ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
173
2181-3187
O’QUVCHILARGA KASBIY FAOLIYAT MOTIVASIYALARINI
BERISH
Farg’ona shahar
1-sonli politexnikum
maxsus fan o’qituvchisi
Nosirova Dilafrouz
Akbarovna
Annotatsiya
: Ushbu maqolada kasbiy motiv va motivasiya haqida tushuncha
beriladi. Pedagogik faoliyatning muhim qismlari, o’quv foliyati motivasiyasining
xususiyatlarini o’rganish ko’nikmalari ko’rib chiqiladi. Xorijiy psixologlar tomonidan
kasbiy motiv va motivasiya muammolari haqidagi fikrlari o’rganib chiqiladi.
Kalit so’zlar:
Kasbiy motiv, motivasiya, muqarrarlik motivi, kasbiy faoliyat,
ehtiyojning
belgi
yoki
samaralari.
Kasbiy motiv va motivasiya muammosi xorij psixologlari tomonidan keng
doirada tadqiq qilingan. Jumladan, kasbiy motivlar borasida Ye.A.Klimov,
V.A.Kruteskiy, A.N.Vasilkova, E.Disi, V.Vrum, M.V.Dmitriy va boshqalarni
kiritishimiz mumkin. Shaxsning ish faoliyati bilan bog’liq motivasiyalarni 3 guruhga
ajratish mumkin; birinchisi - mehnat faoliyati motivlari, ikkinchisi - kasb tanlash
motivlari va uchinchisi - ish joyini tanlash motivlari. Aniq faoliyat esa barchasini
jamlangan holda izohlanadi, ya’ni, bunda mehnat faoliyati motivlari, kasb tanlash
motivlarining shakllanishi, shuningdek, qolgan ikkita motiv orqali esa ish joyini
tanlash motivlari ham yuzaga keladi.
Mehnat faoliyati motivlari xilma-xil bo’lib, ular o’ziga xos omillar bilan
belgilanadi.
Birinchi guruh omillariga jamoaviy xarakterning uyg’onishi bilan bog’liqliklari
kiritilib, bunda jamoaga foyda tegishini anglash, boshqa insonlarga yordam berish
istagi, mehnat faoliyatida ijtimoiy ustanovkaning zarurligi va boshqalarga nisbatan
tobelikni
xohlamaslik
kabi
motivlar
hisoblanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
174
2181-3187
Ikkinchi guruh omillari o’zi va oilasi uchun moddiy mablag’ning orttirilishi, moddiy
va ma’naviy ehtiyojlarning qondirilishi uchun pul ishlab topish motivlaridir.
Uchinchi guruhga o’zini o’zi faollashtirish, rivojlantirish, o’zini namoyon qilish
ehtiyojlarining qondirilishi va boshqalar kiradi. Ma’lumki, insonlar tabiatdan biror-bir
faoliyat bilan shug’ullanmasdan turolmaydilar. Inson nafaqat iste’molchi balki
yaratuvchi bo’lib, yaratish jarayonida u ijoddan ilhom oladi. Bu guruhga mansub motiv
jamiyat tomonidan ehtiyojlarning qondirilishi va boshqalarning hurmatini qozonish
bilan bog’liq. Maktab o’quvchilarining mehnat tarbiyasi ham shu motiv bilan bog’liq
ravishda
shakllantiriladi.
Ish joyini va kasbni tanlash motivlari E.S.Chuchunay tomonidan klassifikasiya
qilingan.
U
kasb
motivlarini
quyidagilarga
ajratadi:
1)
Dominant
(kasbga
qiziqishning
ustun
turishi),
2) Vaziyat bilan bog’liq (har doim insonni qiziqtirib kelgan shart-sharoitlarni ruyobga
chiqarish).
3)
Komformist.
4) Kasbiy motivasiyalar (o’ziga yaqin ijtimoiy olamning ya’ni yaqinlarini, do’st va
tanishlarining
maslaxatlari
bilan).
L.I.Bamburova musiqa ijrochilik kasbini tanlashga sabab bo’luvchi omillar sifatida
quyidagilarni
ajratib
ko’rsatadi:
Ijod
va
musiqa
ijro
etishga
bo’lgan
qiziqish.
Musiqadan
zavqlanishga
bo’lgan
ehtiyoj.
Musiqa
asarlarini
ijro
etishda
o’zi
tashabbus
ko’rsatishga
intilish.
Tinglovchilarning qadriyatini ko’tarish, ularga rohat baxsh etish xohishi.
Albatta yuqoridagilar musiqa ijrochilik faoliyatining to’liq motivlari emas. Ular
faqatgina
musikachilik
faoliyatini
boshlashga
olib
keladi.
A.P.Vasilyev tibbiyot xodimi kasbini tanlashning quyidagi asosiy motivlarini keltirib
o’tadi:
1)
Insonlarni
davolash
istagi.
2) Og’ir kasalliklar, qariya, yosh bolalarni og’riqlardan xalos etish istagi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
175
2181-3187
3)
O’z
yaqinlarining
sog’lig’i
haqida
qayg’urish
imkoniyati.
4)
Ilmiy
tibbiyot
muammolarini
hal
etish.
5)
O’z
sog’lig’i
haqida
kaygurish.
6)
Moddiy
qiziqishlar.
Kasbiy faoliyat motivlari tuzilishining tavsifnomasi uchun B.N.Dadanov taklif
qilgan usullarni qo’llash mumkin. U istalgan faoliyatning sabablari sifatida quyidagi
omillarni
o’zida
aks
ettiradi,
deb
ko’rsatadi:
1
.Ayni
faoliyat
jarayonidan
rohatlanish.
2.Faoliyatning to’g’ri natijalari (yaratiladigan maxsulot o’zlashtirilayotgan bilim va
xokazo).
3.Faoliyatni rag’batlatirish (maosh, mansabni oshirish, so’z vositasida va xokazo).
4.Bosh tortish xollarida yoki faoliyat yaxshi bajarilmaganda beriladigan jazodan o’zini
olib
kochishga
intilish.
Bu sabablar salbiy “valentlikka” xam ega bo’lishi mumkin. Masalan, faoliyatdan
uzoqlashib, qiziqishlarini so’ndirishi mumkin. Salbiy valentlikni maxsus belgi bilan
izoxlab,
ularni
quyidagicha
ifodalash
mumkin:
T-insonga
ish
jarayonining
mashaqqatli,
yoqimsiz
bo’lishi;
R-erishishi
kerak
bo’lgan
natijaga
intilishdan
uzoqlashish;
V-ishdan
bosh
tortish
uchun
rag’batlantirish-taklif
etish;
G-ayni
ish
faoliyati
uchun
jazo
belgilashi.
Pedagogik oliy o’quv yurtlariga kirish va pedagog kasbini tanlash motivlari
(o’qituvchi, bogcha tarbiyachisi va b.) turli xil bo’lib, bunda ulardan bir qanchasi
pedagogik faoliyat bilan bog’liq bo’ladi. Bu jihat anchadan beri pedagogik,
jamoatchilik va oliy o’quv yurtlarini o’ylantirib keladi. O’tkazilgan ko’pgina so’rovlar
bo’yicha olingan natijalarda (pedagogik oliy o’quv yurtiga kirganlarning) o’qituvchi
kasbiga ijobiy munosabat bildirgan. Taxminan 40 % u yoki bu narsa yoki predmetlarga
qiziqqani tufayli o’qituvchilik faoliyatiga qiziqmagan xolda 13 % dan 22 % talabalar
esa na o’qituvchilik faoliyatiga va na kasbiy fanga ijobiy munosabat bildiradi. Ularni
oliy o’quv yurtiga kirishidan maksad ayni vaktda xarbiy xizmatdan qochish yoki oliy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
176
2181-3187
ta’lim nufuziga ega bo’lish hisoblanadi. Ko’pgina, talabalarning pedagogika o’quv
yurtiga kirish sabablari shu dargoxning ularning turar joyiga yaqinligi bo’ladi. Bu
ko’rsatkich, bunday moyillik ko’p yillar davomida saqlanib kelmoqda.
Bunday hollarda kasb tanlash ko’pgina sharoitlarga bog’liq bo’lib qoladi. Lekin
xammasidan oldin kasb tanlashga e’tiborni tortish kerak. Ko’pgina, tanlangan
faoliyatlar
insonning
kobiliyat
va
moyiligiga
muvofik
bo’ladi.
A.K.Baymetov pedagogik faoliyat motivlarini o’rganib, ulardan 3 ta asosiylarini
birlashtiradi:
a)
muqarrarlik
motivi
(burchli);
b)
o’qitilayotgan
predmetlarning
qiziqarliligi
va
e’tiborni
tortish;
v)
bolalar
bilan
muloqotga
kirishish.
Bu motivlarning ustunlik qilish xarakteriga ko’ra mualliflar 4 guruhga mansub
o’qituvchilarni
ajratadilar:
-Burch xissining ustunligi bilan (43 %);
-o’qitilayotgan fanlarga qiziqishning ustunligi (39 %);
-bolalar bilan muloqotga kirishish ehtiyojining ustunligi (11 %);
-o’zi xohishlarini ruyobga chiqarish motivi.
O’rganilgan manbalarga ko’ra motivasiya tiplari o’qituvchilarning
o’quvchilarga bo’lgan pedagogik talablarining yo’nalishi va xarakteriga ta’sir
ko’rsatadi.
Pedagog kasbini o’zlashtirishda kasbiy bilimlarga bo’lgan ehtiyoj oshadi.
V.N.Nikitenko va B.Fidlerlarning ma’lumotiga ko’ra 25-30 yoshli o’qituvchilarda oliy
o’quv yurtida o’qiyotgan chog’ida unchalik ahamiyat bermagan pedagogik va
psixologik bilimlarni egallashga bo’lgan ehtiyoj uyg’onar ekan N.V.Jurinim
o’qituvchilarning pedagogik faoliyatidagi turli xil omillarga munosabatini o’rgangan.
Tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, o’qituvchilarning uz kasbi va ish joyidan qoniqishi
ba’zilarda birinchi navbatda maktabning moddiy bazasiga bog’liq bo’ladi,
boshqalarida esa pedagogik faoliyatda yaxshi natijalarga erishishga, uchinchi xilida
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
177
2181-3187
ma’muriyat bilan uzaro aloqa o’rnatishga, turtinchi kishida oylik olish bilan bog’liq
bo’ladi.
O’quv faoliyati motivasiyasining xususiyatlarini o’rganishda 2 jihatni farqlab olish
lozim:
Birinchi jihat - o’quv faoliyatini tanlash motivasiyasi. Ikkinchisi nima uchun olim
aynan shu mavzuni o’rganib chikishga qo’l urgani sababini aniqlash. Fan bilan
shug’ullanish bir necha sabablarga bog’liqligi bilan belgilanadi. G.A.Myurrey
hokimiyatga intilishning asosiy motivlarini ularning faoliyati bilan bog’lagan holda
ajratadi. Ehtiyojning belgi yoki samaralari quyidagi istaklarda namoyon bo’ladi;
1.
O’z
ijtimoiy
olamini
boshqarish;
2. Boshqalar xulqiga ta’sir o’tkazish va o’z maslaxatlari bilan yo’lga solish, buyurish,
o’z
so’ziga
ishontirish;
3.
O’z
e’tikodiga
yo’naltirish.
Agar rahbarning bahosi, rahbarlarning o’z natijalarini baholashni shakllantirsa, bu
yaxshi ko’rsatkich hisoblanadi. Bunda raxbarning tashqaridan beradigan bahosi va
xodimlarning
o’z-o’ziga
beradigan
baxosi
muvofiq
keladi.
V.A.Kruteskiy o’spirinlarda uchrash mumkin bo’lgan motivlardan quyidagilarni
alohida
ta’kidlab
o’tadi:
-
biror
o’quv
faniga
nisbatan
o’spirinning
qiziqishi;
-
Vatanga
foyda
keltirish
istagi;
-
shaxsiy
kobiliyatini
ro’kach
qilib
ko’rsatish;
-
oilaviy
an’analariga
rioya
qilishi;
-
do’stlari
va
o’rtoqlaridan
o’rnak
olganligi;
-
ish
joyining
va
o’quv
yurtining
uyga
yaqinligi;
-
moddiy
ta’minlanganlik;
- o’quv yurti ko’rinishining chiroyliligi yoki unga joylashishining osonligi singari
motivlardir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
178
2181-3187
Ilmiy adabiyotlarda motivga turli ta'riflar keltirilgan bo‘lib, ular
quyidagicha: Motiv – 1) insonni o‘qishga yoki muayyan harakatlarni bajarishga
undovchi turli sabablar yig‘indisi; 2) o‘quvchining ma'lum ehtiyojlarini qondirish bilan
bog‘liq faoliyatga moyilligi. Motiv – insonni o‘qishga yoki biror harakatlarni
bajarishga undovchi turli sabablar yig‘indisi. Salbiy motiv – bu majburlab o‘qitish,
lekin bunda o‘quvchining o‘qishga nisbatan qarshiligi hamma harakatlarimizni yo‘qqa
chiqaradi. Motiv – bu ma'lum ehtiyojlarni qondirish bilan bog‘liq faoliyatga moyillik.
Motivlar ta'limda samaradorlikka erishishning zarur shartidir. Psixologlarning
, ularda xulq motivatsiyasi muammolari
shaxsning muhim xususiyatlarini tahlil qilish negizidan kelib chiqib qaraladi. Ushbu
holat T. Olport asarlarida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Uningcha, eng muhim jihat bu
inson xulqining o‘zgarish sabablarini ochishdir. Shuning bilan birga mazkur vaziyatga
olib keluvchi motivlar omillarini tekshirishlari ham alohida ahamiyatga ega ekanligini
anglab yetish qiyin emas. O‘quv faoliyati motivlari deganda o‘quv faolligi namoyon
bo‘lishiga sabab bo‘luvchi barcha omillar: ehtiyojlar, maqsadlar, ustanovkalar, burch
hissi, qiziqishlar va boshqalar tushuniladi. G.Rozenfeld o‘qish motivatsiyasining
quyidagi omillarini ajratgan. 1. Ta'lim olish uchun o‘qish, faoliyatdan qoniqmaslik
yoki o‘rganilayotgan fanga qiziqmaslik. 2. Ma'lum qiziqishlarsiz o‘qish. 3. Ijtimoiy
identifikatsiya uchun o‘qish. 4. Muvaffaqqiyatga erishish yoki muvafaqqiyatsizlikdan
qochish uchun o‘qish. 5. Majburlab yoki qo‘rqqanidan o‘qish. 6. Umum qabul qilingan
me'yorlarga yoki axloqiy majburiyatlarga asoslangan o‘qish. 7. Hayotda maqsadga
erishish uchun ta'lim olish. 8. Ijtimoiy maqsadlarga, talablarga va qadriyatlarga
asoslangan ta'lim. E. Torndayk o‘quv jarayonini u yoki bu qo‘zg‘atuvchiga (stimulga)
javob reaksiyasining holati bilan bog‘liqligini, ya'ni ushbu reaksiya hamda vaziyat
o‘rtasidagi ma'lum aloqani o‘rnatish bilan izohlanishini aytib o‘tadi. Torndayk kishi
o‘zi xohlagan reaksiyaning takrorlanishiga nisbatan ro‘yxushlikning hamda o‘zi
xohlagan reaksiyaga nisbatan bo‘lgan moyillikning ta'sirini o‘rganishga harakat qiladi.
U bir xil sharoitda yuzaga kelgan jazolash omillari rag‘batlantirish omillaridan ancha
samarasiz va kuchsizdir, degan xulosaga keladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
179
2181-3187
J.Bruner o‘qish motivlari masalasiga Torndaykdan boshqacharoq
yondashadi. U o‘zining “O‘quv jarayoni” nomli kitobida o‘quvchining real, yetarli
darajada uzoq davom etadigan o‘qish jarayoni tufayli tug‘iladigan amaliy va nazariy
muammolarini e'tirof etgan. E. Deki ichki motivlarni tug‘ma, inson tug‘ilishiga xos
bo‘lgan motivlar deb ta'riflaydi. Uning fikricha, hamma insonlar o‘zini-o‘zi baholashga
nisbatan differensiallashmagan zaruriyat bilan tug‘iladilar. O‘quvchi imkoniyatlarini
aniqlash va ularni yuzaga chiqarishdagi samaradorlik o‘qituvchining ustaligiga, uning
vaqtida yordamga kelishi, o‘quvchi bilan hamkorlik munosabatini o‘rnatish
mahoratiga bog‘liq. D.N.Uznadze boshlang‘ich ta'limning bosh vazifasi bolaning ichki
kuchlari va imkoniyatlari rivojlanishi uchun sharoit yaratib berishdan iborat, deb
hisoblaydi. Motivlarni tasniflashda keng tarqalgan yo‘nalish bu - vaqtni hisobga
olishdir. Unga ko‘ra: vaziyatli va doimiy namoyon bo‘luvchi motivlarni, qisqa
muddatli va barqaror motivlarni ajratish mumkin. Motivning tuzilishiga ko‘ra:
, ikkinchi – aniq maqsad mavjud
motivlarga ajratilgan. Respublikamizda hozirgi kunda o‘qish faoliyatidagi motivlar
muammolarini o‘rganishga qaratilgan tadqiqot ishlarini olib borilmoqda. Masalan
M.G.Davletshin, E. G’oziev, G‘.B.Shoumarov, V.A.Tokareva R.I.Sunnatova,
A.A.Fayzullaev, A.K.Saitova, E.Z.Usmonova, M.Rasulova, F.I.Haydarov kabi
psixolog olimlar ta'lim jarayonida o‘qish motivlarini o‘rganishga oid ko‘plab ilmiy
tadqiqot ishlarini olib bormoqdalar. E. G’oziev o‘z tadqiqotlarida mustaqil
tafakkurning rivojlanishi, bilish jarayonining qiziqarli tashkil etilishi o‘quvchilar
faoliyatida yangi muvaffaqiyatlarga erishishning ijodiy manbai ekanligini aytib o‘tadi.
A.A.Fayzullaev motivatsion jarayonni bosqichma-bosqich tahlil qiladi. Bu bosqichlar
quyidagilar: 1- qo‘zg‘alishning anglanishi; 2 – motivning qabul qilinishi; 3 – motivning
hayotga tatbiq qilinishi; 4 – motivning mustahkamlanishi; 5 - qo‘zg‘alishning
faollashuvi. Birinchi bosqich qo‘zg‘alishning paydo bo‘lishi va anglanishi.
E.Z.Usmonova o‘zining tadqiqot ishlarida ikki asosiy motivatsiya toifasini ko‘rsatib
o‘tgan: muvaffaqiyatga erishish motivatsiyasi tashqi motivatsiyaga, bilish
motivatsiyasini esa ichki motivatsiyaga mansub, deydi. Biz tadqiqotimizda maktab
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
180
2181-3187
o‘quvchilarida yetakchi hisoblanmish o‘qish faoliyati motivlarini o‘rganishga harakat
qildik. Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, psixologlar tomonidan olib borilgan
tadqiqotlar natijasiga ko‘ra o‘quv motivlari ehtiyojlar nuqtai nazaridan tahlil qilingan.
Demak, har qanday motivlarning asosida shaxsning ehtiyojlari yotadi, ya'ni shaxsda
avval u yoki bu ehtiyojlar bo‘ladi va aynan ularning tabiat va zaruriyatiga bog‘liq
tarzda
xulq
motivlari
namoyon
bo‘ladi.
Foydalanilganadabiyotlar:
1. E.Trondayk. Protses ucheniya u cheloveka/Per. Ang-M: Izda-o inostrannoy
literature. 1993.-317b.
2. F.I. Haydarov, N.I. Xalilova. Umumiy psixologiya. –T.: 2010-yil. 275-276- betlar.
3. Е.L.Desi I d.r. Motivassiya I obrazovaniye 1991 y. 325-326 s.Деси и д.р.
Мотивация
и
образования.
1991
г.
325-326
b.
4. D.N.Uznadze. Psixologicheskiye problem motivasii povedeniya.Tbilisi.: Nauka.
1968 yil 212b.
5. E.G’oziyev O’quvchilarning o’quv faoliyatini boshqarish.-Toshkent: O’qituvchi.
1988,104 b.
