ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
65
2181-3187
ENDOSKOPIK CHURRA JARROHLIGI: AN’ANAVIY USULLARGA
NISBATAN INNOVATSION YONDASHUV
Samatov Akbar Akobir o’g’li
Buxoro viloyati Buxoro shahar Zarmed Universiteti
talabasi
АBSTRАCT
Endoscopy is a method of visualizing the div using a flexible tube with a small
camera and a light source at its end. This instrument is called an endoscope. The
endoscope is inserted through a natural div opening or a small incision. There are
many types of endoscopes, each named according to the organs or areas they are used
to examine.Endoscopic hernia repair is a minimally invasive procedure used to treat
hernias by using an endoscope to view the internal area and correct the defect. Unlike
traditional open surgery, this type of endoscopy requires only small incisions, leading
to faster recovery and reduced postoperative pain.
Recovery after endoscopic surgery is typically faster and less painful compared
to traditional surgery. However, it is still important to follow postoperative instructions
carefully to ensure proper healing and to prevent complications.
Key wоrds:
Endoscopy, small camera, degenerative spinal disease, lumbar disc
herniation, endoscopic surgery
АNNОTАSIYА
Endoskopiya - bu kichik kamera va uning uchida yorug'lik mavjud bo'lgan
moslashuvchan trubka yordamida tanani ko'rish usuli. Ushbu asbob endoskop deb
ataladi. Endoskop tananing tabiiy teshigi yoki kichik kesmasi orqali o'tkaziladi.
Endoskoplarning ko'p turlari mavjud. Ularning har biri tekshirish uchun ishlatiladigan
organlar yoki sohalarga ko'ra nomlanadi.
Endoskopik churra tuzatish - bu tana ichidagi
hududni ko'rish va nuqsonni tuzatish uchun endoskop yordamida churralarni davolash
uchun ishlatiladigan minimal invaziv protsedura. An'anaviy ochiq jarrohlikdan farqli
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
66
2181-3187
o'laroq, bu endoskopiya faqat kichik kesmalarni talab qiladi, bu esa tezroq tiklanish va
operatsiyadan keyingi og'riqni kamaytirishga olib keladi.
Endoskopik jarrohlikdan
so'ng churrani tiklash an'anaviy jarrohlikdan ko'ra tezroq va kamroq og'riqli bo'ladi,
ammo to'g'ri davolanishni ta'minlash va asoratlarni oldini olish uchun operatsiyadan
keyingi ko'rsatmalarga rioya qilish hali ham muhimdir.
Kаlit sо‘zlаr:
endoskopiya, kichik kamera, Degenerativ umurtqa pog'onasi
kasalligi Bel diskining churrasi endoskopik jarrohlik
АННОТАЦИЯ
Эндоскопия — это метод визуализации организма с помощью гибкой
трубки с маленькой камерой и источником света на конце. Этот инструмент
называется эндоскопом. Эндоскоп вводится через естественные отверстия тела
или через небольшой разрез. Существует множество видов эндоскопов, каждый
из которых назван в соответствии с органами или областями, которые он
обследует.Эндоскопическая герниопластика — это минимально инвазивная
процедура, используемая для лечения грыж с применением эндоскопа для
визуализации внутренней области и устранения дефекта. В отличие от
традиционной открытой хирургии, данный метод требует лишь небольших
разрезов, что способствует более быстрому восстановлению и снижению
послеоперационной боли.Восстановление после эндоскопической хирургии, как
правило, происходит быстрее и сопровождается меньшей болью по сравнению с
традиционной хирургией. Однако для обеспечения правильного заживления и
предотвращения осложнений важно строго соблюдать послеоперационные
рекомендации.
Ключевые слова:
Эндоскопия, маленькая камера, дегенеративное
заболевание позвоночника, грыжа поясничного диска, эндоскопическая
хирургия
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
67
2181-3187
Dоlzаrbligi:
Disk churrasi bilan kasallanish aholining 2-3% ni tashkil qiladi. Har
yili AQShda 300 000 protsedura o'tkaziladi.
Endoskopik disk jarrohligi (EDS) 80- beri
joriy qilingan, ammo so'nggi bir necha yil ichida tez sur'atlar bilan o'sib borayotgan
qiziqishni ko'rsatadigan nisbatan taniqli texnikadir. Uning orqasidagi kontseptsiya disk
churralarini davolashda lomber umurtqa pog'onasiga minimal invaziv yondashuvni
ta'minlashdan iborat. Ideal holda, rivojlanayotgan endoskopik disk jarrohligining
maqsadi standart mikrodisektomiya yordamida olingan natijalarni olish, samarali
davolashni ta'minlash, asab dekompressiyasiga qaratilgan va nafaqat nerv ildizi /
peridural in'ektsiyadagi kabi og'riqni yo'qotishga qaratilgan, balki ayni paytda ochiq
usullar bilan bog'liq noqulayliklarni oldini olishdir.
EDSning birinchi seriyalari 80-
yillarning oxiridan e'lon qilingan. Kambin va Schaffer, teri osti diskektomiyasi bilan
og'rigan bemorlarning 88% da dastlab muvaffaqiyatli tajriba va endoskopni
artroskopik diskektomiya deb ataladiganga kiritilganidan keyin shunga o'xshash
natijalar haqida xabar berishdi. 80-yillarning oxiri va 90-yillarning boshi oraligʻida
boshqa mualliflar ham shunga oʻxshash natijalar haqida xabar berishgan oʻzgaruvchan
muvaffaqiyat darajasi oʻzgaruvchan (“yaxshi natijalar”ning 65–85%). Ushbu
seriyalarning barchasi diskka lateral teshiklar orqali orqa-lateral yoki uzoq lateral
yondashuvning kombinatsiyasi haqida xabar berdi. Bu radiologik rahbarlik ostida
amalga oshiriladi, keyinchalik disk bo'laklarini olib tashlash uchun kanalli tizim va
endoskopni joriy etish.
Natijada texnikaning tarqalishi 90-yillarning o'rtalarida xabar qilingan
kengaytirilgan seriyalarga olib keldi. Jarrohlik tajribasi o'sib borishi bilan bir nechta
mualliflar uzoq lateral perkutan yondashuv bilan bog'liq tanqidlarni ko'tarish va
baholashni
boshladilar.
Asosiy
muammo
radikulyar
simptomlarning
yaxshilanmaganligi bilan bog'liq bo'lib, 7-11% hollarda reexploratsiya operatsiyasini
talab qiladi. Bundan tashqari, qiyosiy tahlilda Kim va Park tomonidan
ta'kidlanganidek, uzoq lateral yondashuv orqali perkutan diskektomiya anatomik
omillar bilan cheklanishi mumkin, masalan, yonbosh suyagi, katta faset qo'shma yoki
L5 ko'ndalang jarayoni. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun endoskopik
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
68
2181-3187
interlaminar yondashuv keyinchalik bir nechta mualliflar tomonidan ishlab chiqilgan
va ommalashgan. Bu kanülni interlaminar bo'shliqqa joylashtirish va ligamentum
flavum ochilgandan so'ng disk bo'lagini olib tashlash orqali olingan oyna orqali
standart mikrodisektomiya yo'lidan disk bo'shlig'iga posterior yondashuv orqali
amalga oshiriladi.
Dunyo bo'ylab har yili 20 milliondan ortiq bemor churrasini tuzatadi. Ko'p turli
yondashuvlar, davolash ko'rsatmalari va churrani tuzatish bo'yicha ko'plab texnikalar
yordamni standartlashtirish, asoratlarni kamaytirish va natijalarni yaxshilash uchun
ko'rsatmalar beradi. Ushbu ko'rsatmalarning asosiy maqsadi bemorlarning natijalarini
yaxshilash, xususan, takrorlanish darajasini pasaytirish va surunkali og'riqni
kamaytirishdir, bu esa churra ta'miridan keyin tez-tez uchraydigan muammolardir. Ular
barcha beshta kontinental churra jamiyatlari, Xalqaro Endo Herniya Jamiyati va
Evropa Endoskopik Jarrohlik Assotsiatsiyasi tomonidan ma'qullangan.
Degenerativ
bel-umurtqa pog'onasi kasalligi har yili 266 million kishiga ta'sir ko'rsatadi.
1977 yilda
Kaspar va Yasargil operatsion mikroskopni taqdim etdi va jarrohlik yondashuvlarini
inqilob qildi. 1990-yillarning o'rtalarida jarrohlik izini minimallashtirish va hech
bo'lmaganda past bo'lmagan natijalarni ta'minlash uchun ko'plab endoskopik jarrohlik
usullari paydo bo'ldi. Deyarli 30 yillik davom etgan evolyutsiyadan so'ng, hozirgi
vaqtda jarrohlik stsenariysida umurtqa pog'onasining ikki xil endoskopik muolajalari
ustunlik qilmoqda: "To'liq endoskopik" (FE) va bir tomonlama biportal endoskopik
(UBE) umurtqa pog'onasi jarrohligi.
Tadqiqot maqsadi:
Endoskopik umurtqa pog'onasi jarrohligi an'anaviy umurtqa
pog'onasi jarrohligidan ishlab chiqilgan umurtqa pog'onasi jarrohligi usuli bo'lib, u
ba'zi mushaklarni olib tashlash uchun (ochiq laminektomiya) orqa o'rtasidan uzun
kesma qilishni o'z ichiga oladi, natijada ko'p qon yo'qotadi, shifo va yumshoq
to'qimalar, mushaklar va suyaklarning shikastlanishi uzoq vaqt talab qiladigan katta
jarrohlik chandig'ini qoldiradi, bu esa infektsiyadan tiklanish xavfi emas.
Endoskopik umurtqa pog'onasi jarrohligi churrali disklarni yoki nerv ildizlarini bosgan
har qanday bosuvchi organni kesish va olib tashlash uchun jarrohlik forseps bilan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
69
2181-3187
jihozlangan maxsus kichik kamerani (endoskop) kiritish uchun mikro kesma qilishni
o'z ichiga oladi. Endoskopning uchi mikro-asbobni saytga olib borish uchun optik tolali
yorug'likka ulangan HD kamera bilan jihozlangan. Endoskopiya tashqarida real vaqtda
HD monitor ekraniga ulangan bo'lib, ortoped-jarrohga qon yo'qotish, yumshoq
to'qimalar, mushaklar va suyaklar shikastlanishi va turli xil asoratlarni
minimallashtirishda xavfsiz va aniq ishlash imkonini beradi. Endoskopik umurtqa
pog'onasi jarrohligi (diskektomiya) umurtqa pog'onasining minimal invaziv
operatsiyasi (MIS) bo'lib, faqat 8-10 mm bo'lgan 1 ta kichik kesma bilan amalga
oshiriladi. oyoq va sondan pastga tarqaladigan surunkali bel og'rig'ini davolash uchun
endoskop orqali.
Endoskopik umurtqa pog'onasi jarrohligi juda kichik kesmaga ega (1 sm dan
kam). Bu foyda jarrohlik joylari va churrali disk infektsiyalari asoratlarini sezilarli
darajada kamaytiradi, qon yo'qotilishini kamaytiradi va mushaklar, atrofdagi to'qimalar
va suyaklarning shikastlanishini kamaytiradi.
Endoskopik umurtqa pog'onasi jarrohligi
orqa yoki yon tomondan faqat bitta 8-10 mm kesma bilan kichik kesma texnikasidan
foydalanadi, bu esa kamroq og'riq, qisqaroq tiklanish davri va tezroq tiklanish imkonini
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
70
2181-3187
beradi.
Endoskopik umurtqa pog'onasi jarrohligidan o'tgan bemorlar bir kecha-kunduz
kasalxonada qolishdan foyda ko'rishlari va ertasi kuni uylariga qaytishlari mumkin.
Bemorlar an'anaviy jarrohlikdan farqli o'laroq, 1-4 hafta davomida uyda tiklanishni
davom ettiradilar, bu katta jarrohlik chandig'ini qoldiradi va tiklanish uchun bir yildan
ko'proq vaqt talab qilinishi mumkin.
Natijalar va uning muhokamasi:
Endoskopik umurtqa pog'onasi
jarrohligi (diskektomiya) umurtqa pog'onasining minimal invaziv operatsiyasi
(MIS) bo'lib, faqat 8-10 mm bo'lgan 1 ta kichik kesma bilan amalga oshiriladi.
endoskop orqali oyoq va sonda tarqaladigan surunkali bel og'rig'ini, shuningdek,
churrasimon disk, orqa miya stenozi yoki degenerativ diskdan kelib chiqqan qo'l
va oyoqlarda uyqusizlik va zaiflikni davolash uchun. Endoskopik umurtqa
pog'onasi jarrohligi o'ta kichik kesmaga ega, qon yo'qotilishini, shuningdek
yumshoq to'qimalar, mushaklar va suyaklarning shikastlanishini kamaytiradi va
surunkali bel og'rig'ini sezilarli darajada davolashda samarali va ko'rinadigan
natijalarni taklif qilgan holda faqat bir kecha-kunduz kasalxonada yotishni talab
qiladi.
Endoskopik umurtqa pog'onasi jarrohligi an'anaviy umurtqa pog'onasi
jarrohligidan ishlab chiqilgan umurtqa pog'onasi jarrohligi usuli bo'lib, u ba'zi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
71
2181-3187
mushaklarni olib tashlash uchun (ochiq laminektomiya) orqa o'rtasidan uzun
kesma qilishni o'z ichiga oladi, natijada ko'p qon yo'qotadi, shifo va yumshoq
to'qimalar, mushaklar va suyaklarning shikastlanishi uzoq vaqt talab qiladigan
katta jarrohlik chandig'ini qoldiradi, bu esa infektsiyadan tiklanish xavfi emas.
Endoskopik umurtqa pog'onasi jarrohligi churrali disklarni yoki nerv ildizlarini
bosgan har qanday bosuvchi organni kesish va olib tashlash uchun jarrohlik
forseps bilan jihozlangan maxsus kichik kamerani (endoskop) kiritish uchun
mikro kesma qilishni o'z ichiga oladi. Endoskopning uchi mikro-asbobni saytga
olib borish uchun optik tolali yorug'likka ulangan HD kamera bilan jihozlangan.
Endoskopiya tashqarida real vaqtda HD monitor ekraniga ulangan bo'lib,
ortoped-jarrohga qon yo'qotish, yumshoq to'qimalar, mushaklar va suyaklar
shikastlanishi va turli xil asoratlarni minimallashtirishda xavfsiz va aniq ishlash
imkonini beradi.Disk churrasi umurtqalararo diskning qarishi, og'ir foydalanish,
ortiqcha vazn yoki genetik sabablarga ko'ra yomonlashishi, har bir umurtqa
o'rtasida bog'langan intervertebral diskning joyidan chiqib ketishi va asabni
bosishi natijasida yuzaga keladi, natijada bel og'rig'i, qo'l og'rig'i, bo'yin og'rig'i,
bir yoki ikkala oyog'idan pastga tarqaladigan son og'rig'i, shu jumladan tik
turganda, o'ngga ko'tarilganda yoki og'riq paydo bo'ladi. Surunkali churrali
disklar ekstremitalarda uyqusizlik, mushaklar kuchsizligi va ekskretsiya
muammolariga olib kelishi mumkin.
•
Kuchli bel og'rig'i, surunkali bel og'rig'i yoki davom etayotgan bel og'rig'i.
•
Orqa og'rig'i, son og'rig'i va elka pichog'i og'rig'i bo'yin, elka yoki qo'lga
tarqaladi.
•
Orqa og'rig'i kestirib, bir yoki ikkala oyoqqa tarqaladi.
•
Orqa taranglik yoki qattiqlik, egilgan bo'yin va qiyinchilik.
•
Yonayotgan og'riq, qichishish va karıncalanma.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
72
2181-3187
•
Harakatning qisqarishi, yurish qiyinligi, muvozanatni saqlash va yiqilish
hissi.
•
Uzoq vaqt davomida o'tirganda, tik turganda yoki yurish paytida bel
og'rig'i.
•
Oyoq barmoqlarini, to'piqlarini silkita olmaydi yoki oyoqlarini cho'zish
mumkin emas.
•
Uyqusizlik vaqo'llar, oyoqlar, qo'llar va oyoqlarda mushak kuchsizligi
•
Ichakni nazorat qilish bilan bog'liq muammolar, siydik chiqarish yoki
siydik chiqarishda qiyinchiliklar.
•
Dori-darmonlarni qabul qilish yoki fizik davolanishga qaramay, alomatlar
yaxshilanmaydi.
•
Kundalik faoliyatga xalaqit beradigan doimiy, kuchli bel og'rig'i.
Umurtqa pog’onasini churrasini endoskopik usul bilan olishning afzallilari:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
73
2181-3187
•
Kichik teshik: an'anaviy ochiq jarrohlikdan farqli o'laroq, protsedura juda
kichik teshik bilan amalga oshiriladi. Bu kamroq og'riq va tezroq tiklanish
vaqtini anglatadi.
•
Tez tiklanish: Minimal invaziv usullar tufayli bemorlar operatsiyadan
keyin bir necha soat ichida turishlari mumkin. Qayta tiklash jarayoni ancha
qisqaroq va bemorlar odatda 1-2 kun ichida normal faoliyatiga qaytishlari
mumkin.
•
Kamroq xavf: Endoskopik usul asab va qon tomir tuzilmalariga kamroq
zarar etkazadi. Shuning uchun infektsiya va qon ketish kabi asoratlar xavfi past
bo'ladi.
•
Yuqori muvaffaqiyat darajasi: Bu usul bilan amalga oshirilgan
operatsiyalar odatda yuqori muvaffaqiyat ko'rsatkichlariga ega va ko'pchilik
bemorlar og'riqlaridan xalos bo'lishlari va tezda kundalik hayotlariga qaytishlari
mumkin.
Xulosa:
Endoskopik umurtqa pog'onasi jarrohligi zamonaviy umurtqa pog'onasi
jarrohligi sohasidagi eng tez rivojlanayotgan usullardan biridir. Patologiyaning
intraoperativ vizualizatsiyasini yaxshiroq ko'rsatish, asoratlarning kamroq tezlashishi,
tezroq tiklanish vaqti,operatsiyadan keyin og’riqni kamaytirish , simptomlarni
yaxshiroq bartaraf etish va faollikka erta qaytish - bu tez o'sishning asosiy sabablari.
Bemorning yaxshi natijalari va tibbiy xarajatlarning kamayishi bilan protsedura
kelajakda yanada maqbul, dolzarb va ommabop bo'ladi.
АDАBIYОTLАR RО‘YXАTI
1. Caspar W., Yasargil M. (1977). Microsurgical technique and the use of the operating
microscope in lumbar disc surgery. Neurosurgery, 1(1):16-20.
2. Kim H. S., Park C. K. (2007). Minimal invasive spinal surgery with endoscopic
technique. Journal of Korean Neurosurgical Society, 42(4):298–304.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
74
2181-3187
3. Kambin P., Schaffer J. L. (1983). Percutaneous lumbar discectomy. Review of 100
patients and current practice. Clinical Orthopaedics and Related Research, 174:112–
121.
4. Mayer H. M. (1993). Microsurgery and endoscopic surgery in lumbar disc
herniation. Spine, 18(6):791–800.
5. Yeung A. T., Tsou P. M. (2002). Posterolateral endoscopic excision for lumbar disc
herniation: Surgical technique, outcome, and complications in 307 consecutive cases.
Spine, 27(7):722–731.
6. Ruetten S., Komp M., Merk H., Godolias G. (2007). Full-endoscopic interlaminar
and transforaminal lumbar discectomy versus conventional microsurgical technique.
Spine, 33(9):931–939.
7. European Spine Society (2020). Guidelines for Endoscopic Spine Surgery. Accessed
at: https://www.eurospine.org
8. American Association of Neurological Surgeons. Minimally Invasive Spine
Surgery. Official Clinical Resources. Accessed at: https://www.aans.org
