ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
377
2181-3187
BOSHLANG’ICH SINF ONA TILI DARSLARIDA QO‘LLANILADIGAN
METODLAR VA ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALAR
Tursunova Dilso‘z O‘ralovna
Qarshi xalqaro universiteti
“Filologiya va tillarni o‘qitish”
kafedrasi o‘qituvchisi
Yunusova Feruza
Qarshi xalqaro universiteti 3-kurs talabasi
Annotatsiya:
Maqolada bo'lajak boshlang'ich sinf o’qituvchilarining ona tili
darslarini samarali o’tkazishdagi ijodkorligi, o'quvchilar faoliyati, dars o’tishni
va uning tushunarliligini oshirish metodlari va usullari yoritilgan.
Kalit so‘zlar: Metod, interfaol, interaktiv, dars, o’yinlar, piramida,
faollik, jamoa, savodxonlik, zamonaviylik.
Boshlang‘ich ta’lim – bu o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va
malakalarini shakllantirishda poydevor bo‘lib xizmat qiladigan muhim bosqichdir.
Ayniqsa, ona tili darslarida bu jarayon ikki barobar ahamiyat kasb etadi. Chunki bu fan
orqali o‘quvchilarda savodxonlik, nutq madaniyati, mantiqiy fikrlash, o‘qish va yozish
malakalari rivojlanadi. Shu boisdan boshlang‘ich sinf ona tili darslarida zamonaviy
pedagogik yondashuvlar, metodlar va texnologiyalarni samarali qo‘llash dolzarb
masalalardan biri hisoblanadi. Ona tilini o‘qitishda o‘qituvchi bilan o‘quvchining
birgalikdagi faoliytini tashkil etish shakllari, metodlari va usullari ta’lim tizimining
takomillashuvi bilan bog‘liq holda rivolanib, yangilanib bormoqda.
XX asrning oxirgi yillariga qadar o‘qitish metodlari sifatida tushuntirish –
bayon metodi, suhbat metodi, analiz-sintez metodi, mustaqil ish metodi, induktiv va
deduktiv metodlar ona tili ta’limiy darslarini tashkil etishda ko‘proq qo‘llanilib kelindi.
Hozirgi davrda ta’lim jarayonida o‘qitishning yangi, zamonaviy metodlari barcha
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
378
2181-3187
maktablarda keng qo‘llanilmoqda. Ta’limda bu kabi metodlarni qo‘llash o‘qitish
jarayonida yuqori samaradorlikka erishishga olib keldi.Ta’lim jarayonida har bir
darsning didaktik vazifasiga mos ravishda metodlardan foydalanish maqsad muvofiq
sanaladi.
An’anaviy dars shaklini o‘zgartirmagan holda, ta’limning samaradorligini
oshirishda o‘qituvchidan dars jarayonini mavzuni o’quvchilar to‘liq o‘zlashtirish
uchun qaratilgan e’tibor sababli yangidan yangi rivojlantiruvchi metodlar ishlab
chiqilmoqda va shu sababli ta’limda interaktik, interfaol va enerjayzer tushunchalari
keng miqyosda qo’llanilmoqda. Darsning mazmunini ochib berishga qaratilgan ta’lim
jarayonida asosan, o‘quv materialini kichik-kichik bo‘laklarga bo‘lib, ularning
mazmunini ochishda aqliy hujum, kichik guruhlarda ishlash, bahsmunozara,
muammoli vaziyat, yo‘naltiruvchi matn, loyiha, rolli o‘yinlar kabi metodlarni qo‘llash
va o’quvchilarning amaliy mashqlarni mustaqil bajarishga undash talab etiladi. Bundan
tashqari dars jarayonida har xil metodlardan foydalanish o‘qituvchini izlanishga va
o‘quvchini o‘z ustida ishlashga, erkin fikrlashga undaydi.
Metod shunday tanlanishi kerakki, unda o‘quvchi o‘zini erkin tuta olishi,
fikrlarini ravon aytishi, mavzuni juda yaxshi o‘zlashtirilishi lozimligi muhim
ahamiyatga ega. Ma’lumki, hozirgi kunda interfaol metodlarning yuzdan ortiq turi
mavjud bo’lib, ularning aksariyati tajriba-sinovdan o’tib, yaxshi natija bergan. “Aqliy
hujum”, “Savol-javob”, “Klaster usuli” va shunga o’xshash ba’zi metodlarimiz doimiy
ravishda foydalanilganligi sababli ular an’anaviylashib bormoqda.
Keng qo’llaniladigan metodlar – “Bayon qilish”, “Aqliy hujum”, “Klaster”,
“Taqdimot”, “Muammoli vaziyat” kabilardan foydalanib, darsda samarali natijalarga
erishish mumkin. Dars jarayonida mavzuni o’quvchilar tomonidan tushunganlilik
darajasini aniqlash va o’tilgan mavzuni so’rash qismida “A3 formati”, “Zinama-zina”,
, “Kungaboqar” metodlarini, yangi mavzuni tushuntirish jarayonida “Bayon qilish”,
“Insert” texnologiyalarini, mavzuni mustahkamlash uchun “Rangli kartochkalar”,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
379
2181-3187
“Topshiriqni davom ettir”, Xotira testi”, “Zinapoya savollar” kabi grafik tasshkil
etuvchilar, uyga vazifa berish oldi “BBB” va “Emojilar” orqali ularga darsni tashkil
etilishi haqidagi fiklari bilan qiziqish, eng so’ngida esa uyga vazifa berish uchun
“Muammo asosida topshiriq”, “Savol yoz javob ol”, “Tadqiqot topshirig’i”, “Ijodiy
topshiriq”
kabi metodlarini qo’llash dars samaradorligini ta’minlab,
o’quvchilarning bilimini oshirishga yordam beradi. Ona tili darslarida yuqorida
sanab o’tilgan interfaol metodlardan tashqari zamonaviy texnalogiyalardan
samarali foydalanib dars tashkil etish ham mumkin. Axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari (AKT), Multimedia vositalari, interaktiv doska, elektron
darsliklar va taqdimotlar darslarni yanada qiziqarli va jonli qiladi. Masalan,
matnni eshitish, videoroliklar asosida tahlil qilish o‘quvchilarning eshitish va
ko‘rish orqali idrok qilish qobiliyatini kuchaytiradi. QR-kodlar va mobil ilovalar,
savodxonlikka oid topshiriqlar, testlar, lug‘at o‘yinlari uchun mobil ilovalardan
foydalanish o‘quvchilarni rag‘batlantiradi.
Virtual darslar va onlayn platformalar: ZiyoNet, EduMarket, UzEdu va
boshqa platformalar orqali o‘quvchilar qo‘shimcha mashqlarni bajara oladi, bu
esa individual yondashuvni ta’minlaydi. Gamifikatsiya (o‘yinlashtirish)
elementlari: ona tili darslarini kichik o‘yinlar, musobaqalar, viktorinalar orqali
tashkil etish bolalarning darsga bo‘lgan ishtiyoqini oshiradi va bugungi kunda
dolzarb muammolardan biri bo’lgan ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishi uchun
bir yo’nalish berish, ularni qiziqishini cheklamasdan faqat to’g’ri va maqsadli
yo’naltirishga ham erishsa bo’ladi. Natijada o’quvchida ishonch, qat’iyat,
qiziqish paydo bo’ladi. Munozaraga kirishishni ,fikrini asoslashga odatlanadi.
Bunda o’quvchilarning yoshi, bilim darajasi inobatga olinishi zarur.
O‘quvchilarga har darsda bir xil dars o‘tish ularning zerikishiga olib keladi va
mavzuga bo‘lgan e’tiborini pasaytiradi. Bunday holatlarning oldini olish uchun
dars mashg‘ulotlari jarayonida dam olish daqiqalarini o’tkazishda turli xil
qiziqarli metodlardan foydalanish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
380
2181-3187
Masalan, “So’z ma’nosi” mavzusini o’rganish uchun xattaxtaga turli
ma’nodagi so’zlarni yozish yokida bir so’zga qo’shimcha qo’shilganda asosga
qanday ma’no yuklashini tushuntirish uchun “So’zlar piramidasi” metodidan
foydalanish
mumkin.
Namuna
sinf+xona=sinfxona,
sinf+imiz=sinfimiz,
sinf+xona+ga=sinfxonaga shunday davom etadi. Bu metoddan o‘quvchilarda
o‘tilayotgan yangi mavzuni mustahkamlash bilan birga ularning tezkor
fikrlaslari va so‘z boyligini aniqlash maqsadida ham foydalansa bo‘ladi.
“So’zlar piramidasi” metodi.
O‘quvchilarning asosiy tushuncha yoki mavzu
atrofida fikrlarini bosqichma-bosqich aniqlashtirish va kengaytirishga asoslangan
metod. Bu usulda o‘quvchi kichik fikrdan katta, umumlashtirilgan fikrga o‘tadi.
Yozma nutqni rivojlantirish, mantiqiy fikrlash va asosiy so‘zlarni tanlash
ko‘nikmalarini shakllantiradi. Yosh:
1–4-sinf o‘quvchilari (taxminan 7–10 yosh). Har
bir yosh bosqichida metodning murakkabligi oshirib borilishi mumkin (masalan, 1-
sinfda 3-4 pog‘ona, 4-sinfda 6-7 pog‘onali piramida). Metodning afzallik tomonlari:
➢
So‘z yasalishini tushunishga yordam beradi – so‘zlarga
qo‘shimcha qo‘shish orqali yangi so‘zlar yasalishini amaliy ko‘rsatadi.
➢
Imloviy ko‘nikmalarni mustahkamlaydi – o‘quvchilar har bir
yangi so‘zni yozishda tovushlar tarkibini sinchiklab o‘rganadilar.
➢
Leksik zaxirani boyitadi – har bir yangi pog‘onada yangi so‘zlar
o‘rganiladi.
➢
Ijodkorlikni rivojlantiradi – so‘z tanlash, izchil yozish, piramida
qurish o‘quvchini faol fikrlashga undaydi.
➢
Vizual yod olishga qulay – rasmiy ko‘rinishda taqdim etilishi
bolalarning eslab qolishini yengillashtiradi.
➢
Jamoaviy va yakka tartibda qo‘llanilishi mumkin – guruh bilan
ishlashda ham, individual topshiriq sifatida ham qo‘llaniladi.
“So‘zlar piramidasi”ning tuzilishi quyidagicha:
➢
Tepada: 1 asosiy kalit so‘z
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
381
2181-3187
➢
Ikkinchi qatorda: 2 ta asosiy xususiyat
➢
Uchinchi qatorda: 3 ta misol yoki tushuntiruvchi fikr
➢
To‘rtinchi qatorda: 4 ta so‘zdan iborat xulosa
➢
Qo‘llanilishi:
➢
Tayyorlov bosqichi:
➢
O‘qituvchi asosiy so‘zni tanlaydi (masalan:
oy
).
➢
So‘z doskada yoki kartochkada yoziladi.
➢
Amalga oshirish:
➢
O‘quvchilar ushbu so‘zga har safar bir harf yoki qo‘shimcha
qo‘shib yangi so‘z hosil qiladi:
➢
Gul
➢
Gulla
➢
Gulchi
➢
Guldon
➢
Gulzor
➢
Gulli
So‘zlar har bir satrda yozilib,
piramida shaklida
joylashtiriladi.
Mustahkamlash:
➢
O‘quvchilar har bir so‘zga gap tuzadi.
➢
Guruhda kim eng uzun piramida yasasa, sovrin beriladi.
➢
Yozma topshiriqqa aylantiriladi: piramidani chizib, so‘zlarni
yozish.
So‘zlar piramidasi quyidagicha ko‘rinadi:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
382
2181-3187
“Aylanma stansiyalar” metodi.
Ushbu metodda o’quvchilardan guruhlar
shakllantiriladi. Har bir guruhga kichik topshiriq (test, so’z tahlili, gap tuzish beriladi.
Bu metodni 2-sinfdn boshlash qo’llash mumkin. Ushbu metodning afvzallik tomoni
shundaki o’quvchilar jamoa bo’lib ishlashni o’rganadilar, topqirlik va chaqonlik
darajalari ham oshadi. Kamchilik tomoni esa agar o’qituvchi tomonidan o’quvchilar
bilim darajasi bo’yicha to’g’ri guruhlanmasa o’quvchilarda so’nishni ham keltirib
chiqarishi ham mumkin.
Xulosa qilib aytganda, innovatsion metodlar o‘quvchilarning savodxon
bo‘lishiga, o’qituvchining o’zi ustida ishlashi, dars samaradorligini
oshirishga,o’quvchilarning yangi qobiliyatlarini namoyon qilish uchun
ko’maklashuvchi yordamchilardir. Dars davomida shu va shu kabi metodlardan
foydalanish o‘tilgan mavzuni takrorlash va yangi mavzuni o‘zlashtirishga katta
yordam beradi. Dars jarayonida o‘quvchilarning diqqatini mavzuga qaratishda
shubhasiz o‘zining samarasini ko‘rsatadi. Yuqorida keltirilgan interfaol metodlar
va zamonaviy texnalogiyalarni to’g’ri qo’llash orqali ona tili va boshqa darslarda
ham o’z natijasini berishi, o‘quvchilarning fanga bo‘lgan qiziqishlarini
oshirishga, o‘zlarining fikrini erkin bayon eta olishga, atrofidagilarning fikrlarini
hurmat qilishga, o‘zining nuqtayi nazarini himoya qila olish qobiliyatlarini
rivojlantirishga, jamoaviy ishlashga, axborot texnalogiyalaridan samarali va
zarur vaqtda qanday foydalanishi mumkunligi haqidagi ma’lumotlarga erishish,
notanish vaziyatlarda qo’llay olish imkonini beradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
383
2181-3187
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
1.
A.G’ulomov. Ona tili o’qitish prinsiplari va metodlari. – T.: “O’qituvchi” 1992
2.
S.Matchonov va boshq. Boshlang’ich sinf o’qish darslarini pedagogic
texnalogiyalar asosida tashkil etish – T.: “Yangiyul polygraph service” 2008
3.
Yu.Babanskiy. Hozirgi zamon umumiy ta’lim maktabida o’qitish metodlari –
T.: “O’qituvchi” 1990
4.
K.Qosimova, S.Matchonov, X.G’ulomova, Sh.Yo’ldosheva, Sh.Sariyev “Ona
tili o’qitish metodikasi” – T.: “Bayoz” 2024
5.
N.Abduraxmonova, Z.Otajonova “Boshlang’ich sinf o’quvchilarining ona tili
darslarida qo’llaniladigan zamonaviy metodlar” –Qo’qon universiteti “Xalqaro ilmiy-
amaliy konferensiya” 68-71-sahifalar
