchun markazlardagi faoliyat qiziqarli bo‘lishi, qo‘yilgan
maqsad va vazifalarni hal etishi, o‘quv materiallari va o‘yin vositalari guruh
bolalarining yoshiga mos, xavfsiz va ularda qiziqish uyg‘otishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Taʼlim to‘g‘risida” gi” Qonuni.- 2020.
№ URQ-637.
2.Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 16-dekabrdagi “Maktabgacha taʼlim
va tarbiya toʻgʻrisidagi” Qonuni OʻRQ-595-son.
3.Mirziyoev Sh.M. “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob halqimiz bilan birga
quramiz”. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. – 488 b.
4.Grosheva I.V., Mirziyoyeva Sh.Sh., Yevstafyeva L.G., Maxmudova D.T.,
Nabixanova Sh.B., Pak S.V., Nazarova V.A., Isxakova M.R., Abdunazarova N.F.
Oʻzbekiston Respublikasi maktabgacha taʼlim tashkilotlari uchun “Ilk qadam” davlat
oʻquv dasturi (takomillashtirilgan ikkinchi nashr) Toshkent 2022-yil (oʻzbek va rus
tillarida)
5.Abduqodirova, Z. (2020). Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan o‘yinli faoliyatni
tashkil etish metodikasi. Toshkent: TDPU nashriyoti.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
302
2181-
3187
6.Azizxo‘jayeva, N. (2006). Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat.
Toshkent: Fan.
7..Vigotskiy, L.S. (1983). O‘yin va uning bolaning rivojlanishidagi o‘rni. Moskva:
Pedagogika.
8.Nurullayeva, M. (2019). Maktabgacha ta’limda rivojlantiruvchi o‘yinlarning
ahamiyati. – “Ta’lim va taraqqiyot” ilmiy jurnali, №2.
Ishtirokchi anketası
Hudud
Qoraqalpog‘iston Respublikasi Nukus
shahri
Muallif F.I.SH
Eshmuratova Gauxar Maxsudovna
Ish joyi
Qoraqalpog‘iston
Respublikasi
Pedagogik maxorat markazi/
Lovozimi
O‘qituvchi
Ilmiy darajasi, ilmiy unvoni
yo‘q
Maqola, máruza nomi
MAKTABGACHA TA’LIMNING
RIVOJLANISH MARKAZLARIDA
TA’LIM-TARBIYA JARAYONIDA
O‘YINLARDAN FOYDALANISH
VA TAHLIL QILISH.
Shóba nomi
Pedagogika fanlari.
Konferensiyada ishtirok etish shakli (
shaxsan yoki onlayn)
Online
Baǵlanish ushın telefon raqam
99893 489-32-12
Elektron manzıl (e-mail)
gauxareshmuratova7@gmail.com
