ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
289
2181-
3187
"
2-SINFLARDA MATEMATIKADAN SINFDAN TASHQARI ISHLAR
SHAKLLARINI TASHKIL ETISH"
Mardanov Eshim Muratovich
O‘zbekiston-Finlandiya Pedagogika
Instituti, Boshlang‘ich ta’lim kafedra dotsenti
Murtazayeva Basida Saidmurod qizi
O‘zbekiston-Finlandiya Pedagogika
Instituti talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada 2-sinflarda matematikadan sinfdan tashqari
ishlarni tashkil etishning ahamiyati va samarali usullari ko‘rib chiqiladi.
O‘quvchilarning fanga bo‘lgan qiziqishini oshirish, mustaqil fikrlash qobiliyatlarini
rivojlantirish va matematik tafakkurlarini shakllantirishga qaratilgan turli usullar,
jumladan, matematik o‘yinlar, musobaqalar, to‘garaklar va amaliy mashg‘ulotlar tahlil
qilinadi. O‘qituvchining bu jarayondagi roli va samarali tashkil etish tamoyillari ham
yoritiladi.
Kalit so‘zlar.
matematikadan sinfdan tashqari ishlar, 2-sinf, o‘quvchilar,
matematik tafakkur, matematik o‘yinlar, to‘garaklar.
Аннотация
. В данной статье рассматривается значение и эффективные
методы организации внеклассных занятий по математике во 2-х классах.
Анализируются различные методы, направленные на повышение интереса
учащихся к предмету, развитие их самостоятельного мышления и формирование
математического мышления, включая математические игры, соревнования,
кружки и практические занятия. Также раскрывается роль учителя в этом
процессе и принципы эффективной организации работы.
Ключевые слова.
внеклассные занятия по математике, 2-й класс,
учащиеся, математическое мышление, математические игры, кружки.
Annotation
. This article examines the importance and effective methods of
organizing extracurricular mathematics activities in the 2nd grade. Various methods
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
290
2181-
3187
aimed at increasing students' interest in the subject, developing their independent
thinking, and shaping mathematical thinking are analyzed, including mathematical
games, competitions, clubs, and practical activities. The teacher's role in this process
and the principles of effective organization are also highlighted.
Keywords.
extracurricular mathematics activities, 2nd grade, students,
mathematical thinking, mathematical games, clubs
Mаtemаtikа fаni оldidа turgаn mаqsаdlаr: umumiy tа’lim, аmаliy vа tаrbiyаviy
mаqsаdlаridаn ibоrаtdir. Аmаliy mаqsаdlаr: mаtemаtik bilim berishdаn kuzаtilgаn
аmаliy mаqsаdlаr bоlаlаrning nаzаriyаni аmаliyоtgа bоg‘lаy оlishidаn, yа‘ni оlingаn
bilimlаrni аmаliy mаsаlаlаrni hаl qilishgа, bоlаlаr tо‘plаm vа sоn hаqidа; kаttаlik
(miqdоr)lаrning bir-birigа nisbаti hаqidа, eng оddiy geоmetrik figurаlаr hаqidа
bоshlаng`ich tаsаvvurgа egа bо’lаdilаr, jоy vа vаqtni bilishni о’rgаnаdilаr: bоlаlаr
оlgаn bilimlаrini о’zlаrining kundаlik mehnаt vа о’yin fаоliyаtidа vа mаishiy hаyоtidа
uchrаydigаn mаtemаtikаgа dоir sаvоl vа mаsаlаlаrni hаl qilishgа tаtbiq etа bilish
mаlаkаlаrini hоsil qilish kerаk.
Matematikadan sinfdan tashqari mashg‘ulotlar deganda o‘quvchilaming
matematik bilimlarini kengaytirish va chuqur!ashtirish maqsadida tashkil qilingan
mashg‘ulotlatlami
tushunamiz.
Sinfdan
tashqari
ishning
asosiy
maqsadi
o‘quvchilardagi fanga bo‘lgan qiziqishni rivojlantirish, ulami darsda olgan bilimlarini
to‘ldiruvchi matematik bilim, malaka va ko‘niknialar bilan qurollantirishdan
foydalanish mumkin. Quyidagi ana shunday mashg‘ulot formalari haqida to‘xtalamiz.
Matematik o‘n minutlik. Boshlang‘ich sinflarda matematikadan sinfdan tashqari
mashg‘ulotlar uyushtirishdagi dastlabki qadam matematik o‘n minutliklardir. O ’n
minutlik dars yoki darsdan tashqari vaqtlarda butun sinf o‘quvchilari ishtirokida
xaftada bir marta uyushtiriladi. O ’quvchi o‘n minutlik uchun shunday masala misol,
mashq va o‘yinlar tanlashi kerakki, ular hajm jihatdan kichik bo‘lsin, lekin
o‘quvchilaming aktivligini oshirsin, o‘quvchilarning kelajakda uirtumiy bilish
faoliyatlarini hamda nutq madaniyatlarining kamol topishida yo‘naltiruvchi vosita
bo‘lib qolsin. O ’n minutlikni faqat sinfda o ’tkazilmasdan, balki maktab hovlisida va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
291
2181-
3187
hatto rnaktabdan tashqarida o‘tkazish mumkin. Bunda o‘quvchilar bilan tevarak - atrof
va tabiatdagi matematik mutanosiblikni sekin -asta mushohada qilish asosida o
’tkaziladi. Qiziqarli matematika soatlari. M ashg‘ulotlaming bu turi nisbatan ko‘proq
vaqtga (taxminan 45 minut) m o‘ljallangati bo‘lib, qiziqarli o‘yin, sonli topishmoqlar,
she’riy masala, hazil masala va sahnalashtirilgan masalardan tarkib topadi. Bunday
mashg‘ulotlatlar 1 - sinf o‘quv yilining II yarmidan boshlab avval bir oyda bir marta,
keyinchalik 2 martadan o‘tkazilishi mumkin. Unda o‘quvchilaming o‘zlari tashabbus
ko‘rsatishlariga erishmoq kerak.
Matematikadan sinfdan tashqari ishlami tashkiliy fcrmalari. Matematikadan
sinfdan tashqari ish, aslida, sinfdagi mashg‘ulotlarda vujudga keladi. Boshlang‘ich sinf
darsliklarida berilgan qiyin masalalar, aslini avtganda sinfdan tashqari mashg‘ulotlarga
doir mashqlardir. Ammo bu mashqlaming bir qismi sinfda hamma o‘quvchilar oldida
yechilishi mumkin va zarur (bu mashqlami har bir o‘quvchi yecha bilishi talab
qilinmasa ham), Xuddi shu mashqlar yoki shularga o‘xshash mashqlar sinfdagi va
sinfdan tashqari ishlaming mazmun va formalarini bir-biriga bog‘laydi. O ’quvchilar
bilan o‘tkaziladigan sinfdan tashqari ishlar o‘z nomi bilan uni hamma uchun majburiy
bo‘lgan darsdan tashqari vaqtda o‘tkazilishini nazarda tutadi. Sinfdan tashqari
ishlaming asosiy formalari: to‘garak mashg‘ulotlari, konkurslar, masalalar yechish,
kechalar va yig‘ilishlar, matematik devoriy gazetalar va hokazolardir. Boshlang‘ich
sinflarda o ’tkaziladigan sinfdan tashqari ishlar kuchli ta’sir o‘tkazuvchi pedagogik
vosita ekanini aytmay o‘tib bo‘lmaydi. Bu vosita foyda keltirishi mumkin, ammo ishga
e’tiborsiz qaraydigan o‘qituvchining qo‘lida bu ish o‘quvchilami matematika bilan
shug‘ullanishdan bezdirib, ularga qarshi ishga aylanishi va sog‘liqlariga zararli ta’sir
ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli har bir o‘quvchini quyida berilgan mashqlaming
hammasini yechishga majbur qilishning zamrati yo‘q. Bolalar nechta masalani yecha
olishsa, shuncha masalani yechishsin. Har bir o‘quvchining va butun sinfning sekin-
asta matematik jihatdan kamol topishiga shuning o ’zi yetarlidir. O ’quv yili davomida
taxminan 25 ta to‘garak mashg‘uloti, 1 marta maktab olimpiadasi (bir turda) va 1— 2
ta matematika kechasi o‘tkazish m o‘ljallanadi. Agar buning ustiga 4 - sinf
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
292
2181-
3187
o‘quvchilarining tuman olimpiadalari qo‘shilishi hisobga olinsa, u holda 4— sinf
o‘quvchilarining ba’zilari sinfdan tashqari ish bilan yiliga 29 marta band bo‘lishadi.
Bu sinflarda butun o ’quv yili hammasi bo‘lib 35 ta o‘quv haftasidan iborat. Shunday
qilib, sinfdan tashqari ish olib borishning kitobda tavsiya etilgan rejasi ancha zich, shu
sababli bu rejadagi mashg‘ulotlar soni va hajmini qisqartirish tomoniga chetlashish
mumkin.
TO ’GARAK MASHG‘ULOTLARI
Arximed haqida ba’zi bir malamotlargitta bizgacha etib kelgan. Bugungi
mashg‘ulotga Arximedning hayoti bilan bog‘lik bo‘lgan quyidagi rivoyatlami
keltiramiz.
Arximed qadimgi Gresivaning buyuk matematigi va mexanigi edi.
Arximedning xayoti haqida ma’lumotlar juda kam. Aytishlariga qaraganda Arximed
eramizdan avval 287-yilga vaqin tug‘ilgan. Uning otasi Fiddiv mashxur astronom
bo‘lib, Sirakuz podshosi Gieron bilan qarindosh edi.
Arximed o‘z zamondoshlari orasidaSirakuzni rimliklar hujumidan faol himoya
qilivchi sifatida shuhrat qozondi. Bu urushda Arximedning injernik zakovati namayon
bo‘ladi... Arximed yaratgan turli o ’ta "aqlli" mashinalar ba'zan afsonaga aylanib
ketardi. Aytishlariga qaraganda, rimliklaming Sirakuzga quriqlikdan va dengizdan
xujum qilishga birinchi marta urinishlardayoq qudratli katapukalar (palakmonlar)
katta-kichik toshlarni guldek yog‘dirib turardi, bu toshlar odamlarning dushman
kemalarini yo‘q qilib yuborar edi. Gigant kranlar dnshman kemalarini ilib, olib, ulami
ko‘tarib, suvga cho‘ktirar edi. Sirakuz aholisi Arximed qurolini yordamida shahami
rimliklar hujumidan ikki yil mobaynida muvaffaqiyatli himoya qilib turdi. Rimliklar
Sirakuz aholisidan bir necha marta kuchli edi. Oxiri sirakuzliklar taslim bo‘ldilar.
Arximed ham halok bo‘ldi.
Arximedining o‘limi to‘g‘risida ko‘p afsonalar bor, himoyasining ham
tugashi bir-xil. Arximedni rimlik askar o‘ldirgan. Masalan, rivoyatlardan birida
shunday deyiladi. Andmed qumga chizilgan qandaydir bir chizma ustida o ’ylab yerda
o‘tirar edi. Shu vaqt Rim jangchilari shahar bostirib kiradilar, ulardan biri Arximed
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
293
2181-
3187
yoniga kelib, ketidan yurishni buyuradi. Masala yechishga berilib ketgan Arximed:
"Qech chizmalarimga tegma ", -dedi. Jangchi g ’azablanib kelib, Arximedni o‘ldiradi.
Arximed o‘limidan ikki ming yil keyingina ulug‘ olimdan qolgan meros birinchi marta
Angliyada nashr etiladi. Ikki ming yil ichida Arximedning ko‘p asarlari yo‘q bo‘lib
ketgan albatta, lekin qolganlari ham uning buyuk olim ekanligiga guvohlik beradi
MATEMATIK ERTAKLAR
Ma'ruza matni. Matematika fanning asoschilaridan biri al-Xorazmiy 783- yilda
Xorazmning qadimiy poytaxti Kot yaqinida tug‘ilgan.
Xorazmiy yoshligidanoq o‘tkir zehnli va mehnat sevar bo‘lgan. U o‘qish va
yozishni tez o‘rgandi, o‘z ustida mustaqil ishlab, fan asoslarini egallashga qattiq intildi.
U ayniqsa matematikani zo‘r qiziqish bilan o‘rgandi. Xorazmiy o‘z ona tilidan tashqari
fors, arab, qadimiy hind tili, yunon tillarini o‘rgandi. U ko‘p mamlakatlarda bo‘ldi.
Yetuk olim bo‘lib tanilgan Xorazmiy o‘z bilimini oshirish va fan bilan shug‘ullanish
maqsadida Baxzodga keladi. Bu erda boshqa olimlar bilan birgalikda ilmiy ishlar olib
boradi.
Xorazmiyning matematika faniga doir ikki asari yetib kelgan. U o‘zining
arifmetikaga doir asarida hindlarning to‘qqizta raqami 1,2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, va 0
yordamida har qanday sonni oson va qisqacha ifodalagan. Hind raqamlari tarqalgunga
qadar Evropada Rim raqamlari ishlatiladi, lekin bu raqamlar o‘zining murakkabligi
bilan noqulay edi. Shaklda esa raqamlami so‘zlar yoki harflar bilan ifodalanar edi.
Xorazmiy arifmelikaning qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish va bo‘lish qoidalarini
yaratgan. Xorazmiy bulardan tashqari turli fanlarga oid bir qancha asarlar ham
yaratgan.
2. O‘quvchilardan ikki-uchtasi qo‘shiq aytadi, qolganlari naqoratiga qo‘shiladi.
O‘N BESHMIZ "5'' OLDIK. (P.Mo‘min.)
O‘qish fikru zikrimiz.
Ishga sodiq zexnirniz.
Qiyin demay masala.
Qildik rosa hafsala.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
294
2181-
3187
Naqorat
Masalani yecholmadik,
O‘n beshimiz "5" oldik,
Naqorat:
Mana bizning kundalik,
Ozodadir shunchalik.
Qator-qator baxolar,
Matematika ta’limining samaradorligini oshirish va o‘quvchilarning fanga
bo‘lgan qiziqishini kuchaytirish uchun sinfdan tashqari ishlar muhim ahamiyat kasb
etadi. Ayniqsa, 2-sinfda bu faoliyat turli shakllarda olib borilishi lozim. Chunki aynan
shu yoshda bolalarning bilishga bo‘lgan ishtiyoqi ortadi, mantiqiy tafakkuri rivojlanadi
va ijodiy yondashuvi shakllanadi. Sinfdan tashqari ishlarning asosiy shakllaridan biri
– qiziqarli matematik mashg‘ulotlar, intellektual o‘yinlar, musobaqalar va loyihalardir.
Bunday tadbirlar bolalarning mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga, ularning
matematik bilimlarini hayotiy tajriba bilan bog‘lashga xizmat qiladi. Shuningdek,
guruhli va individual ishlar orqali har bir o‘quvchining imkoniyatlarini inobatga olib,
ularga o‘z salohiyatini namoyon etish imkoniyati yaratiladi. Sinfdan tashqari ishlarni
rejalashtirish va tashkil etishda muallimning roli juda katta. O‘qituvchi bolalarning
yosh xususiyatlarini hisobga olib, o‘yin va musobaqalar orqali ularga matematikani
sevdirishi lozim. Shu bilan birga, ota-onalar bilan hamkorlik qilish, ularni bolalarning
o‘quv jarayoniga jalb etish muhim ahamiyatga ega. Umuman olganda, sinfdan tashqari
ishlarning samarali tashkil etilishi nafaqat bolalarning matematik savodxonligini
oshirishga, balki ularda mantiqiy tafakkur, kreativ yondashuv va mustaqil qaror qabul
qilish ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Shunday ekan, maktabgacha va
boshlang‘ich ta’lim bosqichida sinfdan tashqari ishlarni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish kelajak
avlodning intellektual rivoji uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasining ‘Ta’lim to‘g‘risidagi qonun” // Barkamol avlod -
O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori.- Toshkent.: Sharq, 1997, 20 29 bet.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
295
2181-
3187
2.
O‘zbekiston Respublikasining “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi to‘g‘risida” gi
qonun // Barkamol avlod- O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori.-Toshkent.: Sharq.
1997, 31-61 bet.
3.
Barkamol avlod orzusi-Toshkent.: 1999, 205-b.
4.
Azizxodjayeva N.H “Pedagogik texnologiya va pedagogik maxorat”- Toshkent:
TDPU, 2003,174 bet,
5.
Axmedov M va boshqalar Matematika 1, Toshkent.: O‘zinkomsentr, 2003, 160-
bet
6.
E.M.Mardonov. Maktabgacha taʼlim tashkilotida matematik oʻyinlarni tashkil
etish.Samarqand.2022.
7.
Q.Ostonov,E.M.Mardonov,H.Toshqulov.Matematika tarixi.Samarqand.2005.
