ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-71
Часть–
1_
июня
–
2025
20
2181-3187
БОЛАЛАРДА КЕЧУВЧИ ТУТҚАНОҚ ХУРУЖИ ВА ЭПИЛЕПСИЯ:
УНИНГ САБАБИ ВА ОҚИБАТЛАРИ
ХУСУСИДА
Назаров А.И.
Бухоро давлат тиббиёт институти, Бухоро ш., Ўзбекистон
Аннотация:
Ушбу мақолада Эпилепсия билан асоратланган жли болаларда
ликвор ва қон зардобининг биокимёвий кўрсаткичларини ўзига хос
хусусиятларини ўрганиш тадқиқот
мақсадлари ёритиб берилган. 6 ойлик даврдан
14 ёшгача бўлган 81 нафар церебрал фалажи бор болалар текширилди. 41 нафар
болаларда касаллик эпилепсия билан асоратланган, 40 нафарида асорат
кузатилмади.
Калит сўзи:
Тутқаноқ
,
эпилепсия
,
церебрал фалажи
,
туберкулома
,
жексон
хуружи, адверсив хуруж
.
Тутқаноқ хуружлари бош мия ўсма касалликларининг дастлабки
белгиларидан бири ҳисобланиб, бош мия ўсма касаллиги билан касалланган
беморларнинг 20
-
45% да учрайди ва беморларнинг 15
-
30% да тутқаноқлар
касаллик ривожланиши давомида қўшилади. Тутқаноқларнинг тўсатдан
бошланиши, беморнинг ҳушини йўқотиши билан кечиши, уларни жамоатдан
ажралиб қолишларига
сабаб бўлувчи муҳим омилдир. Эпилепсиянинг асосий
клиник хусусиятларини аниқлаш ўсма касалликларини ўз вақтида ташҳислаш
ҳамда шунга мос равишда ташҳис ва даво тактикасини танлаш имконини беради.
Бизнинг тадқиқотимиз натижасида аниқландики, ўсма касалликлари билан
боғлиқ бўлган симптоматик эпилепсиядаги тутқаноқлар ривожланишига таъсир
қилувчи асосий омиллар бу: ўсманинг гистологик тури, ўсманинг жойланиши ва
унинг ярим шарлар пўстлоғига қанчалик яқин жойлашганлигидир.
Болаларда рўй берувчи эпилепсияни (4
-
6 ойликдан то 2
-
3 ёшгача бўлган
даврдаги дард) тутқаноқ хуружидан ажратиб олиш болалар невропатологи ва
педиатрнинг муҳим вазифаларидан биридир.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-71
Часть–
1_
июня
–
2025
21
2181-3187
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг статистик маъумотларига кўра
тутқаноқ касаллиги ер шарининг турли ёшда бўлган 0,5 фоиз аҳолисида учрайди.
Унга хос белгилар қаторига хуруж ҳолида кузатилувчи ҳушдан кетиш ва тана
мушакларининг айрим гуруҳларида титраш рўй бериши хосдир. Баъзи ҳолларда
тутқаноқ бемор танасининг ҳамма мушакларида ёки диффуз (тарқоқ) ҳолда рўй
бериши мумкин. Бу касалликнинг келиб чиқиши баъзан ирсият билан ҳам боғлиқ
бўлади. Илгари бу гуруҳга кирувчи тутқаноқ касаллигини
гениун эпилепсия деб
аташган.
Тутқаноқ касали билан хасталанган беморларнинг анамнезида (ҳаёт ва
касаллик тарихида) бу дард бемор оиласининг бир неча аъзоларида ва
аждодларида борлиги тўғрисида маълумотлар қайд этилади. Улар махсус
диспансерлар ҳисобида туради. Бу каби инсонларнинг ишга яроқсизлиги ҳамда
ногиронликка чиққанлиги ва эркаклар эса ҳарбий хизматдан озод қилинганини
кузатиш мумкин.
Юқорида кўрсатилган сабабларга кўра тутқаноқ хуружи рўй берган
болаларнинг ота
-
оналарида бу дарднинг бор ёки йўқлигини аниқлаш муҳим
аҳамиятга эга. Тутқаноқ касаллигининг кечишига қуйидаги босқичлар хосдир:
А) Касаллик хуружининг бошланғич белгилари –
аура 60
-
70 фоиз
беморларда кузатилади;
Б) тутқаноқ хуружининг авжи;
В) хуруждан чиқиш босқичи.
Тутқаноқ хуружининг асоратли белгилар билан кечувчи босқичи –
беморнинг чуқур уйқуда бўлиши ва амнезия (карахтлик) ҳисобланади. Болаларда
кузатиладиган тутқаноқ хуружининг эпилепсия касаллигидан фарқи шундаки, у
4-
6 ойлик, 2
-
3 ёшдан то мактаб ёшигача бўлган болаларда учрайди ва унинг
келиб чиқиш сабаблари турлича бўлади.
Мактаб ёшигача бўлган болаларда учрайдиган тутқаноқ хуружининг келиб
чиқиши асосида қуйидаги физиологик ҳолатлар ётади:
–
болалар бош мия пўстлоғининг функционал жиҳатдан тўлиқ
ривожланмаганлиги;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-71
Часть–
1_
июня
–
2025
22
2181-3187
–
мия пўстлоғининг юқори даражада қўзғалувчанлиги ва тормозланиш
жараёнларининг сустлиги;
–
уларнинг марказий асаб тизимида компенсатор ва мосланиш
жараёнларининг тўлиқ ривожланмаганлиги;
–
гемато
-
энцефалитик барьернинг ҳимоя қилиш фаолиятининг сустлиги.
Юқорида кўрсатилган сабабларга кўра болаларнинг асаб тизими
катталарникига нисбатан ташқи муҳитнинг ҳар хил зарарли таъсиротларига
бошқача, яъни тутқаноқ хуружи шаклида жавоб беради.
Бош мия ўсмаси, унинг сили (туберкулома), паразитар касалликлари,
абсцесси (йиринглаши) натижасида ҳам тутқаноқ хуружи рўй беради.
Касалликнинг бошланғич даврида бу жараён маҳаллий (локал), кейинчалик
диффуз таснифга эга бўлиши мумкин.
Болаларда кузатиладиган тутқаноқ хуружларининг патофизиологияси
остида асаб тизимининг ҳамма соҳаларида қўзғалувчанликнинг ошиб кетиши ва
шу ҳолатни бош мия пўстлоғининг айрим соҳаларида концентрацияланиши
(мотор соҳасида), бошқа соҳаларида тормозланиш ва қўзғалувчанликнинг
пўстлоқ ости тугунларига тарқалиши ётади. Узоқ давр давомида тутқаноқ
хуружининг механизмини бош мия қон
-
томирларида рўй берувчи спазм
(торайиш) ва мия тўқимасининг ишемияси (қонсизланиши) билан тушунтирилар
эди. Лекин аксарият илмий текширувлар натижасида тутқаноқ хуружи асосида
мия пўстлоғининг ҳужайраларида электрик потенциалнинг тебраниши ётади.
Тутқаноқ хуружи эса бош мия қон томирларининг спазми билан кузатилади
деган хулоса бор. Сўнгги йиллардаги илмий маълумотларга кўра тутқаноқ
хуружининг рўй бериши асосида бош мия пўстлоғининг айрим қисмлари
ҳужайраларининг қўзғалувчанлигини ўзгариши ва ҳужайра мембранаси
ўтказувчанлигининг ўзгариши ётади.
Натижада мия тўқимасида гипоксия (кислород етишмовчилиги),
заҳарланиш, майда ва йирик қон томир ҳавзаларига қон қуйилишининг,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-71
Часть–
1_
июня
–
2025
23
2181-3187
натижасида бош мия тўқимасининг бўкиши ва унинг нобуд бўлиши ҳамда
ҳужайрасиз бўшлиқлар пайдо бўлишига олиб келади.
Болаларда кузатиладиган тутқаноқ хуружининг клиникаси асосан
касалликнинг келтириб чиқарган омил билан боғлиқ. Шунга қараб тутқаноқ
хуружи айрим (локал) гуруҳ мушакларида ёки тананинг ҳамма мушакларида
(диффуз ҳолда) кузатилиши мумкин.
Касалликнинг илк белгиларидан бири бемор ҳушининг ўзгариши бўлиб, у
карахтлик, прекоматоз (кома олди ҳолати) ёки коматоз ҳолида кечиши мумкин.
Тутқаноқ хуружи юрак, нафас олиш аъзоларининг фаолиятининг бузилиши
билан бошланиши эса беморда юрак
-
қон томир ва ўпка касалликлари
борлигидан далолат беради. Қон, пешоб, орқа мия суюқлигининг лаборатория
текшируви натижалари беморда инфекцион, буйрак, марказий асаб тизимининг
ва бошқа тизимлар касалликлари борлигини тасдиқлайди.
Марказий асаб тизимининг заҳарланишига хос бўлган локал, диффуз
белгилар, кўз тубида, бош мия қутисининг рентгенограммасида аниқланган
ўзгаришлар тутқаноқ хуружининг тавсифини, унинг маҳаллий ёки –
диффузлиги, ҳамда касалликнинг сабабини тўғри аниқлашда муҳим аҳамиятга
эга. Децеребрацион тарангланишни эслатувчи тоник ҳолда кечувчи тутқаноқ
хуружи спазмофилияга, тоник ва клоник кечувчи локал тутқаноқ хуружлари бош
мияни айрим бўлагининг зарарланишига хос бўлади.
Болаларда кузатиладиган тутқаноқ пропульсив, ретропульсив ва импульсив
номли гуруҳларга бўлинади.Маҳаллий хуружларга қуйидагилар киради: Жексон
хуружи –
бош миядаги олдинги ва орқа марказий эгат соҳаси қўзғалганда рўй
беради. Бунда маҳаллий клоник тортишув
ёки маҳаллий парестезия кузатилади.
Адверсив хуруж –
прематор соҳа қўзғатилганда кузатилади ва бош ҳамда кўз
мажбурий бир томонга бурилиши билан кечади.
Келиб чиқиш сабабига кўра –
соматоген (ички хасталиклар сабабли) ва
церебрал (бош мия шикастланиши сабабли) хуружлар тафовут этилади. Агар
хуруж соматик касалликлар натижасида рўй берса беморда асосий касаллик
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-71
Часть–
1_
июня
–
2025
24
2181-3187
белгиларидан ташқари неврологик ҳолатда органик белгилар бўлмай фақат бош
миянинг умумий зарарланиш белгилари кузатилади.
Агар тутқаноқ хуружи асаб касалликлари натижасида рўй берса, унда
касалликларга хос бўлган неврологик белгилар (маҳаллий ва умумий)
кузатилади. Масалан: менингитда менингиал белгилар, энцефалитда ҳаракат,
сезги ўзгаришлари, бош мия ўсмасида ўсма ўсаётган соҳанинг зарарланиш
белгилар ва ҳакозо.
Фойдаланилган адабиётлар
1.
Ilxomovna, N. F. (2023). GROUP PLAY THERAPY AS A METHOD
OF PRESERVATION MENTAL HEALTH OF THE CHILD.
IQRO
JURNALI
,
2
(1), 262-267.
2.
Ilxomovna, N. F. (2023). INCREASING THE EFFECTIVENESS OF
EDUCATION AND THE ROLE OF INTERACTIVE MEDODES IN TEACHING
THE SUBJECT OF BATANICS.
IQRO JURNALI
,
2
(1), 268-272.
3.
Baxriyevna, P. N., & Ilxomovna, N. F. (2023). EFFECTIVE METHODS
FOR THE FORMATION OF COMMUNICATIVE CULTURE IN PRIMARY
SCHOOL STUDENTS BASED ON AN INTEGRATIVE APPROACH.
IQRO
JURNALI
,
2
(1), 257-261.
4.
Ilxomovich, N. A., Ilxomovna, N. F., & Ilxomovich, N. J. (2022).
STUDYING THE FEATURES OF THE CLINIC POSTABSTINENT
NEUROSIS-LIKE STATES WITH HEROIN ADDICTION.
Uzbek Scholar
Journal
,
11
, 165-169.
5.
Nazarova, F. I. (2022). ABU ALI IBN SINONING SOG ‘LOM
TURMUSH TARZINI SHAKILANIRISHI HAQIDA.
Scientific progress
,
3
(1),
1137-1142.
6.
Nazarova, F. (2022). Qaridoshlar orasidagi ofat.
Scientific progress
,
3
(1),
663-669.
7.
Nazarova, F., & Hudaikulova, N. (2019). Healthy generation-the basis of
a healthy family.
Scientific Bulletin of Namangan State University
,
1
(7), 69-73.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-71
Часть–
1_
июня
–
2025
25
2181-3187
8.
Nazarova, F. I. R. U. Z. A. (2021). The use of phenological observations
in the determination of the main phases of the development of thin-fiber goose
varieties in the conditions of bukhara region.
Theoretical & applied science
Учредители: Теоретическаяиприкладнаянаука,(9)
, 523-526.
9.
Ilhomovna, F. N. (2022). LATE SEIZURES AND CONSEQUENCES OF
EPILEPSY IN YOUNG CHILDREN.
Conferencea
, 219-223.
10.
NAZAROVA, F. (2022). Creation of fine-fiber cotton varieties in the
conditions of the bukhara region.
International Journal of Philosophical Studies
and Social Sciences
,
2
(2), 50-54.
11.
Ilhomovna, F. N. (2022). RESPONSIBILITY OF PARENTS BEFORE
THE OFFSPRING.
Conferencea
, 441-446.
12.
Nazarova,
F.
I.
(2022).
SOG'LOM
FARZAND
OILA
QUVONCHI.
Scientific progress
,
3
(2), 1010-1015.
13.
Назарова, Ф. И. (2022). БУХОРО ВИЛОЯТИ ШАРОИТИДА
ИНГИЧКА
ТОЛАЛИ
ҒЎЗА
НАВЛАРИНИ
ЯРАТИШ
-
ДАВР
ТАЛАБИ.
BARQARORLIK VA YETAKCHI TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY
JURNALI
,
2
(2), 92-94.
14.
Ilkhomovna, N. F. (2022). Negative Impact of Seizures on Quality of
Life.
Miasto Przyszłości
,
24
, 120-122.
15.
Ilhomovna, N. F. (2022). DORIVOR O’SIMLIKLARNING
O’ZBEKISTONDAGI
AHAMIYATI.
BARQARORLIK
VA
YETAKCHI
TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY JURNALI
, 507-512.
16.
Ilhomovna, N. F. (2023). A Healthy Child is a Guarantee of Family Joy
and a Country Prospect.
Scholastic: Journal of Natural and Medical
Education
,
2
(2), 127-131.
17.
Ilhomovna, F. N. (2022). Let" Wolf Mouths" and" Hares" Not Be
Born....
Research Journal of Trauma and Disability Studies
,
1
(12), 38-44.
18.
Ilhomovna, N. F. (2022). BATANIKA FANINI O’QITISHDA TA’LIM
SAMARADORLIGINI OSHIRISH VA INTERFAOL MEDODLARNI
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-71
Часть–
1_
июня
–
2025
26
2181-3187
ROLI.
BARQARORLIK VA YETAKCHI TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY
JURNALI
, 289-295.
19.
Nazarov,
A.
I.
(2022).
ATROF-MUHITNING
INSON
SALOMATLIGIGA TA’SIRI.
Scientific progress
,
3
(1), 881-885.
20.
Назаров, А. И. (2022). АУТИЗМ КАСАЛЛИКИНИ ЭРТА
АНИҚЛАШДА ВА ДАВОЛАШДА ДАВО ЧОРАЛАРИНИ ИШЛАБ
ЧИҚАРИШ ВА ДАВО САМАРАДОРЛИГИНИ ОШИРИШ.
Scientific
progress
,
3
(1), 1143-1152.
21.
Nazarov, A. (2021). Challenges to Uzbekistan’s secure and stable political
development in the context of globalization.
Journal on International Social
Science
,
1
(1), 26-31.
22.
Назаров, А. И. (2022). COVID
-
19 БИЛАН КАСАЛЛАНГАН
БЕМОРЛАРНИНГ БОЛАЛАРНИНГ КЛИНИК ВА ЭПИДЕМИОЛОГИК
ХУСУСИЯТЛАРИ.
Scientific progress
,
3
(2), 1026-1031.
23.
Nazarov, A. I. (2022). Consequences of seizures and epilepsy in
children.
Web of Scientist: International Scientific Research Journal
,
3
(02), 483-
489.
24.
NAZAROV, A. (2022). TECHNOLOGY OF PREPARATION OF GLUE
FROM CARPET FACTORY WASTE.
International Journal of Philosophical
Studies and Social Sciences
,
2
(2), 32-36.
25.
Nazarov, A. (2018). The globalizing world: the conditions and
prerequisites for political development through innovative politics and preventive
democracy.
Theoretical & Applied Science
, (4), 9-12.
26.
Ilhomovna, N. F. (2023). THE ROLE OF INFORMATION AND
COMMUNICATION
TECHNOLOGIES
IN
EDUCATION
AND
PROFESSIONAL TRAINING OF STUDENTS.
Open Access Repository
,
4
(3),
680-686.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-71
Часть–
1_
июня
–
2025
27
2181-3187
27.
Ilxomovich, N. A. (2022). CLINICAL AND EPIDEMIOLOGICAL
FEATURES OF COVID-19 DISEASE IN CHILDREN.
BARQARORLIK VA
YETAKCHI TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY JURNALI
,
2
(9), 182-186.
28.
Nazarov, A. (2021). Healthy generation-the basis of a healthy
family.
Galaxy International Interdisciplinary Research Journal
,
9
(11), 409-41
