ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
115
2181-3187
VIKTIMLIKNING SOTSIAL YECHIMI SIFATIDA- IJTIMOIY
PROFILAKTIKA
Madamionov Farruxbek Farhodjon o‘g‘li
O’zbekiston Respublikasi IIV
Akademiyasi 3-bosqich kursanti
Annatatsiya:
Ushbu maqola orqali siz, Huquqbuzarliklarni oldini olishning yangi
turi hisoblangan ijtimoiy profilaktika tushunchasi, uning jamiyatda huquqbuzarliklarni
kamaytirishda tutgan muxim ro’li, ushbu profilaktikaning obektlari va amalga
oshiruvchi subektlarning tasnifi, shuningdek ijtimoiy profilaktikaning boshqa
profilaktika turlaridan nechog’lik farq qilishini ilmiy jihatdan asoslanganligini
ko’rishimiz mumkin.
Kalit so’zlar:
Huquqbuzarlik, huquqbuzarliklar profilaktikasi, g’ayriijtimoiy
xulq atvor, huquqbuzarlik sodir etishga moyil shaxs, huquqbuzarlikdan jabrlanuvchi,
ijtimoiy profilaktika, viktimologiya,
Annotation:
Through this article, we can see the concept of social prevention,
which is a new type of crime prevention, its important role in reducing crime in society,
the classification of the objects of this prevention and the implementing entities, as well
as how it differs from other types of prevention and it is scientifically based.
Key words:
Crime, crime prevention, antisocial behavior, person prone to crime,
victim of crime, social prevention, victimology,
Kirish va Yangiliklar.
Hozirgi taraqqiy etib borayotgan zamon davlatning barcha sohalarida
rivojlanishni talab etmoqda. Shuni e'tirof etish lozimki, huquqiy-demokratik, ijtimoiy
taraqqiy etgan davlatni barpo etishda davlat hokimyatining yuqori turuvchi organlari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
116
2181-3187
qarshisida jamoat xavfsizligini ta‘minlashni yanada yaxshilash eng asosiy
o‘ylantiruvchi masala sifatida gavdalanadi. Chunki, qachonki jamiyat xavfsizligiva
xalq faravonligi taminlansagina, davlatning har tamonlama ya‘ni iqtisodiy, ijtimoiy,
huquqiy jihatdan o‘sa boshlaganlini, biz, tarixdan ko‘rishimiz mumkin. Yuqoridagi
masala yuzasidan asosiy masuliyatni Huquqni muhofaza qiluvchi organlari tarkibidan
Ichki Ishlar Organlarining Huquqbuzarliklar Profilaktikasi faoliyati o‘z zimmasiga
oladi. Shu tufayli ham aynan davlat hokimyatining yuqori elitasi tomonidan ushbu
sohani isloh qilish va faoliyatini takomillashtirish borasida bir qator islohotlar amalga
oshirilyapti. Bularning yaqqol isboti sifatida Prezidentimiz farmoni bilan tasdiqlangan
―Jamoat Xavfsizligi konsepsiyasi‖ da belgilangan vazifalarni bajarish va PF 59-38 son
bilan joriy etilgan ―Obod va Xavfsiz mahalla‖ tamoyili asosida respublikada xavfsiz
muhitni yaratish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi,
O‘zbekiston Respublikasi Kambag‘allikni qisqartirish va bandlikni ta‘minlash vazirligi
hamda O‘zbekiston Respublikasi Yoshlar siyosati va sport vazirligi tomonidan qabul
qilingan ―Obod va xavfsiz mahalla tamoyili asosida respublika mahallalarida xavfsiz
muhitni yaratish mexanizmlarini belgilash to‘g‘risidagi‖ 10/3/05 sonli qo'shma qaror
misol bo‘la oladi. Bizga malumki, Huquqbuzarliklar profilaktikasining turlari
quyidagilardan
iborat:
Huquqbuzarliklarning
umumiy
profilaktikasi,
huquqbuzarliklarning maxsus profilaktikasi, huquqbuzarliklarning yakka tartibdagi
profilaktikasi, huquqbuzarliklar viktimilogik profilaktikasi. Aynan yuqorida ta‘kidlab
o‘tilgan qaror sharofati bilan, hozirda biz tatqiq etayotgan, profilaktikaning yangi turi
– ijtimoiy profilaktika joriy etildi va bu haqida quyida batafsil to‘xtalib o‘tamiz.
Kuzatishalar va Natijalar.
Ijtimoiy profilaktika deganda, huquqbuzarlik sodir etishga moyil yoxud
huquqbuzarlikdan jabrlanish ehtimoli yuqori bo‘lgan shaxslarga huquqiy, ijtimoiy,
psixologik, tibbiy, pedagogik va boshqa turdagi yordam ko‘rsatishga, shuningdek
ularga jamiyatda qabul qilingan xulq-atvor normalari va qoidalarini singdirishga
qaratilgan chora – tadbirlar majmui tushuniladi. Aynan profilaktikaning bu turi keng
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
117
2181-3187
qavrovliligi va amalga oshirish jihatdan ko‘p kuch talab qilmasligi tufayli ham ancha
samara berishi kutilyapti. Shu tufayli ham, hozirgi kunda ijtimoiy profilaktikadan
respublikaning barcha mahallalarida foydalanishni, keng qamrovli ravishda, davlat
hokimyatining joylarda huquqni qo‘llash va huquqiy targ‘ibotni amalga oshiruvchi
organlari tomonidan, fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organlari va mahalla
profilaktika inspektorlariga tushuntirilib borilmoqda. Turli ilmiy adabiyotlarda
ijtimoiy profilaktika atamasiga har xil ta‘rif berilganini ko‘rishimiz mumkin. Masalan:
Ijtimoiy profilaktika - ijtimoiy muammoning oldini olish, ijtimoiy og'ish yoki ularni
keltirib chiqaradigan sabablarni bartaraf etish yoki zararsizlantirish orqali ularni
ijtimoiy barqaror darajada ushlab turish, individual shaxslar va "xavf guruhlari" da
yuzaga kelishi mumkin bo'lgan jismoniy, psixologik yoki ijtimoiy-madaniy
to'qnashuvlarning oldini olishga qaratilgan, odamlarning normal turmush darajasi va
sog'lig'ini saqlash va himoya qilishga qaratilgan ijtimoiy faoliyat. Yoki bo‘lmasa
boshqa adabiyotda unga quyidagicha tarif erilgan: Ijtimoiy profilaktika, "xavf
guruhida"
bo‘lgan
o'spirinlarda
jismoniy,
psixologik,
ijtimoiy-madaniy
buzg‘unchiliklarni oldini olishga qaratilgan faoliyatdir. Har bir faoliyatni amalga
oshiruvchi mas‘ul, mansabdor shaxs – subekt bo‘lganidek ijtimoiy profilaktikani ham
bevosita amalga oshiruvchilari mavjud. ―Obod va xavfsiz mahalla‖ tamoyili asosidagi
ishlar mahalla raisi, profilaktika inspektori, hokim yordamchisi, xotin-qizlar faoli,
yoshlar yetakchisi tomonidan uzviy hamkorlikda bajariladi. Quyida biz ulardan eng
ahamiyatlisi bilan tanishib chiqamiz. Dastlabki eng asosiy, to‘g‘ridan-to‘g‘ri ushbu
profilaktikani amalga oshirishga mas‘ul bo‘gani va ushbu faoliyatni
muvofiqlashtiruvchi, ichki ishlar organlarining eng quyi bo‘g‘iniga kiruvchi subekt—
profilaktika inspektoridir. Ushbu subektning ijtimoiy prafilaktikadai asosiy
vazifalariga quyidagilar kiradi: -ijtimoiy profilaktika obektlari bo‘lgan shaxslarni
aniqlash, ularning xulq – atvori va turmush tarzinio‘rganish, birlamchi profilaktik ta‘sir
va moslashtirish chora-tadbirlarini qo‘llash; -tegishliligi jihatdan ijtimoiy prafilaktika
obekti biriktirilgan subektlarining faoliyatlarini muvofiqlashtirish; -zarur hollarda
ushbu prafilaktika obektlari bilan ishlash bo‘yicha kerakli amaliy va nazariy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
118
2181-3187
yordamlarni berish; -ijtimoiy profilaktika obekti bo‘lgan shaxslar bilan ushbu
profilaktika subektlarining olib borgan profilaktik chora tadbirlari yakunlangandan
so‘ng, bir yil davomida ularning xulq–atvorini kuzatish va manitoringini tashkil etish.
Endi ushbu profilaktikaning obektiga to‘xtaladigan bo‘lsak uni shartli ravishda 2
bo‘lishimiz mumkin, ya‘ni huquqbuzarlik sodir etishga moyil yoxud huquqbuzarlikdan
jabrlanish ehtimoli yuqori bo‘lgan shaxslar toifasiga. Yuqorida sanab o‘tilgan shaxslar
toifasiga quyidagicha xususiyatga ega bo‘lganlar kirishi mumkin: a) huquqbuzarlik
sodir etishga moyil shaxslar: - bandligi ta‘minlanmagan mehnatga layoqatli bo‗lgan,
shu jumladan doimiy daromad manbaiga ega bo‗lmagan shaxslar; - farzand tarbiyasiga
befarq munosabatda bo‗layotgan ota-onalar yoki ularning o‗rnini bosuvchi shaxslar; -
alkogolni, shuningdek, psixotrop moddalarni va kishining aql-irodasiga - kuchli ta‘sir
etuvchi boshqa moddalarni suiiste‘mol qiluvchi (me‘yoridan ortiq ichuvchi) xotin-
qizlar va yoshlar; - qimor va tavakkalchilikka asoslangan o‗yinlarga ruju qo‗ygan
yoshlar; - nizoli oilalar a‘zolari (umumiy ro‗zg‗or asosida yashovchilar); - jazoni ijro
etish muassasasidan ozod etilib, ijtimoiy moslashtirishga muhtoj bo‗lgan shaxslar; -
uzoq vaqt davomida o‗zaro nizo va adovatda bo‗lib kelayotgan shaxslar (qo‗shnilar,
qarindoshlar va boshqa shaxslar); - nazoratsiz va qarovsiz qolgan 14 dan 18 yoshgacha
bo‗lgan voyaga yetmaganlar; - turmushidan ajrashib, ijtimoiy-iqtisodiy og‗ir ahvolga
tushib qolgan ayollar; - g‗ayriijtimoiy xulq-atvorli yoshlar. b) huquqbuzarlikdan
jabrlanish ehtimoli yuqori bo’lgan shaxslar: - yolg‗iz yashovchi ayollar va qariyalar; -
qonuniy nikohsiz yashovchi shaxslar; - sudxo‗rlik bilan shug‗ullanuvchi shaxslar; -
g‗ayriijtimoiy xulq-atvorli xotin-qizlar Bu toifaga kiruvchi shaxslar profilaktika
inspektori tomonidan ―mahallabay‖ hamda ―honadonbay‖ usullar bilan aniqlanadi va
tegishli tartibda ularninh hisobi yuritilib boriladi. Endi ijtimoiy profilaktikani boshqa
profilaktika turlaridan qanday farqli jihatlari borligiga to‘xtalib o‘tamiz. Dastlab
huquqbuzarliklarning umumiy profilaktikasi haqida gaplashadigan bo‘lsak, ushbu
profilaktika turi o‘zining o‘ta keng qamrovliligi va subektlar zimmasiga ijtimoiy
profilaktikadagidek masuliyat yuklamasligi bilan farq qiladi. Huquqbuzarliklarning
maxus profilaktikasini amalga oshirish uchun bizda ayrim toifadagi shaxslar yoki
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
119
2181-3187
jinoyatlar sonining ortishi yoki bo‘lmasa, muhim bayram tadbirlari va tashriflari asos
bo‘lishi, uni, ijtimoiy profilaktikaning sanab o‘tilgan asoslari va chora-tadbirlariga
qaraganda nechog‘lik farq qilishini ko‘satadi. Huquqbuzarliklarning yakka tartibdagi
profilaktikasi ba‘zi xususiyatlariga ko‘ra (har ikkala profilaktika turlarida ham har bir
shaxs bilan alohida holda ish olib boriladi) o‘xshash bo‘lishi mumkin, biroq ijtimoiy
profilaktika nafaqat profilaktika inspektori balki mahalla raisi, hokim yordamchisi,
xotin-qizlar
faoli,
yoshlar
yetakchisi
tomonidan
amalga
oshiriladi.
Huquqbuzarliklarning viktimologik profilkatikasi qolgan profilaktika turlariga
nisbatan ijtimoiy profilktikaga juda yaqin ya‘ni maqsad jihatdan, amalga oshiriladigan
choratadbirlari va aholini huquqbuzarlik jabrlanuvchisi bo‘lish ehtimolini
kamaytirishga qaratilganligi bilan o‘xshash. Biroq u qo‘shimcha obektga(ijtimiy
profilaktikaning obektiga huquqbuzarlik sodir etishga moyil shaxslar ham kiradi)
egaligi va subektlarga qo‘shimcha rag‘bat yoki majburiyat (ushbu profilaktikaning
amalga oshirishdagai kamchikilar intizomiy jazolanishga yoki erishilgan yaxshi natija
mukofotlanishga sabab bo‘ladi) yuklashi bilan farq qiladi.
XULOSA
Jamiyatga nazar solsak, jinoyatchi yoki huquqbuzar shaxsi o‗z-o‗zidan
shakllanib qolmasligini, uni shakllantiruvchi omillar, motivlar va turtkilar siatida
ijtimoiy jarayonlar muhim ahamiyat kasb etishini ko'ramiz. Kriminologik jihatdan
qaraydigan bo'lsak sodir bo'ladigan barcha huquqbuzarlik aslida bu alohida turdagi
ijtimoiy hodisa hisoblanadi. Shu tufayli ham ana shu huquqbuzarliklarning sabablari
va shart-sharoitlarini aniqlashni, bu orqali huquqbuzarliklarni oldini olish usullarini
ijtimoiy hayotdan qidirish kerak bo'ladi. Aynan biz aytib o'tgan bu sabablar ushbu biz
tahlil qilayotgan yangi profilaktika turi - ijtimoiy prafilkatikani yurtimizda qo'llash
zaruratini tug'diradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1."Huquqbuzarliklar profilaktikasi to‘g‘risidagi‖ qonun, 2014-yil 14-mart;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
120
2181-3187
2."Obod va xavfsiz mahalla tamoyili asosida respublika mahallalarida xavfsiz muhitni
yaratish mexanizmlarini belgilash to‘g‘risidagi‖ 10/3/05 sonli qo'shma qaror, 2023-yil
30-mart;
3. Psixologiya: darslik / B.M. Umarov; 2012-yil – 272 b.
4. Туганбекова К.М., Тебенова К.С., Кударинова А.С., Садвакасова Н.А.,
Ашимханова Г.С. СОЦИАЛЬНАЯ ПРОФИЛАКТИКА – ВАЖНЕЙШЕЕ
НАПРАВЛЕНИЕ СОЦИАЛЬНОЙ РАБОТЫ ДЕТЕЙ С ОГРАНИЧЕННЫМИ
ВОЗМОЖНОСТЯМИ // Научное обозрение. Педагогические науки. – 2016. – №
1. – С. 66-68; INNOVATION IN THE MODERN EDUCATION SYSTEM 152
5. Рында И.В. СОЦИАЛЬНАЯ ПРОФИЛАКТИКА ОТКЛОНЯЮЩЕГОСЯ
ПОВЕДЕНИЯ В УСЛОВИЯХ СРЕДНЕЙ ШКОЛЫ // Международный
студенческий научный вестник. – 2020. – № 3. 6."Huquqbuzarliklar profilaktikasi
va jinoyatchilikka qarshi kurashish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari
to'g'rsida"gi O‗zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 14-martdagi PQ-2833-
sonli qarori.
