ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
148
2181-3187
TOKLARNING MAGNIT MAYDONI VA UNING TA'SIRLASHUVI
Amonova Sitorabonu Hakim qizi
Toshkent viloyati Toshkent
tumani 2-son politexnikumi
Fizika fani oʻqituvchisi
Annotatsiya.
Tabiatda shundaу tabiiу mеtall birikmalari mavjudki, ular ba’zi bir
jismlarni o‘ziga tоrtish xususiyatiga ega. Jismlarning bunday xossasi ular atrofida
maydon mavjudligini bildiradi. Bunday maydonni magnit maydon deb atash qabul
qilingan. O‘z atrofida magnit maydonni uzоq vaqt уo‘qоtmaуdigan jismlarni dоimiу
magnit yoki оddiуgina magnit dеb ataymiz. Tokli o'tkazgichlarning magnit maydoni
cheksizlikkacha yoyiladi, biroq masofa ortishi bilan magnit kuchlari juda tez
zaiflashadi. Shu sababli amalda magnit kuchlarining ta'sirini tokli o'tkazgichga yaqin
masafalardagina sezish mumkin. Maqolada aynan toklarning magnit maydoni masalasi
haqida fikrlar bayon qilinadi.
Kalit so'zlar.
Tokli o'tkazgich, elektr maydon, magnit maydon, zarra, statik
magnit maydon, tabiiy magnit, elektr zaryadlar
i.
Magnit maydonni harakatdagi zaryad yoki elektr toki hosil qiladi. Magnit
maydoni harakatlanayotgan zaryadlangan zarraga yoki tokli o’tkazgichga ta’sir qiladi.
Magnit maydonning elektr maydoni bilan bog’liqligini birinchi bo’lib tajribada
Daniyalik fizik X. Ersted aniqlagan. U tokli o’tkazgich magnit maydonining magnit
strelkasiga ta’sirini o’rgangan. Magnit maydonni magnit maydon induksiya vektori —
B xarakterlaydi. Magnit maydoni harakatsiz zaryadli zarralarga ta’sir qilmaydi.
Magnitning magnit ta’siri eng kuchli bo’lgan joylari magnit qutblari deb ataladi.
Doimiy magnit maydon statik magnit maydon deb ham ataladi va o'zgaruvchan
magnit maydon, pulsatsiyalanuvchi magnit maydon va impuls magnit maydon dinamik
magnit maydonga tegishli. Magnit maydon kuchliligi teng yoki taxminan teng bo'lgan
magnit maydonlar bir tekis magnit maydon deb ataladi, aks holda ular bir xil bo'lmagan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
149
2181-3187
magnit maydon deb nomlanadi. Qutb sathidan qanchalik uzoq bo'lsa, magnit maydoni
shunchalik zaiflashadi va magnit maydon kuchi gradiyentda o'zgaradi.
•
Doimiy magnit maydon Magnit maydon kuchlanishi va yo'nalishi
o'zgarishsiz qoladigan magnit maydonga doimiy magnit maydon yoki doimiy
magnit maydon deyiladi, masalan, ferromagnit varaq va magnit maydon va
doimiy oqim bilan hosil bo'lgan elektromagnit.
•
O'zgaruvchan magnit maydon Magnit maydon kuchlanishi va
yo'nalishi odatdagi magnit maydonda o'zgaradi, masalan, sanoat chastotali
magnit terapiya mashinasi tomonidan ishlab chiqarilgan magnit maydon va
turli qutbli aylanadigan magnit terapiya apparati.
•
Pulsatsiyalanuvchi magnit maydon Magnit maydonining quvvati
muntazam o'zgarib turadi, ammo magnit maydon yo'nalishi o'zgarmaydi,
xuddi qutbli aylanadigan magnit terapiya apparati va pulsatsiyalanuvchi
doimiy shahar elektromagnitining hosil bo'lgan magnit maydoni kabi.
•
Impulsli magnit maydon Intervalgacha osilator intervalgacha
impulsli oqim hosil qiladi. Ushbu tokni elektromagnit spiraliga o'tkazib, har
xil shakldagi impulsli magnit maydon hosil bo'lishi mumkin. Impulsli magnit
maydonning xususiyati shundaki, magnit maydon vaqti-vaqti bilan paydo
bo'ladi. Magnit maydonning o'zgaruvchan chastotasi, to'lqin shakli va eng
yuqori qiymati kerak bo'lganda sozlanishi.
Har qanday magnitda ikkita: shim oliy (N) va ja n u b iy (S) qutblari bo’ladi.
Magnit induksiya chiziqlari magnit ichida janubdan (.S' dan) shimolga (N ga) tomon
yo’nalgan, tashqarida esa shimoldan (N dan) janubga ( S ga)tomon yo’nalgan bo’ladi.
Agar doimiy magnit ikkiga bo’linsa har bir bo’lagi alohida magnitga aylanadi. Tabiatda
alohida magnit zaryadlari mavjud emas.Yer ham magnit maydoniga ega. Ammo
Yeming magnit qutblari uning geografik qutblariga to’g’ri kelmaydi. Yeming magnit
meridianlari uning magnit qutblarini tutashtiradi. Magnit qutblarining biri Antarktida
(janubiy qutbi) qirg’oqlarida, ikkinchisi Kanada orollaridadir (shimoliy qutb).Yeming
magnit qutblarida, Yeming magnit maydoni sirtiga nisbatan 90° burchak ostida vertikal
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
150
2181-3187
joylashgan. Kompas magnit strelkasining o’qi magnit meridianiga tik ravishda
gorizontal o’matildi. Bunda strelka aniq gorizontal vaziyat oldi. Demak, kompas
magnit ekvatorida joylashgan.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, har xil magnit qutblari bir-biriga tortiladi, bir xil
magnit qutblari esa bir-biridan itariladi. Tokli o’tkazgich atrofidagi magnit maydon
uyurmaviy maydon hisoblanadi. Har qanday elektr toki, ya’ni harakatlanuvchi elektr
zaryadlari atrofida magnit maydoni mavjud bo’ladi. Uni mavjudligini 1820 yilda
Daniyalik fizik Ersted aniqlagan. Magnit maydonida harakatlanayotgan zaryadli
zarraga shu maydon tomonidan ta’sir etuvchi kuchga Lorens kuchi deyiladi. Agar chap
qo’lning kaftiga magnit induksiyasi vektorining perpendikulyar tashkil etuvchisi tik
tushadigan va ko’rsatkich barmoqlar yo’nalishi musbat zaryadning harakat yo’nalishi
bilan bir xil bo’lsa, u holda 90° ga burilgan bosh barmoq Lorens kuchining yo’nalishini
ko’rsatadi.
Lorens kuchi zarraning tezligiga perpendikulyarligi uchun faqatgina zarraning
harakat yo’nalishini o’zgartiradi. U zarra ustida ish bajarmaydi. Natijada zarracha
aylana bo’ylab tekis harakatga keladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Savelyev I.V. Umumiy fizika kursi, t. 1–3.–M, Nauka, 1989–1992.
2.Sivuxin D.V. Umumiy fizika. Mexanika.–T., О‘qituvchi, 1981.
3.Ahmadjonov O.I. Fizika kursi. 1–3 q.–T., О‘qituvchi, 1988–1989.
4.Safarov A.S. Umumiy fizika kursi. Elektromagnetizm va tо‘lqinlar.–T.,
О‘qituvchi,1992.
5.Qosimov A., Safarov A. va boshq. Fizika kursi. 1q.–T., О‘zbekiston, 1994.
6.Nazarov U.K. va boshq. Umumiy fizika kursi 1q. –T., О‘zbekiston, 1992.
7.Zaynabiddinov
S.Z.,
Teshaboyev
A.
Yarimо‘tgazgichlar
fizikasi.–T.,
О‘qituvchi,1999.
8.Bekjonov R.B., Axmadxо‘jayev. Atom fizikasi.–T., О‘qituvchi, 1985.
9.Nu’monxо‘jayev A.S. Fizika kursi 1 k.–О‘qituvchi, 1992.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
151
2181-3187
10.Haydarova M.SH., Nazarov U.K. Fizikadan labaratoriya ishlariyu–T., О‘qituvchi,
1988.
