ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
59
2181-3187
SHE’RIYATDA VATANPARVARLIK RUHINING IFODALANISHI
(ALISHER NAVOIY VA ABDULLA ORIPOV IJODI MISOLIDA)
Namangan viloyati Uchqo‘rg‘on tuman
1- son Politexnikumi Ona tili adabiyot fani o‘qituvchisi
Nozima Dadaxanova Abdurahim qizi
email. dadaxanovanozima555@gmail.com
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada o‘zbek she’riyatining yirik namoyandalari
Alisher Navoiy va Abdulla Oripov ijodi misolida vatanparvarlik ruhining badiiy
ifodasi tahlil etiladi. Maqolada Vatan, xalq, til, erkinlik, adolat kabi tushunchalarning
har ikki shoir ijodida qanday badiiy talqin etilgani ochib beriladi. Alisher Navoiy
asarlarida vatanparvarlik ilm-ma’rifat, adolat va axloqiy poklik orqali ifoda topgan
bo‘lsa, Abdulla Oripov ijodida u mustaqillik, milliy uyg‘onish, tarixiy xotira va
zamonaviylik ruhida yuksak badiiy shakl kasb etgani tahlil qilinadi. Maqola orqali
she’riyatda vatanparvarlik g‘oyasining tarixiy davomiyligi, badiiy obrazlar tizimi va
ularning tarbiyaviy ahamiyati ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
Vatanparvarlik, milliy g‘urur, Alisher Navoiy, Abdulla Oripov,
she’riyat, badiiy obraz, vatan tuyg‘usi.
ANNOTATION
This article analyzes the artistic expression of the spirit of
patriotism in the works of the great figures of Uzbek poetry, Alisher Navoi and Abdulla
Oripov. The article reveals how concepts such as homeland, people, language,
freedom, and justice are artistically interpreted in the works of both poets. While in the
works of Alisher Navoi, patriotism is expressed through science and enlightenment,
justice, and moral purity, in the works of Abdulla Oripov it is analyzed that it has
acquired a high artistic form in the spirit of independence, national revival, historical
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
60
2181-3187
memory, and modernity. The article reveals the historical continuity of the idea of
patriotism in poetry, the system of artistic images, and their educational significance.
Key words
Patriotism, national pride, Alisher Navoi, Abdulla Oripov, poetry,
artistic image, sense of homeland.
KIRISH
Adabiyot har bir xalqning tarixiy xotirasi, ma’naviy dunyosi va ruhiy
hayotining muhim bir ko‘zgusidir. Ayniqsa, she’riyat badiiy so‘zning eng nozik va
ta’sirchan shakli bo‘lib, inson qalbining eng chuqur tuyg‘ularini, orzu-umidlarini va
fidoyilik ruhini ifoda etish qudratiga ega. She’riyatda vatanparvarlik g‘oyasining
ifodalanishi esa adabiyotning eng dolzarb, eng muqaddas mavzularidan biri sanaladi.
Chunki vatanparvarlik har qanday shoir va yozuvchining dunyoqarashida asosiy g‘oya
bo‘lib, u o‘z ijodi orqali o‘z xalqining yuragida Vatanga muhabbat, xalqga sadoqat,
millatga fidoyilik kabi oliy tuyg‘ularni uyg‘otishga harakat qiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
61
2181-3187
O‘zbek adabiyoti tarixida bu an’ana chuqur ildiz otgan. Ayniqsa, o‘zbek adabiy
tilining asoschisi, mumtoz adabiyotimizning eng yirik vakili Alisher Navoiy hamda
mustaqillik davrining zabardast shoiri Abdulla Oripov ijodida vatanparvarlik g‘oyasi
yuksak darajada ifoda etilgan. Alisher Navoiy XV asrda yashab ijod qilgan bo‘lishiga
qaramay, uning asarlarida xalqning ahvoli, jamiyatdagi adolatsizlik, ilm-ma’rifat orqali
taraqqiy qilish g‘oyalari bilan bir qatorda, milliy g‘urur va vatanparvarlik tuyg‘usi
kuchli aks etgan. U o‘z she’riyatida Vatan timsolini yuksak axloqiy, madaniy va ruhiy
qadriyatlar bilan uyg‘un holda tasvirlagan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
62
2181-3187
Abdulla Oripov esa XX asrning ikkinchi yarmi va XXI asr boshlarida yashab
ijod qilgan bo‘lib, u o‘zining ko‘plab she’riy asarlarida O‘zbekistonning mustaqilligini,
erkinlik va ozodlik ne’matining ulug‘ligini, Vatanga bo‘lgan muhabbatni yuksak
badiiy mahorat bilan tasvirladi. U o‘zbek xalqining boshidan kechirgan tarixiy
sinovlarini chuqur anglagan holda, xalqni birlikka, fidoyilikka, kelajak sari ishonch
bilan intilishga da’vat etdi.
Bugungi kunda yoshlar tarbiyasida, milliy o‘zlikni
anglash va ma’naviyatni yuksaltirishda vatanparvarlik ruhining ahamiyati juda katta.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
63
2181-3187
Ayniqsa, adabiyot va san’at vositasida bu tuyg‘ularni singdirish, yosh avlodni o‘z
yurtiga mehr-muhabbat ruhida tarbiyalash dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Shu nuqtai
nazardan, Alisher Navoiy va Abdulla Oripov ijodida vatanparvarlikning badiiy ifodasi
bugungi avlod uchun ham ibrat maktabidir.
Mazkur maqolada ushbu ikki buyuk shoir ijodi misolida she’riyatda
vatanparvarlik ruhining qanday ifodalangani, bu g‘oyaning badiiy vositalar orqali
qanday talqin topgani va ular orasidagi ma’naviy, g‘oyaviy bog‘liqlik tahlil qilinadi.
Shuningdek, bu adabiy an’ananing tarixiy ildizlari va zamonaviy talqini o‘rtasidagi
uzviylik ochib beriladi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI.
Alisher Navoiy ijodida vatanparvarlik ruhining badiiy ifodasi.
Alisher
Navoiy ijodida vatanparvarlik g‘oyasi bevosita «Vatan» so‘zining ishlatilishi bilan
emas, balki uning asarlarida xalq manfaatiga xizmat qilish, millatning sha’ni va
g‘ururini yuksaltirish, ilm-ma’rifat va adolatni targ‘ib qilish orqali ifodalanadi. Navoiy
uchun vatan — bu uning tili, dini, qadriyatlari va tarixidir. Shoir bu qadriyatlarni
saqlash, rivojlantirish va ulug‘lashni eng oliy burch deb bilgan.
Alisher Navoiy o‘zining asarlarida nafaqat davlat arbobi, balki ma’rifatparvar
shaxs sifatida xalqning ma’naviy yuksalishini ko‘zlagan. U o‘z ona tilini ulug‘lab,
o‘zbek adabiy tilining poydevorini yaratdi. Bu esa o‘z navbatida milliy o‘zlikni anglash
va vatanparvarlik tuyg‘usini uyg‘otish yo‘lida muhim qadamlardan biri bo‘lgan.
Navoiy asarlaridagi obrazlar — shohlar, donishmandlar, valiylar — aksariyat
hollarda xalq manfaatini o‘z manfaatidan ustun qo‘yadi. Masalan, “Farhod va Shirin”
dostonidagi Farhod obrazi xalqi uchun jonini fido qiluvchi fidoyi qahramon sifatida
gavdalanadi. Farhod — yurtga, xalqqa, adolatga sadoqat namunasi. Bu doston orqali
Navoiy xalqni mehnatga, halollikka, vafo va fidoyilikka chorlaydi. Shuningdek,
“Nasoyim ul-muhabbat”, “Mahbub ul-qulub” kabi asarlarida ham shoir jamiyatda
adolat, axloqiy poklik, rahm-shafqat kabi qadriyatlar orqali taraqqiyotni ko‘zlaydi. Bu
esa mustahkam va barqaror jamiyat qurish, shu orqali Vatan ravnaqi uchun xizmat
qilish degan tushunchani ilgari suradi. “Har kim ul yetti iqlim ichra qilmoqchi agar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
64
2181-3187
shon,
Avvalo
ul
yurt
ichra
elga
qilmoqlik
kerak
mehr.”
(Alisher Navoiy).
Bu misralarda Navoiy yurtga xizmat qilishni eng oliy martaba deb biladi.
Shoircha fikr yuritilsa, insonning asl qadr-qimmati — uning Vatani, xalqi oldidagi
xizmatlari bilan o‘lchanadi.
Abdulla Oripov she’riyatida vatan tuyg‘usi va zamonaviy vatanparvarlik.
XX asrning ikkinchi yarmi va XXI asr boshida yashab ijod qilgan Abdulla Oripov
o‘zbek she’riyatida Vatan mavzusini yangi bosqichga olib chiqdi. Mustaqillik arafasi
va undan keyingi davrda Oripov she’riyatida vatanparvarlik g‘oyasi chuqur falsafiy
mazmun kasb etdi. U Vatanni majoziy, ruhiy, tarixiy va zamonaviy timsollar orqali
talqin etdi.
Shoirning mashhur “Vatan” she’rida xalqning azaliy orzulari, tarixiy iztiroblari,
mustaqillikka erishish yo‘lida kechgan kurashlar ifoda topadi. Bu she’rda Vatan timsoli
shunchaki tuproq yoki geografik hudud emas, balki insonning ongi, vijdoni, butun
hayoti bilan bog‘liq bo‘lgan muqaddas tushuncha sifatida tasvirlanadi.
“Vatan
deb
yashayman,
vatan
deb
o‘laman,
Vatan oldida men doim bosh egaman.”
Bu satrlar har bir o‘zbek farzandining qalbida Vatanga sadoqat, sadoqatli xizmat
qilish, uni ardoqlash ruhini uyg‘otadi. Shoir uchun Vatan — bu ona tilidir, ona
tuprog‘idir, ota-bobolar ruhi yashayotgan muqaddas maskandir. Abdulla Oripov
she’riyatida Vatan tasviri ko‘p hollarda Ona obraziga bog‘lanadi. Bu esa vatanni
sevish, unga fidoyilik bilan xizmat qilishni tabiatdan, oiladan, onalik tuyg‘usidan
ajratib bo‘lmasligidan dalolat beradi. Shoirning “O‘zbekiston” she’rida esa mustaqil
yurtga, uning kelajagiga, xalqiga bo‘lgan ishonch va faxr kuchli badiiy ruhda ifoda
etiladi:
“O‘zbekiston
–
elim,
jonim,
yuragimsan,
Baxtim, baxtiyorligim, kerakimsan!” Oripov she’riyatida vatanparvarlik faqat his-
tuyg‘u darajasida emas, balki ongli va mas’uliyatli munosabat tarzida ham talqin
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
65
2181-3187
qilinadi. U xalqni o‘z tarixini anglashga, milliy g‘urur va o‘zligini saqlashga, istiqlol
ne’matiga shukronalik bilan yondashishga da’vat etadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
66
2181-3187
Navoiy va Oripov ijodlarida vatanparvarlik g‘oyasining uzviyligi.
Alisher
Navoiy va Abdulla Oripov she’riy merosi orasidagi asosiy bog‘liqlik ularning har
ikkisi uchun Vatan tushunchasining muqaddaslik darajasida talqin qilinishidadir.
Navoiy davrida bu tushuncha ko‘proq ma’rifat, til, din va adolat bilan ifodalansa,
Oripov davrida bu tushunchalar tarixiy adolat tiklanishi, milliy mustaqillik va
yangilanish ruhida davom ettiriladi.
Ikki shoir asarlarida ham vatanga xizmat qilish, xalqning manfaatini himoya
qilish, milliy qadriyatlarni ardoqlash bosh g‘oya sifatida doimiy ilgari surilgan.
Ularning she’riyatida vatanparvarlik — bu shunchaki his-tuyg‘u emas, balki harakat,
fidoyilik, intellektual mehnat, halollik va poklik bilan chambarchas bog‘liqdir.
Shuningdek, har ikkala shoir o‘z zamonasining og‘riq va muammolariga befarq
bo‘lmagan. Navoiy zimmalaridagi adolatsizlikka qarshi so‘z bilan kurashgan bo‘lsa,
Oripov mustabid tuzumdan qutulgan xalqni yangicha fikrlashga, erkin yashashga,
o‘zligini tan olishga undagan. Bu esa vatanparvarlik g‘oyasining tarixiy taraqqiyotda
qanday shakl va vositalar bilan ifodalanishini ko‘rsatadi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa qilib aytganda She’riyat — bu xalq
qalbining ovozi, zamon ruhining aks-sadosi, millat ma’naviyatining badiiy ifodasidir.
Alisher Navoiy va Abdulla Oripov ijodiga tayanadigan bo‘lsak, ularning har biri o‘z
zamonasida millat va Vatanni ulug‘lash, xalqni uyg‘otish, ma’naviyatni yuksaltirish
kabi yuksak maqsadlarni amalga oshirishga xizmat qilgan. Har ikkala shoir ijodida
Vatanga bo‘lgan muhabbat shunchaki tuyg‘u emas, balki xalq manfaatiga xizmat
qiluvchi muqaddas burch sifatida tasvirlanadi.
Alisher Navoiy vatanparvarlikni ilm-ma’rifat, adolat, axloqiy poklik orqali
ifodalagan bo‘lsa, Abdulla Oripov bu ruhni erkinlik, milliy tiklanish, ma’naviy
uyg‘onish ruhida ifodaladi. Bu ikki adib ijodida vatanparvarlik tushunchasi davrga,
siyosiy-ijtimoiy sharoitga qarab turlicha ko‘rinishda gavdalangan bo‘lsada, ular
orasidagi uzviylik — bu Vatanga sadoqat, xalq manfaatini yuksak qo‘yish, millat
sha’ni va g‘ururini ardoqlash g‘oyalarida mujassam. Zamonaviy jamiyatda, ayniqsa,
globallashuv va madaniy aralashuvlar kuchaygan bir paytda, yosh avlod qalbida milliy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
67
2181-3187
g‘urur, vatanparvarlik tuyg‘ularini uyg‘otish — strategik ma’naviy vazifadir. Bu
vazifani ado etishda badiiy adabiyot, ayniqsa, she’riyat katta o‘rin egallaydi. Navoiy
va Oripov singari ulug‘ shoirlarimizning asarlarini o‘rganish, ularni tahlil qilish va
ta’lim tizimida chuqur o‘zlashtirish orqali yosh avlodga Vatan, xalq va tilga bo‘lgan
mehrni singdirish mumkin.
Shuningdek, bu ikki ijodkor timsolida biz milliy o‘zlik, madaniy meros, til va
mustaqillik kabi tushunchalarning naqadar muhimligini ko‘ramiz. Navoiy o‘z davrida
turkiy tilning ifoda qudratini isbotlab, adabiy tilni barpo etgan bo‘lsa, Oripov
mustaqillikning ma’naviy asoslarini she’riyat orqali yoritgan. Demak, vatanparvarlik
bu — ijod, so‘z, bilim va mehnat orqali xalq va yurt manfaatiga xizmat qilishdir.
Yuqoridagilardan kelib chiqib aytish mumkinki,
she’riyatda vatanparvarlik
g‘oyasi
faqat badiiy ifoda vositasi emas, balki xalqni tarbiyalash, millatni uyg‘otish,
ijtimoiy ongni shakllantirish vositasi hamdir. Alisher Navoiy va Abdulla Oripov ijodi
bu borada ibratli maktab bo‘lib xizmat qilmoqda. Ularning asarlaridagi vatanparvarlik
ruhi zamonaviy o‘zbek adabiyotida ham o‘z davomchilarini topmoqda. Shu bois,
ta’lim muassasalarida bu ikki shoir ijodiga tayanib, vatanparvarlikni yosh avlod
qalbiga singdirish, ularni o‘z tarixiga, madaniyatiga, tiliga va yurtiga mehrli qilib
tarbiyalash bugungi dolzarb vazifalardan biridir. Bu esa Navoiy va Oripov ijodining
hayotiyligi, zamonaviyligi va barhayotligining yorqin dalilidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Navoiy, A.
Xamsa
. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti, 1991.
2.
Navoiy, A.
Lison ut-tayr
. – Toshkent: Sharq, 1993.
3.
Oripov, A.
Saylanma
. 2 jildlik. – Toshkent: O‘zbekiston, 2001.
4.
Oripov, A.
Hijron dardlari
. – Toshkent: O‘zbekiston, 1996.
5.
G‘aniyev, A.
Alisher Navoiy: Hayoti, ijodi, merosi
. – Toshkent: Fan, 2002.
6.
Qodirov, S.
Abdulla Oripov poetikasi
. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi, 2010.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
68
2181-3187
7.
Karimov, I. A.
Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch
. – Toshkent:
Ma’naviyat, 2008.
8.
Abdug‘aniyeva, M.
O‘zbek she’riyati va vatanparvarlik ruhining ifodasi
//
O‘zbek tili va adabiyoti. – 2020. – №2. – B. 45–50.
9.
Xolmirzayev, O.
O‘zbek adabiyoti va milliy g‘oya
. – Toshkent: Ma’naviyat,
2004.
10.
To‘xtaboyev, Z.
Adabiyotda vatanparvarlik: nazariy yondashuvlar
//
Adabiyotshunoslik ilmi rivoji. – 2019. – №1. – B. 30–38.
