ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
268
2181-
3187
ZAMONAVIY AVTOMOBILLARDA YANGI TURDAGI IYOD.
Andijon tuman 2- son politexnikum
maxsus fan o`qituvchisi
Bo'tayev Bahtiyorjon Samadali o'g'li
Annotatsiya.
Ushbu
maqolada
zamonaviy
avtomobillar
dvigatellarining
rivojlanish
tendensiyalari, ularning ekologik xavfsizligi, yoqilg‘i samaradorligi va texnologik
yangiliklari tahlil qilinadi. EIchki yonuv dvigatellarining modernizatsiyasi bilan
bog‘liq ilmiy-texnik yondashuvlar ko‘rib chiqiladi. Maqola avtomobilsozlik
sohasidagi global yangiliklar asosida tayyorlangan bo‘lib, dvigatel texnologiyalarining
kelajakdagi istiqbollariga e’tibor qaratadi.
Kalit so‘zlar:
avtomobil dvigateli, ichki yonuv dvigateli, elektr dvigateli, gibrid
texnologiya, vodorod yoqilg‘isi, yoqilg‘i samaradorligi, ekologik xavfsizlik,
avtomobilsozlik innovatsiyalari.
Zamonaviy avtomobillarda yangi turdagi ichki yonuv dvigatellar quyidagilardan
iborat:
Gaztrubinali dvigatellar.
Bunday dvigatelda ilgarilama – qaytma harakat qiluvchi
detallarning yo’qligi hisobiga dvigatel valining aylanishlar chastotasini 20…25 ming
ayl/min gacha yetkazish va natijada dvigatelning massasi hamda gabarit o’lchamlarini,
mos ravishda 1,8…2,5 va 1,4…1,6 marta kamaytirishga erishiladi.
Gaztrubinali dvigatelda quvvatning juda oz qismi valning podhipniklaridagi
ishqalanishni yengishga sarflanadi, shuning uchun moylovchi sistema soddalashadi va
mexanik f. i. k yuqori qiymatga ega bo’ladi. Yonish jarayonining uzluksizligi va uning
nisbatan ko’p davom etishi oddiy yoqilg’i berish apparaturasidan foydalanishga imkon
beradi. 9-rasmda AUDI avtomobilining 6 silindrli 3,01 litrli Gaztrubinali dvigatelni
ko’rishimiz mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
269
2181-
3187
9-rasmda AUDI avtomobilining 6 silindrli 3,01 litrli Gaztrubinali dvigateli.
Elektr dvigatellar.
Keyingi yillarda kuch agregatining o’rnida elektrik dvigatel
o’rnatilgan elektromobillar ko’payib bormoqda. Bunga sabab, elektrik dvigatellardan
foydalanilganda, havoning ishlatilgan zaharli gazlardan to’la tozalanishi va
shovqinning tubdan kamayishidir. Elektrik dvigatelni ta’minlash uchun zarur bo’lgan
elektr energiyasini olish uchun kislotali, qo’rg’oshinli va ishqorli, temir nikelli va
qadimiy – nikelli akkumulyatorlar batareyasi ko’proq ishlatiladi.
Shahar sharoiti uchun kichik yuk elektromobili 40…50 km/s tezlik bilan
harakatlanadi va navbatdagi zaryadlash vaqtigacha 50…70 km masofani bosib o’ta
oladi. Keyingi paytda yaratilgan kumush – ruxli akkumulyatorlar batareyasiga ega
bo’lgan elektromobillarning tajriba nusxalarida yurish yo’li 3…4 marta oshirilgan.
Lekin kumush – ruxli akkumulyatorlar batareyasi juda qimmat, shuning uchun ularni
istiqbolli deb bo’lmaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
270
2181-
3187
Maxovik dvigatellar.
O’z vaqtida maxovik dvigatellar ba’zi bir mamlakatlarda
avtobuslarga o’rnatilib ishlatiladi, lekin tuzilishining qo’polligi tufayli keyinchalik
undan voz kechilgan edi.
Stirling dvigatellari
. Bundan 30 yillar avval injener Stirling tomonidan ixtiro
qilingan tashqi yonish dvigatellari, texnologik jihatdan murakkabligi tufayli ishlab
chiqarishga joriy qilinmadi. Lekin yoqilg’i resurslaridan xalq xo’jaligida yanada
samarali foydalanish muammosi chiqqan hozirgi kunda, “xohlagan” yoqilg’ida ishlashi
mumkin bo’lgan Stirling
dvigatellariga qaytadan
e’tibor berishga to’g’ri
kelmoqda.
Hozirgi
kunda
Benzinli
Otto
dvigatellari
quyidagi
ko’rinishga ega. 10-
rasm.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
271
2181-
3187
10-rasm. FSI Otto dvigateli 4,2l V8, Audi- R8
Xulosa
Zamonaviy avtomobil dvigatellari texnologiyasi doimiy ravishda takomillashib
borayotgan soha bo‘lib, ekologik xavfsizlik, yoqilg‘i tejamkorligi va yuqori
samaradorlik asosiy yo‘nalishlarga aylangan. An’anaviy ichki yonuv dvigatellari hali
ham muhim o‘rin tutsa-da, ularning o‘rnini asta-sekin elektr, gibrid va vodorod
dvigatellari egallamoqda. Ushbu yangi avlod dvigatellari nafaqat atrof-muhitni
muhofaza qilish, balki avtomobilsozlik sanoatini innovatsion jihatdan rivojlantirishda
ham muhim rol o‘ynaydi.
Kelajakda avtomobillar sun’iy intellekt, aqlli boshqaruv tizimlari va yashil
energiya bilan uyg‘unlashgan holda, energiya samaradorligi yuqori va chiqindisiz
transport vositalariga aylanishi kutilmoqda. Shu bois, avtomobil dvigatellari ustida olib
borilayotgan ilmiy izlanishlar, global tashabbuslar va texnologik yangiliklar mazkur
sohaning istiqbolini belgilab bermoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
BOSCH Avtomobilsozlik bo’yicha spravochnik (nemis tilida). Fluent
Deutschland GmbH 2007.
2.
EUROPA Lehrmittel Avtomobilsozlik uchun maxsus spravochnik (nemis
tilida). Verlag Europa-Lehrmittel Nourney, Vollmer GmbH & o. KG - 2005.
3.
EUROPA Lehrmittel maxsus mujozlar uchun Avtomobilsozlik asoslari
(nemis tilida). Verlag Europa-Lehrmittel Nourney, Vollmer GmbH & o. KG - 2005.
4.
X. Mamatov Avtomobillar 2-qism. Toshkent „O’zbekiston“ – 1998.
INTERNET TARMOG’I
1.
http
://
www. lee. de
– avtomobil tuzilishi to’g’risida.
2.
http://
www. bk-dtp.de
- avtomobil tuzilishi to’g’risida.
3.
http://
www. kfz-technik.de
- avtomobil tuzilishi to’g’risida.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
272
2181-
3187
4.
– texnika yutuqlari va ilmiy maqolalar.
5.
http://
www. audi.de
– avtomobillar to’g’risida.
6.
– avtomobillar to’g’risida.
7.
