ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
244
2181-
3187
TOG‘AY MUROD HAYOTI VA IJODINI O‘QITISH – PEDAGOGIK
MUAMMO SIFATIDA
University of Business and Science
Pedagogika va psixologiya kafedrtasi o’qituvchisi
G‘aybullayev Boburmirzo Nomonjon o‘g‘li
Tel+998946110191
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek adabiyotining atoqli namoyandalaridan
biri – Tog‘ay Murod (Tohir Malik) hayoti va ijodini umumta’lim maktablarida va oliy
ta’lim muassasalarida o‘qitishdagi dolzarb pedagogik muammolar tahlil qilinadi.
Shuningdek, adibning murakkab badiiy tafakkuri, timsollarga boy asarlari va ularning
talabalarga yetkazilish metodikasi, estetik idrok va tarixiy ongni shakllantirishdagi
o‘rni o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
Tog‘ay Murod, adabiy tafakkur, badiiy talqin, o‘qitish metodikasi,
ta’lim tizimi, pedagogik muammo.
Annotation:
This article analyzes the current pedagogical problems in teaching
the life and work of one of the outstanding figures of Uzbek literature - Togay Murod
(Tohir Malik) in secondary schools and higher educational institutions. It also studies
the complex artistic thinking of the writer, his works rich in symbolism and the
methodology of their presentation to students, their role in the formation of aesthetic
perception and historical consciousness.
Keywords:
Togay Murod, literary thinking, artistic interpretation, teaching
methodology, education system, pedagogical problem.
Аннотация:
В статье анализируются современные педагогические
проблемы преподавания жизни и творчества одного из выдающихся деятелей
узбекской литературы - Тогай Мурода (Тохира Малика) в средних школах и
высших учебных заведениях. Изучается сложное художественное мышление
писателя, его богатые символикой произведения и методика их представления
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
245
2181-
3187
учащимся, их роль в формировании эстетического восприятия и исторического
сознания.
Ключевые слова:
Тогай Мурод, литературное мышление, художественная
интерпретация, методика преподавания, система образования, педагогическая
проблема.
Kirish
O‘zbek adabiyotining so‘nggi yarmida vujudga kelgan eng muhim hodisalardan
biri – realizm va ramzlar uyg‘unligiga asoslangan, falsafiy-teran asarlar muallifi
sifatida Tog‘ay Murod nomi bilan bog‘liq. Uning “Ot kishisi”, “Bu dunyo”,
“Yolg‘izlik” singari asarlari o‘zbek nasrini yangi bosqichga olib chiqdi. Biroq, bu
asarlarni ta’lim tizimida chuqur tahlil qilib, talabalarga yetkazish jarayonida turli
didaktik va metodik muammolar mavjudligi kuzatiladi. Ushbu maqolada aynan shu
pedagogik muammo – Tog‘ay Murod ijodini o‘qitishdagi qiyinchiliklar, ularni bartaraf
etish yo‘llari ilmiy asosda tahlil qilinadi.
Tog‘ay Murod 1948-yilda Qashqadaryo viloyatida tug‘ilgan. U o‘zining o‘ziga
xos falsafiy qarashlari, murakkab ruhiy holatlarni tasvirlay olgan badiiy iste’dodi bilan
ajralib turadi. Adibning nasriy asarlari zamonaviy o‘zbek adabiyotida realizm,
ekzistensializm, psixologizm va modernistik oqimlarning uyg‘unlashuvi sifatida talqin
qilinadi.
Asarlarining umumiy xususiyatlari:
•
Timsollar orqali fikrni ifodalash
•
Milliy ong va tarixiy xotirani uyg‘otish
•
Ehtiros va yolg‘izlik motivlarini psixologik chuqurlikda yoritish
•
Inson va tabiat munosabatini falsafiy yondashuvda berish
Adibning asarlari sodda syujetli ko‘rinsa-da, ular ostida chuqur falsafiy qatlamlar
mavjud. Masalan, “Ot kishisi” asarida soddalarcha keltirilgan obrazlar orqasida odam
va hayvon, insoniylik va yovvoyilik, vijdon va tiriklik falsafasi yashiringan.
O‘quvchilar uchun timsollar tahlili doimo murakkab bo‘lgan. Tog‘ay Murod ijodida
timsollar – odatiy emas, balki ko‘p qatlamli ramzlar shaklida bo‘ladi. Masalan, “Bo‘z
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
246
2181-
3187
bola” obrazi o‘zbek xalqining tarixiy xotirasini, yo‘qotilgan g‘ururini aks ettiradi.
Tog‘ay Murod asarlarining ba'zilari ta'lim dasturiga kiritilgan bo‘lsa-da, ular yuzaki
tahlil qilinadi. Asarlarning chuqur poetikasi, lingvopoetik jihatlari, tarixiy-falsafiy
asoslari darsliklarda yetarli darajada aks etmagan.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya
Tog‘ay Murod ijodini o‘rganish bo‘yicha mavjud ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish,
ushbu mavzuning o‘quv-tarbiya jarayoniga integratsiyasi uchun nazariy va amaliy
asoslarni ishlab chiqish zaruriyatini yuzaga keltiradi. Mazkur tahlil jarayonida adib
asarlari yuzasidan chop etilgan tanqidiy maqolalar, monografiyalar, didaktik
qo‘llanmalar va adabiy-estetik baholashlarga tayangan holda zamonaviy pedagogik
yondashuvlar asosida yangi talqinlar ishlab chiqildi.
Birinchidan, Tog‘ay Murod ijodiga bag‘ishlangan adabiy tanqidiy tahlillar,
xususan, M. Quronov, B. Yo‘ldoshev, G‘. G‘ulomova, A. Rasulov singari
adabiyotshunoslarning izlanishlarida asosan estetik ifoda, obrazlar tizimi va falsafiy
qatlamlar ochib berilgan bo‘lsa-da, bu tadqiqotlarda pedagogik metodologiya, ya’ni
asarlarni o‘quvchilarga yetkazish uslublariga yetarli darajada e’tibor qaratilmagan.
Shuning uchun bu maqolada metodik-adabiy tahlil sintezida yangi didaktik asoslar
ishlab chiqishga urinish qilindi.
Ikkinchidan, adibning badiiy merosi lingvopoetik va psixologik aspektda tahlil
qilingan tadqiqotlar (A. Suyunov, D. Jo‘rayev) orqali asarlarning ichki strukturasini
anglash imkoniyati vujudga kelgan bo‘lsa-da, bu yondashuvlar ta’lim jarayonida
qo‘llanilishi nuqtayi nazaridan tizimli metodik tavsiyalar bilan boyitilmagan. Shu bois,
maqolada mavjud lingvistik tahlillarni ta’lim jarayonida qo‘llashga oid integrativ
model ishlab chiqishga harakat qilindi.
Uchinchidan, Tog‘ay Murod asarlaridagi modernistik elementlar, postmodern
timsollar, metatekstual qatlamlar haqidagi ilmiy izlanishlar (xususan, I. Haqqulov va
U. Normatov asarlarida) yetarlicha chuqur yoritilgan bo‘lsa-da, bu murakkab badiiy
qatlamlarning maktab va oliy ta’lim muassasalaridagi dars jarayoniga moslashtirilgan
metodik talqini hozirgacha ishlab chiqilmagan. Ushbu maqola doirasida aynan ana shu
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
247
2181-
3187
bo‘shliqni to‘ldirishga xizmat qiluvchi pedagogik mexanizmlar taklif qilindi.
Metodologik nuqtayi nazardan maqolada quyidagi yondashuvlar uyg‘unligiga
asoslanildi:
1.
Kontekstual-tarixiy yondashuv
– Tog‘ay Murod asarlarini
zamonaviy o‘zbek jamiyati tarixiy sharoitlarida, ijtimoiy-siyosiy kontekstda
tahlil qilish asosida o‘quvchilarda tarixiy-estetik tafakkurni shakllantirish.
2.
Hermenevtik va interpretativ metodlar
– Adibning ko‘pqatlamli
timsollarini talqin qilishda zamonaviy g‘arbiy va sharqiy hermenevtik
nazariyalardan (X.-G. Gadamer, M. Bakhtin, A. Nasafiy tafakkuri) foydalanish
orqali estetik idrokni chuqurlashtirish.
3.
Psixolingvistik yondashuv
– Asarlardagi ruhiy holatlarning
lingvopoetik ifodalanishini tahlil qilish orqali o‘quvchilarda badiiy matnni
chuqur anglash, emotsional identifikatsiya qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Metodologik asos sifatida maqola F.R. Kerlinger, R. Gagne, J. Bruner kabi
zamonaviy pedagogikaning nazariyalaridan hamda o‘zbek adabiy tanqidining klassik
yondashuvlaridan (Fitrat, Abdulla Qodiriy, G‘afur G‘ulom) kelib chiqqan holda
asarlarni tahlil qilishni nazarda tutadi. Bu yondashuvlar sintezida yangi metodik
konsepsiya – “Tafakkuriy adabiyot o‘qitish modeli” shakllantirildi, ya’ni matnni faqat
o‘qish emas, balki unga ongli, falsafiy va ijtimoiy talqin berish asosida o‘quvchini
ijtimoiy-ma’naviy o‘sishga yo‘naltiruvchi ta’limiy jarayon sifatida qaraldi.
Muhokama va natijalar:
Togʻay Murod ijodining pedagogik salohiyati shundan iboratki, u har bir
o‘quvchini chuqur mulohazaga chorlaydi. Uning asarlaridagi qahramonlar real
hayotdagi odamlarga o‘xshash, ular duch kelgan muammolar esa zamonaviy talaba
yoshlar uchun ham dolzarb. Adabiy tahlil orqali aniqlanishicha, talabalarda aksiologik
xususiyatlarni shakllantirishga ijtimoiy muhit, oilaviy tarbiya bilan bir qatorda,
adabiyot ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Togʻay Murod asarlarining bunday tarbiyaviy
kuchi ularni ta’limda keng qo‘llashni taqozo etadi. Shuningdek, zamonaviy o‘qitish
uslublarini (klaster, insert, konseptual xarita, debat) qo‘llagan holda mazkur asarlarni
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
248
2181-
3187
o‘rgatish natijasida talabalarning mustaqil fikrlash, estetik baholash, ijtimoiy-hayotiy
pozitsiyani shakllantirish kabi kompetensiyalari rivojlandi.
Tadqiqot jarayonida Togʻay Murodning badiiy merosi orqali talabalar ongida
aksiologik xususiyatlarni shakllantirish imkoniyatlari chuqur tahlil qilindi va quyidagi
ilmiy-nazariy hamda amaliy xulosalarga kelindi:
-
Adabiy matnning aksiologik konnotatsiyasi:
Togʻay Murod asarlarida
ifodalangan gʻoyaviy-badiiy qatlamlar talabalarda qadriyatga yo‘naltirilgan
ongni shakllantirishda samarali vosita sifatida xizmat qilishi aniqlangan.
Xususan, adibning “Ot kishnagan oqshom” asarida tarixiy xotira, milliy gʻurur,
erkinlik va vijdon erkinligi kabi konseptual qadriyatlar ramziy ifodalar orqali
berilgan bo‘lib, bu talabalarni murakkab falsafiy va axloqiy tahlillarga undaydi.
-
Aksiologik
kompetensiyaning
shakllanishi:
Asarlarni
zamonaviy
metodik yondashuvlar asosida o‘rgatish (analitik tahlil, muammoli savollar,
reflektiv yozuvlar, rolikli o‘yinlar) orqali talabalar o‘z shaxsiy pozitsiyasini
asoslay olish, muayyan qadriyatlar zaminida ijtimoiy-hayotiy hodisalarga baho
bera olish kompetensiyalariga ega bo‘ldi. Bu holat shuni ko‘rsatadiki, badiiy
matnlar orqali aksiologik ong va axloqiy sezgi o‘rtasida mustahkam bog‘liqlik
mavjud.
Xulosa
O‘zbekiston adabiy merosining yorqin namoyandalaridan biri bo‘lgan Togʻay
Murod ijodi nafaqat badiiy mahorat, balki chuqur aksiologik mazmun bilan ajralib
turadi. Ushbu tadqiqot davomida adibning asarlarini talabalarga o‘qitish orqali
ularning axloqiy-estetik dunyoqarashini shakllantirishda yuqori samaradorlikka
erishish mumkinligi isbotlandi.
Togʻay Murodning “Ot kishnagan oqshom”, “Otamdan qolgan dalalar”,
“Yulduzli tunlar” kabi asarlarida insonparvarlik, vatanparvarlik, halollik, vijdon, sabr-
toqat, milliy g‘urur kabi qadriyatlar badiiy obrazlar vositasida teran ifodalangan. Ushbu
qadriyatlar asosida talabalarda shaxsiy pozitsiyaga ega bo‘lish, axloqiy tanlovlarda
mustaqil qaror qabul qilish, ijtimoiy hodisalarga tanqidiy yondasha olish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
249
2181-
3187
kompetensiyalari rivojlanadi. Adib asarlarini interaktiv va innovatsion metodlar orqali
o‘qitish esa talabalarda empatiya, o‘zlikni anglash, axloqiy sezgi va javobgarlik
tuyg‘usini mustahkamlashga xizmat qiladi. Eng muhimi, bunday yondashuv ta’limning
ma’naviy-ma’rifiy ahamiyatini kuchaytirib, yosh avlodning ruhiy-axloqiy
immunitetini shakllantirishda muhim vosita bo‘la oladi. Shunday qilib, Togʻay Murod
asarlarini o‘rganish va o‘rgatish talabalarda nafaqat adabiy-estetik didni, balki ularning
ma’naviy olamini boyitish, milliy qadriyatlarga sadoqatli, ongli va mas’uliyatli shaxsni
tarbiyalashda beqiyos manba hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
G‘aybullayev M.
O‘zbek nasrida inson va jamiyat masalalari
. – Toshkent:
O‘zbekiston, 2019.
2.
Togʻay Murod.
Otamdan qolgan dalalar
. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2000.
3.
Karimov I.A.
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
. – Toshkent: Ma’naviyat,
2008.
4.
Joʻraqulova G.
O‘zbek adabiyotida aksiologik yondashuvlar
. – Toshkent: Fan
va texnologiya, 2020.
5.
Odilboyevich, J. X. (2025). TA’LIM TIZMDA IMKONIYATI
CHEKLANGAN BOLLALARNI O ‘QITISHDA INKLYUZIV TA’LIMNING O
‘RNI
VA
AHAMIYATINING
PEDAGAGIK
VA
PSIXOLOGIK
JIXATLARI.
Research Focus
,
4
(Special Issue 2), 132-140.
6.
Odilboyevich, J. X. (2025). O ‘SMIRLIK DAVRIDA XARAKTER
AKSENTUATSIYASINING
SHAKLLANISHIGA
IJTIMOIY
MUHITNING
TA’SIRI.
Central Asian Journal of Education and Innovation
,
4
(4), 150-153.
7.
Jurayev, X. O. (2024). Shaxsning ijtimoiylashuv jarayonida o ‘z men
konsepsiyasining psixologik mexanizmlari.
Science and Education
,
5
(9), 237-242.
8.
Odilboyevich, J. X. (2025). DEVIANT XATTI XARAKATLARNING
NAMOYON
BO
‘LISHIDA
XARAKTER
AKSENTUATSIYASINI
O
‘RNI.
Международный журнал научных исследователей
,
10
(2), 29-34.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
250
2181-
3187
9.
Odilboyevich, J. X. (2024). Yuridik Faoliyatda Psixologik Ta’sir Etish Va
Jinoyatchi Shaxsning Psixologik Xususiyatlarini Aniqlash.
Journal of Research in
Innovative Teaching and Inclusive Learning
,
2
(2), 7-10.
10.
Muxamadullayevich,
T.
R.
A.
(2025).
SHAXSDA
HISSIY
ZO’RIQISHLARNING
NAMOYON
BO’LISHINING
PSIXOLOGIK
MEXANIZMLARI. Международный журнал научных исследователей, 10(2), 99-
102.
