ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
73
2181-3187
BOLALARDA
OVQATLANISH
RATSIONINI
TAHLIL
QILISH:MUOMMOLARI VA ULARNING OLDINI OLISH YO’LLARI
Ilmiy rahbari: Alfraganus unversiteti
Klinik fanlar kafedrasi assistenti
Maxmanazrov G’afur Axnazarovich
Alfraganus unversiteti Tibbiyot fakulteti
Davolash ishi yo’nalishi 23-36-guruh talabasi
Yusupova Sevinch Baxriddin qizi
Annotatsiya
:
Mazkur maqolada bolalar ovqatlanish ratsionining tahlili, uning
tarkibi va bolalar salomatligiga ta’siri o’rganilgan. Muvozanatsiz va noto’g’ri
ovqatlanish oqibatida yuzaga keladigan sog’liq muammolari, xususan semizlik,
kamqonlik, gipovitaminoz va boshqa kasalliklar statistik ma’lumotlar va ilmiy
adabiyotlar asosida yoritilgan. Shu bilan birga, sog’lom ovqatlanishni shakllantirish
bo’yicha tavsiyalar ham berilgan.
Kalit so’zlar
.
Ovqatlanish ratsioni, bolalar salomatligi, muvozanatli ovqatlanish,
semizlik, vitaminlar, oziq moddalar, metabolizm, sog’lom turmush tarzi.
Kirish
:
Bola organizmining o’sishi, rivojlanishi, jismoniy va aqliy faolligi uchun
to’g’ri va muvozanatli ovqatlanish muhim omillardan biridir. Bolalik davri – bu tez
o’sish, intensiv modda almashinuv jarayonlari va yuqori energiya sarfi bilan
tavsiflanadigan davr bo’lib, bu bosqichda har bir ozuqa moddasining o’z o’rniga ega
bo’lishi talab etiladi (Nelson & Cox, 2008). Bolaning sog’lig’I va kelajakdagi
rivojlanishi, asosan, ovqatlanish ratsioniga bog’liq. Afsuski, so’nggi yillarda dunyo
bo’yicha, xususan O’zbekistonda ham, bolalar orasida noto’g’ri ovqatlanish oqibatida
yuzaga kelayotgan sog’liq muammolari soni ortib bormoqda. Bu muammolar orasida
semizlik, kamqonlik, gipovitaminoz, yod tanqisligi, turli ovqat hazm qilish buzilishlari
yetakchilikni egallamoqda.Ovqatlanishdagi muammolar ko’pincha ota-onalarning
bilim yetishmovchiligi, noto’g’ri ovqatlanish odatlari, maktab va bog’cha
menyularining noto’g’ri tashkil etilishi, hamda fast-food mahsulotlarining keng
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
74
2181-3187
tarqalishi bilan bog’liq. Ayniqsa, shirinliklar, gazlangan ichimliklar, yog’li va tuzli
taomlarga o’rganish bolalarning tabiiy oziq-ovqatlarga bo’lgan ehtiyojini pasaytirib,
mikroelementlar tanqisligiga olib kelmoqda
Asosiy qism:
Bolalar organizmi o’sish va rivojlanish jarayonida yuqori energiya
sarfi va intensiv modda almashinuvi bilan tavsiflanadi. Oqsillar,
yog’lar, uglevodlar, vitaminlar va minerallar organizmning barcha tizimlarining
sog’lom faoliyatini ta’minlaydi. Ularning har biri alohida biologik ahamiyatga ega va
bola rivojlanishida muhim rol o’ynaydi:
Oziqa moddalari
Funksiyalari
Yetishmovchilik
oqibatlari
Oqsillar
To’qimalar
va
hujayralarni
tiklash,
immun
tizimining
faoliyati
To’qima
rivojlanishining
sustlashuvi,
immun
tizimining zaiflashuvi
Uglevodlar
Energiya manbai
Energiyaga bo’lgan
ehtiyojning qoplanmas
ligi, charchoq
Yog’lar
Energiya manbai,
hujayra
membranalari
tarkibini saqlaydi.
O’sishning
sekinlashuvi,
vitaminlar
va
minerallarning
yomon
so’rilishi
Vitaminlar
Metabolizmni
tartibga solish
Vitaminlar
yetishmov chiligi (A, D,
C vitaminlari )
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
75
2181-3187
Minerallar
Suyaklar va qon
tarkibini
yaxshilash
(kalsiy, temir, rux)
Suyaklarning
zaiflashuvi , kamqonlik
Bolalar ratsionida yuqoridagi oziq moddalarining yetarli darajada bo’lishi zarur.
Aks holda, organizmda turli xil buzilishlar, jumladan, o’sishning sekinlashuvi va
immun tizimining zaiflashuvi yuzaga keladi.
Afsuski, ko’plab bolalar kundalik ovqatlanishida meva va sabzavotlarni etarli
darajada iste’mol qilmaydilar, shuningdek, yog’li, shirin va gazli ichimliklar iste’moli
ortib bormoqda.
Ma’lumotlarga ko’ra, O’zbekistondagi bolalar orasida ovqatlanish ratsionida ko’p
miqdorda shirinliklar, fast-foodlar va gazli ichimliklar mavjud.
Oziq ovqatlar
Iste’mol darajasi
Sog’lik uchun ta’siri
Shirinliklar
70%bolalar
tomonidan
Semizlik,
2-tur diabet,
Kamqonlik
Fast-food
mahsulotlar
60%bolalar
tomonidan
Ovqat hazm qilish
muommolari,yuqpri
qon
bosim
Gazli ichimliklar
65%bolalar
tomonidan
Oshqozon
buzilishlari,semizlik,diabet
xavfi
Ratsionda bunday oziq-ovqatlarning ortib ketishi bolalarda metabolik kasalliklar,
yurak-qon tomir kasalliklari va qonuniy va aqliy rivojlanishning sekinlashuviga olib
keladi.
Toshkent shahridagi umumta’lim maktablarida olib borilgan kuzatuvlar va
so’rovnomalar asosida quyidagi ma’lumotlarga erishildi:
-
85% bolalar nonushta qilmaydi yoki noto’g’ri nonushta qiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
76
2181-3187
-
65% bolalar meva va sabzavotlarni kam iste’mol qiladi, ayniqsa, yozgi va kuzgi
mavsumda ularni iste’mol qilish miqdori juda kam.
-
45% bolalar kun davomida gazli ichimliklar yoki shirinliklar iste’mol qiladi.
-
Bolalarning faqat 25% qismi ratsionida to’g’ri muvozanat saqlanadi
(O’zbekiston Respublikasi Sog’liqni Saqlash Vazirligi, 2023).
Sog’lom ovqatlanish bo’yicha tavsiyalar:
Bolalar ovqatlanishining yaxshilanishi uchun quyidagi amaliy tavsiyalar berilishi
mumkin:
1.
Har kuni nonushta qilish: Nonushta, bolaning kun davomida energiya bilan
ta’minlanishining birinchi qadamidir. Nonushtada oqsil, uglevodlar va vitaminlar
mavjud bo’lishi kerak.
2.
Yangi meva va sabzavotlarni ko’paytirish: Har kuni bolaga yangi meva va
sabzavotlar berilishi kerak. Bu vitaminlar va minerallarni ta’minlaydi.
3.
Shirinliklar va gazli ichimliklarga ehtiyotkorlik bilan yondashish: Bolalar
ratsionida shirinliklar va gazli ichimliklar miqdori kamaytirilishi lozim. Bu esa
semizlik va qondagi shakar miqdorini pasaytiradi.
4.
Suyuq ovqatlar: Bolalar uchun suv va tabiiy sharbatlar ichirish odatiy holga
aylanishi kerak.
5.
Ota-onalarning nazorati: Ota-onalar bolalarining ratsionini kuzatib borishlari,
sog'lom ovqatlanish haqida bilimlarni o'zlashtirishlari zarur.
2024-2025 o’quv yili uchun bolalar ovqatlanish ratsioni
(Yoshga qarab)
Y
osh
guru
hi
Kalo
riya
(Kk
al/kun)
O
qsil
(G
/kun)
Yo
g’
(G
/kun)
Ug
levod
(G
/kun)
Te
mir
(M
g/kun)
Kal
siy
(M
g/kun)
Vit
aminA
(mc
g/kun
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
77
2181-3187
1
-3
yosh
1000
-
1300
13
-16
30
-40
13
0-170
7
500
-700
300
-400
4
-6
yosh
1400
-1600
20
-25
40
-50
18
0-220
10
800
400
-450
7
-9
yosh
1600
-
1800
25
-30
50
-60
20
0-250
10
900
450
-500
1
0-12
yosh
1800
-
2200
30
-40
60
-70
25
0-300
10-
12
100
0
500
-600
1
3-15
yosh
2200
-
2600
40
-50
70
-80
30
0-350
12-
15
120
0
600
-700
Xulosa
:
Bolalar sog’lom rivojlanishi uchun to’g’ri va muvozanatli ovqatlanish
muhim ahamiyatga ega. Oziq moddalarning yetarli miqdorda qabul qilinishi
immunitetni mustahkamlaydi, aqliy va jismoniy rivojlanishni qo’llab-quvvatlaydi.
Tadqiqotlar natijasi shuni ko’rsatadiki, ko’plab bolalar ovqatlanishida oqsil, temir,
vitaminlar yetishmovchiligi mavjud. Shuning uchun bolalarning kundalik ratsionini
ilmiy asosda shakllantirish va ovqatlanish madaniyatini yoshlikdan boshlab singdirish
dolzarb va zarurdir.
Foydalanilgan adabiyot:
1
.O’zbekiston Respublikasi Sog’liqni saqlash vazirligi. “Ovqatlanish gigiyenasi”
(darslik). Toshkent: 2020.
2
.World Health Organization (WHO). Guiding Principles for Complementary Feeding
of the Breastfed Child. Geneva, 2020.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
78
2181-3187
3
.FAO/WHO. Human energy requirements: Report of a Joint FAO/WHO/UNU Expert
Consultation. Rome, 2004.
4.
Dietary Guidelines for Americans, 2020-2025. U.S. Department of Agriculture and
U.S. Department of Health and Human Services.
5
.Salieva M., Yusupova D. Pediatriyada ovqatlanish gigiyenasi. Toshkent tibbiyot
akademiyasi nashriyoti, 2022.
6
. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik
osoyishtalik va jamoat salomatligi qo’mitasi. Maktabgacha ta’lim muassasalari uchun
ovqatlanish me’yorlari, 2023.
