ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
108
2181-3187
O'ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA MUSTAQILLIK YILLARIDA
HUQUQBUZARLIKLAŔ PROFILAKTIKASI SOHASIDA AMALGA
OSHIRILGAN ISLOHOTLAR VA UNING JAMIYAT TARAQQIYOTIDAGI
O'RNI
O'zbekiston Respublikasi IIV
Akademiyasi 3-kurs 316-guruh kursanti
Maxammatov Samat Qodirqulovich
ANNONTATSIYA
O‘zbekiston Respublikasida mustaqillik yillarida huquqbuzarliklar
profilaktikasi sohasida amalga oshirilgan islohotlar va ularning jamiyat taraqqiyotidagi
o‘rni katta ahamiyatga ega. Mustaqillikka erishganidan so‘ng, O‘zbekiston hukumati
o‘zining ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy tizimini qayta qurish jarayonida
huquqbuzarliklar profilaktikasiga alohida e’tibor qaratdi.
ANNONTATION
The reforms implemented in the field of crime prevention in the years of
independence of the Republic of Uzbekistan and their role in the development of
society are of great importance. After gaining independence, the government of
Uzbekistan paid special attention to crime prevention in the process of restructuring its
social, political and economic system.
Tayanch so'zlar: sog'lom muhit yaratish tizimi, plyuralizm, huquqiy baza,
ta'lim va targ'ibot, huquqiy ong va huquqiy madaniyat, siyosiy barqarorlikka xavf,
ijtimoiy buzilish, iqtisodiy rivojlanishning susayishi.
1. Yangi huquqiy bazaning yaratilishi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
109
2181-3187
Mustaqillik yillarida O‘zbekistonning huquqiy tizimi tubdan isloh qilindi.
1992 yilda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, shuningdek,
jinoyat, fuqarolik, ma’muriy va boshqa huquqiy kodekslar, qonunlar va normativ-
huquqiy hujjatlar huquqbuzarliklar profilaktikasini samarali amalga oshirishga
yo‘naltirilgan. Ayniqsa, fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilish,
jinoyatchilikni oldini olishga qaratilgan qonunlar muhim ahamiyatga ega.
2. Jinoyatlarning oldini olish tizimining shakllantirilishi.
Jinoyatchilikning oldini olish borasidagi tashabbuslarni amalga oshirishda
ichki ishlar organlari va boshqa davlat organlarining faoliyati muhim rol o‘ynadi. Bu
jarayonda, xususan, profilaktika inspektorlari faoliyatining yaxshilanishi, mahalla
tizimining rivojlanishi va jamoat nazoratining oshirilishi ahamiyat kasb etdi.
Mahallalar, hududiy nuqtada jinoyatchilikni oldini olish va fuqarolarni
huquqbuzarliklardan ogohlantirishda asosiy o‘rin tutgan.
3. Ta'lim va targ'ibot ishlarining kuchaytirilishi
O‘zbekiston hukumatining huquqbuzarliklarni oldini olishdagi muhim
islohotlaridan biri ta'lim sohasida amalga oshirilgan o‘zgarishlardir. Huquqiy
madaniyatni oshirish va jamiyatda huquqiy bilishni targ‘ib qilishga alohida e’tibor
berildi. Maktablarda, oliy o‘quv yurtlarida huquqshunoslik ta'limi va huquqiy tarbiya
dasturlari kuchaytirildi. Shuningdek, huquqbuzarliklar haqida keng jamoatchilikni
xabardor qilish uchun ommaviy axborot vositalari faol ishlay boshladi.
4. Jinoiy xatti-harakatlarni aniqlash va tahlil qilish
Huquqbuzarliklarni oldini olishda jinoyatlarni oldindan bashorat qilish va
tahlil qilish tizimlari rivojlantirildi. Bu, ayniqsa, jinoyatlarning qayta-qayta sodir
bo‘lishi yoki biror hududda ularning ko‘payishini aniqlash va ularga qarshi tezkor
choralar ko‘rish imkonini yaratdi. Jinoyatlarning sabablarini tahlil qilish va ularni
kompleks ravishda bartaraf etish uchun turli organlar, jumladan, ijtimoiy xizmatlar,
psixologlar va huquqshunoslar birgalikda ish olib bordi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
110
2181-3187
5. Ijtimoiy xizmatlar va reabilitatsiya tizimi
Jinoyatchilikning oldini olishda reabilitatsiya va ijtimoiy yordam ko‘rsatish
tizimining ahamiyati oshdi. Ayrim jinoyatlar, asosan, ijtimoiy muammolar tufayli sodir
bo‘lishi mumkin, shuning uchun ijtimoiy reabilitatsiya markazlari va profilaktik
xizmatlar tashkil etildi. Bu tizimning asosiy maqsadi jinoyatchilarga huquqiy,
psixologik, va ijtimoiy yordam ko‘rsatish orqali ularni jamiyatga qayta integratsiya
qilishdir.
6. Jinoyatchilikni kamaytirishga qaratilgan xalqaro hamkorlik
O‘zbekistonning mustaqillikka erishganidan so‘ng, xalqaro huquq tizimiga
qo‘shilishi va jahondagi boshqa davlatlar bilan hamkorlik qilish orqali ham
huquqbuzarliklarni oldini olish ishlari yo‘lga qo‘yildi. Xalqaro huquq normalari va
standardlariga mos keladigan qonunlar qabul qilindi, va O‘zbekiston xalqaro
tashkilotlar bilan hamkorlikda jinoyatchilikka qarshi kurashishga alohida e’tibor berdi.
Huquqbuzarlikning jamiyat taraqqiyotiga tahdidi — bu jamiyatning ijtimoiy,
siyosiy, iqtisodiy va madaniy rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi huquqbuzarliklar
natijasida yuzaga keladigan muammolarning to‘plamidir. Huquqbuzarliklar
jamiyatning stabil va barqaror rivojlanishiga xavf soladi, chunki ular nafaqat ijtimoiy
tartibni buzadi, balki iqtisodiy va psixologik resurslarni ham isrof qiladi. Quyida
huquqbuzarlikning jamiyat taraqqiyotiga tahdidlari keltirilgan:
1. Ijtimoiy barqarorlikning buzilishi
Huquqbuzarliklar jamiyatda ijtimoiy barqarorlikni buzadi. Jinoyatlar va
boshqa huquqbuzarliklar odamlarning o‘zaro ishonch va hurmatiga putur etkazadi, bu
esa jamiyatdagi ijtimoiy aloqalar va hamkorlikni susaytiradi. Jamiyatda xavfsizlikni
his qilishni yo‘qotish fuqarolarda qo‘rquvni va asabiylashishni keltirib chiqaradi. Bu
holat, o‘z navbatida, fuqarolarning faoliyatini cheklaydi, ijtimoiy hayotning barcha
jabhalarida muammolarni yuzaga keltiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
111
2181-3187
Ijtimoiy ishonchning kamayishi: Jinoyatlarning ko‘payishi odamlar
o‘rtasidagi ishonchni pasaytiradi, bu esa jamiyatning turli qatlamlari o‘rtasida
muammolarni keltirib chiqaradi.
Mahallalar va jamoalar o‘rtasida beqarorlik: Huquqbuzarliklar mahallalarda
beqarorlikka olib keladi, bu esa umumiy jamoa ruhiyatini va o‘zaro yordamni
susaytiradi.
2. Iqtisodiy rivojlanishga zarar yetkazish
Huquqbuzarliklar iqtisodiy taraqqiyotga bevosita tahdid soladi. Jinoyatchilik
darajasining yuqoriligi ko‘plab iqtisodiy muammolarni yuzaga keltiradi:
Investitsiyalarni kamayishi
: Yuksak jinoyatchilik darajasi, ayniqsa,
infrastrukturaviy va tijorat investitsiyalariga salbiy ta’sir qiladi. Potentsial investorlar
xavfsizlikka bo‘lgan xavotirlar sababli mamlakatga yoki hududga investitsiya
kiritishga ehtiyotkorlik bilan yondoshadilar.
Resurslarning isrof bo‘lishi
: Huquqbuzarliklar tufayli huquq-tartibot
organlari va boshqa davlat strukturalari ko‘proq resurslarni jinoyatlarni oldini olish,
jinoyatchilarni jazolash va zararlarni qoplashga sarflashga majbur bo‘ladi. Bu iqtisodiy
o‘sish uchun zarur bo‘lgan resurslarni samarali ishlatishga to‘sqinlik qiladi.
Ishsizlik va iqtisodiy tengsizlikning oshishi
: Huquqbuzarliklarning yuqori
darajasi odamlarning ishonchini yo‘qotishiga olib kelishi mumkin, bu esa iqtisodiy
o‘sishni cheklaydi va ishsizlikni kuchaytiradi.
3. Siyosiy barqarorlikka xavf tug‘dirish
Jinoyatlarning ko‘payishi siyosiy barqarorlikni ham tahdid qiladi. Agar
hukumat huquqbuzarliklarni samarali tarzda nazorat qila olmasa, bu fuqarolar va davlat
o‘rtasida ishonchsizlikni keltirib chiqarishi mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
112
2181-3187
Fuqarolik noroziligi va beqarorlik: Huquqbuzarliklarning ko‘payishi va
jinoyatchilarga nisbatan jazolarni qo‘llashdagi muammolar fuqarolarda norozilikni
keltirib chiqaradi, bu esa siyosiy beqarorlikni kuchaytiradi.
Korruptsiya va tartibsizlik: Korrupsiya jinoyatlarni o‘ziga jalb etadigan omil
bo‘lishi mumkin. Agar davlat tizimi huquqbuzarliklarni oldini olishda samarasiz
bo‘lsa, bu tartibsizlikni va siyosiy inqirozni kuchaytiradi.
4. Madaniy va axloqiy pasayish
Huquqbuzarliklarning
jamiyatda
kuchayishi
madaniy
va
axloqiy
qadriyatlarning zaiflashishiga olib kelishi mumkin. Jinoyatlarni tez-tez sodir etish, shu
jumladan, korrupsiya va boshqa noqonuniy faoliyatlar, jamiyatda normalar va
qadriyatlarning pasayishiga sabab bo‘ladi.
Axloqiy va ma'naviy buzilishlar: Jamiyatda huquqbuzarliklarni sodir etish
normal holatga aylanib qolsa, bu axloqiy me'yorlarning pasayishiga olib keladi,
natijada ijtimoiy hamkorlikni ta'minlash qiyinlashadi.
Buzilgan oilalar va psixologik ta'sir: Huquqbuzarliklar, xususan, uy-
joylarida va oilalarda sodir bo‘lsa, bu nafaqat jismoniy, balki ruhiy ta'sir ko‘rsatadi.
Jinoyatchilik ko‘payishi bilan oilalar o‘rtasidagi ishonch va yaxlitlik buziladi, bu esa
kelajakda yangi huquqbuzarliklar va psixologik muammolarni yuzaga keltiradi.
5. Jinoyatning xalqaro ta'siri
Xalqaro miqyosda huquqbuzarliklar jamiyatga zarar etkazish bilan birga,
davlatlar o‘rtasidagi munosabatlarga ham salbiy ta'sir ko‘rsatishi mumkin. Xususan,
transmilliy jinoyatlar (narkotiklar, qurol-yarog‘lar va odam savdosi) xalqaro
xavfsizlikni tahdid qilishi mumkin. Bular:
Xalqaro iqtisodiy aloqalarga ta'sir: Transmilliy jinoyatlar davlatlar o‘rtasidagi
iqtisodiy aloqalar va savdo munosabatlarini cheklashi mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
113
2181-3187
Xalqaro imidjning pasayishi: Jinoyatchilik va huquqbuzarliklar ko‘paygan
davlatlar xalqaro maydonda imidjini yo‘qotadi, bu esa diplomatik munosabatlar va
iqtisodiy yordamni kamaytiradi.
Xulosa
Huquqbuzarliklarning jamiyat taraqqiyotiga tahdidi keng qamrovli bo‘lib,
ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va madaniy sohalarda salbiy ta’sirlarni yuzaga keltiradi.
Huquqbuzarliklarning oldini olish uchun samarali profilaktik choralar, adolatli yuridik
tizim, ijtimoiy himoya va madaniy tarbiya zarur. Jamiyatda huquqbuzarliklarning
kamayishi uchun barcha ijtimoiy qatlamlarning faolligi va davlatning to‘g‘ri siyosati
muhim ahamiyatga ega.
O‘zbekistonning mustaqillik yillarida huquqbuzarliklar profilaktikasi
sohasida amalga oshirilgan islohotlar jamiyatda tartibni ta’minlash, jinoyatlarning
oldini olish, fuqarolarning huquqiy madaniyatini oshirish, va ijtimoiy adolatni
ta’minlash yo‘nalishlarida muhim qadamlar bo‘ldi. Bu islohotlar jamiyat taraqqiyotiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatib, huquqiy davlat qurish yo‘lida muhim bosqichni tashkil etdi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.O'zbekiston Respublikasi Konstitutaiyasi. T-2023.
2.O'zbekiston Respublikasining 2014-yil 14-maydagi "Huquqbuzarliklar profilaktikasi
to'g'risida"gi qonuni O'RQ-371.
3.O'zbekis Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning "Buyuk kelajagimizni mard
va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz"
4.http://www.lex.uz milliy qonunchilik bazasi.
5.atm@dsmi-qf.uz
6.Zeynalov, O. "Jinoyatchilik va uning ijtimoiy oqibatlari" (Toshkent, 2017).
7.Baxromov, M. "Jinoyat va jamiyat: zamonaviy yondashuvlar" (Toshkent, 2020).
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
114
2181-3187
8.Saidov, Sh. "Huquqbuzarliklar profilaktikasi: nazariy va amaliy asoslar" (Toshkent,
2019).
