ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
75
2181-3187
YURAK-QON TOMIR KASALLIKLARI VA ULARNING OLDINI
OLISHDA BIOFIZIK YONDASHUVLAR
Mirzayeva Farangiz Yusupovna
Toshkent tibbiyot akademiyasi
Ilmiy rahbar: Sattorov Yorqin
Annotatsiya:
Mazkur maqolada yurak-qon tomir kasalliklarining kelib
chiqish sabablari, ularning organizmdagi biofizik jarayonlarga ta’siri va oldini
olish usullari yoritilgan. Yurak mushaklarining qisqarish mexanizmi, qon
aylanishining fizik qonuniyatlari va zamonaviy diagnostika usullarining
samaradorligi ilmiy tahlil qilinadi. Shuningdek, yurak-qon tomir kasalliklarining
oldini olish bo‘yicha biofizik yondashuvlar ham ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Yurak kasalliklari, qon aylanishi, biofizika, diagnostika,
profilaktika, yurak fiziologiyasi.
Yurak inson hayoti uchun eng muhim a’zolardan biridir. Tarix davomida
olimlar yurak faoliyatini o‘rganishga katta qiziqish bildirganlar. Yurak-qon tomir
kasalliklari insoniyat tarixidagi eng xavfli kasalliklar qatoriga kirgan va bugungi
kunda ham ko‘plab insonlarning hayotiga ta’sir ko‘rsatmoqda.
Tarixdan ma’lumki, yurak-qon tomir tizimi haqida dastlabki tushunchalarni
qadimgi yunon olimi Gipokrat (miloddan avvalgi 460–370-yillar) hamda Rim
vrachi Klavdiy Galen (milodiy 129–216-yillar) bergan. Biroq, bu sohadagi eng
katta kashfiyotlardan biri Uilyam Garvey (1578–1657) tomonidan qilingan bo‘lib,
u qon aylanish tizimi haqida ilmiy asoslangan tushuncha yaratgan.
1.
Yurak-qon tomir kasalliklarining sabablari va mexanizmi
1.1.
Yurak faoliyatiga oid qiziqarli tarixiy voqea
Mashhur fizik va olim Alessandro Volta elektr toki bilan tajribalar
o‘tkazganida, uning zamondoshi Luiji Galvani tasodifan "bioelektrik hodisa" ni
kashf etdi. U qurbaqa oyog‘iga metal igna tegizganida, muskullar
harakatlanganini ko‘rdi. Bu esa yurak faoliyati ham bioelektrik impulslar orqali
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
76
2181-3187
boshqarilishini
isbotlashga
yordam
berdi.
Keyinchalik
bu
kashfiyot
elektrokardiografiya (EKG) usulining rivojlanishiga asos bo‘ldi.
1.2.
Yurak kasalliklariga sabab bo‘luvchi olimlar kashfiyotlari
Nobel mukofoti sovrindori Otto Loewi (1873–1961) yurak faoliyatini
boshqaruvchi asab tizimi va neyrotransmitterlar haqida muhim tadqiqotlar olib
borgan. U yurak urishini boshqaruvchi kimyoviy moddalar – atsetilxolin va
noradrenalin ni kashf qildi.
1950-yillarda Ancel Keys yurak kasalliklari va ovqatlanish o‘rtasidagi
bog‘liqlikni o‘rgangan va ortiqcha yog‘ iste’moli aterosklerozni kuchaytirishini
aniqlagan.
Yurak faoliyatining biofizik asoslari
Yurak mushaklari elektr impulslari orqali qisqaradi. Yurakda maxsus
hujayralar mavjud bo‘lib, ular avtomatik ravishda elektr signallarini hosil qiladi
va bu yurak qisqarishiga sabab bo‘ladi.
1.3.
Qon aylanishining fizik qonuniyatlari
Qon yurakdan arteriyalar orqali chiqarilib, butun tana bo‘ylab harakatlanadi.
Qonning yurish tezligi va bosimi Puazey qonuni va Bernulli tenglamasi orqali
tushuntiriladi. Ushbu qonuniyatlar yurak-qon tomir tizimidagi muammolarni
diagnostika qilishda muhim ahamiyatga ega.
1.4.
Yurakning elektr impulslari va zamonaviy diagnostika
Yurak faoliyatini o‘rganishda elektrokardiografiya (EKG) katta ahamiyatga
ega. Villem Eyntxoven (1860–1927) EKG apparatini ixtiro qilgan va buning uchun
1924-yilda Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan.
2.
Yurak kasalliklarini aniqlash va davolash usullari
Bugungi kunda yurak kasalliklarini erta aniqlash va davolashda zamonaviy
texnologiyalar katta ahamiyatga ega:
EKG va echokardiografiya – yurakning elektr faolligi va mexanik
harakatlarini o‘rganish. Koronar angiografiya – qon tomirlari tutilish
darajasini aniqlash.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
77
2181-3187
MRI va CT skanerlari – yurakning aniq 3D tasvirini olish.
Sun’iy yurak va yurak stimulyatorlari – yurak yetishmovchiligini davolash
uchun implant qilinadigan qurilmalar.
3.
Yurak-qon tomir kasalliklarining oldini olish
Yurak sog‘lig‘ini saqlash uchun quyidagi choralar ko‘rish muhimdir: Sog‘lom
ovqatlanish – yog‘ va shakarni kamaytirish, ko‘proq sabzavot iste’mol qilish.
Doimiy jismoniy faollik – har kuni 30 daqiqa yurish yoki
mashq qilish. Stressdan qochish – meditatsiya va dam olish
texnikalaridan foydalanish. Zararli odatlardan voz kechish –
chekish va spirtli ichimliklarni cheklash.
3.1.
Yurakni mustahkamlash bo‘yicha tarixiy tavsiyalar
Qadimgi yunon olimi Gipokrat yurak salomatligini yaxshilash uchun ko‘p
yurishni, Rim vrachi Galen esa o‘simliklardan tayyorlangan dori vositalarini
tavsiya qilgan. Bugungi kunda ham yurak-qon tomir kasalliklarining oldini
olishda jismoniy faollik va to‘g‘ri ovqatlanish asosiy rol o‘ynaydi.
4.
Xulosa
Yurak-qon tomir kasalliklari inson hayoti uchun katta xavf tug‘diradi. Ushbu
maqolada yurak kasalliklarining kelib chiqish sabablari, ularning biofizik asoslari
va zamonaviy davolash usullari muhokama qilindi. Tarix davomida olimlar
tomonidan qilingan kashfiyotlar yurak kasalliklarini oldini olish va davolash
imkoniyatlarini kengaytirgan. Ilmiy yondashuvlar orqali yurak salomatligini
saqlash va umrni uzaytirish mumkin. Mavzuga oid qiziqarli hikoya
Yurakning ovozi
Doktor Ismoil uzoq yillik tajribaga ega yurak jarrohi edi. Uning qo‘llari
minglab yuraklarni operatsiya qilgan, ko‘plab insonlarga yangi hayot baxsh etgan
edi. Lekin uning yuragi hamisha bir bemorni – kichkina Muhammadni eslardi.
Muhammad atigi olti yoshda edi. U tug‘ma yurak nuqsoni bilan dunyoga
kelgan bo‘lib, operatsiya qilinmasa, uzoq yashay olmasdi. Uning onasi – Zarifa
opa umid bilan doktor Ismoilning oldiga kelganida, ko‘zlarida qo‘rquv va iltijo
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
78
2181-3187
aralash porlab turardi.
— Doktor, iltimos, o‘g‘limni qutqaring. U ham boshqalar kabi yugurib
o‘ynasin, kulgusi hech qachon to‘xtamasin…
Doktor Ismoil jimgina bolaning yurak urishini tingladi. Yuragi nozik, lekin
hayot uchun kurashayotganini his qildi. Jarrohlik qiyin bo‘lsa-da, u Muhammad
uchun imkoniyat borligini bilardi.
Operatsiya uzoq davom etdi. Yurakning har bir zarbasi, qonning
harakatlanishi – bularning barchasi hayot-mamot o‘yiniga o‘xshardi. Lekin
doktor Ismoil hech qachon yutqazishni xohlamasdi. Nihoyat, oxirgi chok qo‘yildi,
yurak qayta urdi… Muhammad tirik qoldi!
Oradan yillar o‘tdi. Bir kuni doktor Ismoil shifoxona bog‘ida yurib yurganida,
birdan quvnoq bola yugurib kelib, uni quchoqladi.
— Doktor aka, men futbol o‘ynayapman! Onam aytdi, siz mening yuragimni
tuzatib bergansiz!
Bu Muhammad edi. Uning yuragi endi bemalol urar, yuzi tabassumga
to‘lgandi. Doktor Ismoil esa shunda anglab yetdi – har bir yurakning o‘z
hikoyasi bor, va ularning urishi – hayotning eng go‘zal musiqasi… 1. Yurak
anatomiyasi va fiziologiyasi haqida batafsil ma’lumotlar
Yurakning tuzilishi, uning 4 kamerali ekanligi (ikkita bo‘lmacha va ikkita
qorinchadan iboratligi) haqida batafsil tushuntirish.
Yurak mushaklari (miokard) qanday ishlashi, yurak-qon tomir tizimining
ishlash tamoyillari.
Yurak urish chastotasi va uning turli holatlarga qarab o‘zgarishi (masalan,
sportchilar va oddiy odamlar yurak urishi farqi).
2.
Yurak-qon tomir kasalliklarining turlari
Ishemik yurak kasalligi (IYK) – Yurakka kislorod yetishmovchiligi tufayli
yuzaga keladigan kasallik.
Gipertoniya – Yuqori qon bosimi yurakka qanday ta’sir qiladi va natijada
yurak yetishmovchiligi yuzaga kelishi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
79
2181-3187
Aritmiyalar – Yurak urish ritmidagi buzilishlar va ularning xavfi.
Miokard infarkti – Yurakning qon bilan ta’minlanishi to‘satdan buzilishi
natijasida yuzaga keladigan holat.
Kardiyomiopatiya – Yurak mushaklarining zaiflashishi va uning oqibatlari.
Ateroskleroz – Qon tomirlarining torayishi va yurak kasalliklariga olib
keluvchi asosiy omillardan biri.
3.
Yurak kasalliklarining genetik omillari va irsiy moyillik
Yurak-qon tomir kasalliklarining genetik jihatdan qanday meros bo‘lishi.
Oilaviy yurak kasalliklari: agar ota-onada yurak kasalligi bo‘lsa, farzandda
xavf qancha ortadi?
4.
Yurak kasalliklari va hayot tarzi o‘rtasidagi bog‘liqlik
Ratsional ovqatlanish: yurak sog‘lom bo‘lishi uchun qanday mahsulotlarni
iste’mol qilish lozim? Yurakka foydali mashqlar: aerobik mashqlar, yugurish,
yurish va suzishning foydalari.
Uyqu va yurak salomatligi o‘rtasidagi bog‘liqlik. Surunkali stress va
depressiyaning yurakka ta’siri.
5.
Yurak kasalliklarini tashxislashning zamonaviy usullari
EKG (elektrokardiografiya) – Yurakning elektr faolligini o‘lchash.
Ekokardiografiya (Ultratovush tekshiruvi) – Yurak mushaklari va
klapanlarining ishlashini o‘rganish. Koronar angiografiya – Qon tomirlarining
toraygan yoki tiqilib qolgan qismlarini aniqlash.
Stres-test – Yurakning jismoniy faollikka qanday javob berishini tekshirish.
6.
Yurak kasalliklarini davolash va innovatsion yondashuvlar
Dorilar – Yurak faoliyatini yaxshilash uchun ishlatiladigan dori vositalari
(aspirin, beta-blokatorlar, statinlar va boshqalar).
Jarrohlik muolajalari – Shuntlash, stent qo‘yish, sun’iy yurak klapanlarini
almashtirish. Sun’iy yurak va transplantatsiya – Yurak yetishmovchiligida eng
zamonaviy yondashuvlar. Gen terapiyasi – Yurak kasalliklarini genetik muolajalar
orqali davolash istiqbollari.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
80
2181-3187
7.
Yurak kasalliklarini oldini olish bo‘yicha tavsiyalar
Kundalik hayotda yurak sog‘lig‘ini saqlash uchun oddiy, ammo samarali
maslahatlar.
Yurak salomatligi uchun eng yaxshi dietalar (O‘rta Yer dengizi parhezi,
DASH dietasi va boshqalar). Qanday qilib zararli odatlardan voz kechish
mumkin?
Yurak kasalliklarining ilk belgilarini sezgan zahoti qanday choralar ko‘rish
kerak?
8.
Yurak bilan bog‘liq qiziqarli faktlar
Inson yuragi umr davomida o‘rtacha 2,5 milliard marta uradi. Yurak kuniga
7,500 litr qonni organizm bo‘ylab haydaydi.
Dunyo bo‘yicha eng yosh yurak transplantatsiyasi o‘tkazilgan bola atigi 2
haftalik bo‘lgan.
Yurak urish tezligi musiqaga bog‘liq tarzda o‘zgarishi aniqlangan – sokin
musiqa yurak urishini sekinlashtiradi, tez ritmli musiqa . Foydalanilgan
adabiyotlar
1.
Guyton A.C., Hall J.E. Textbook of Medical Physiology. 13th ed. Philadelphia:
Elsevier, 2015.
2.
Ganong W.F. Review of Medical Physiology. 24th ed. McGraw Hill, 2012.
3.
Otto Loewi. "The Chemical Transmission of Nerve Action." Nobel Lecture,
1936.
4.
Harvey W. Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus.
1628.
5.
Keys A. "Seven Countries: A Multivariate Analysis of Death and Coronary
Heart Disease." Harvard University Press, 1980.
6.
Einthoven W. "Le télécardiogramme." Archives internationales de physiologie,
1906.
7.
Fuster V., Kelly B.B. Promoting Cardiovascular Health in the
Developing World: A Critical Challenge to Achieve Global Health.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
81
2181-3187
National Academies Press, 2010.
8.
World
Health
Organization
(WHO).
Global
Status
Report
on
Noncommunicable Diseases 2023.
9.
American Heart Association. "Heart Disease and Stroke Statistics—2023
Update." Circulation, 2023.
10.
Bernoulli D. Hydrodynamica.
