ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
287
2181-3187
ISHCHI MUHITDA ZARARLI OMILLAR VA ULARNING
SALOMATLIKKA TA’SIRI: TAHLIL VA PROFILAKTIKA CHORALARI
Avazbek Usmonov Samandar o‘g‘li
Qarshi Davlat Universiteti,
Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizli
(tarmoqlar bo‘yicha)
yo‘nalishining 3-bosqich talabasi
usmonovavazbek003@gmail.com
+998908698979
Annotatsiya:
Mazkur maqolada ishlab chiqarish muhitida uchraydigan zararli
omillar — fizik, kimyoviy, biologik va psixologik xavf-xatarlar tahlil qilinadi.
Ularning inson salomatligiga ta’siri, kasallik xavfi, hamda oldini olish usullari
yoritiladi. Turli sohalardan olingan amaliy misollar asosida xavfsizlik choralarining
samaradorligi baholanadi. SHHV (shaxsiy himoya vositalari) va real vaqt monitoring
texnologiyalarining roli ham alohida ko‘rsatib o‘tiladi.
Kalit so‘zlar:
xavf, himoya, salomatlik, monitoring, omil, sanoat, vosita
Abstract.
This article analyzes hazardous factors in industrial environments,
including physical, chemical, biological, and psychological risks. It discusses their
effects on human health, disease risks, and preventive measures. Practical examples
from various industries assess the effectiveness of safety measures. The role of
personal protective equipment (PPE) and real-time monitoring technologies is also
emphasized.
Keywords.
risk, protection, health, monitoring, factor, industry, equipment
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
288
2181-3187
Абстрактный.
В статье рассматриваются вредные факторы в
производственной среде: физические, химические, биологические и
психологические риски. Описывается их влияние на здоровье человека,
возможные заболевания и меры профилактики. На примерах из разных отраслей
оценена эффективность мер безопасности. Особое внимание уделено роли СИЗ
и технологий мониторинга в реальном времени.
Ключевые слова:
риск, защита, здоровье, мониторинг, фактор,
промышленность, средство
Kirish
Har qanday ishlab chiqarish jarayoni, eng avvalo, ishchilarning hayoti va
salomatligini himoya qilgan holda tashkil etilishi zarur. Ish muhitining xavfsizligi
mehnat unumdorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Biroq amaliyotda ko‘plab korxona va
tashkilotlarda turli zararli omillar – fizik, kimyoviy, biologik va psixologik tahdidlar
mavjud bo‘lib, ular inson organizmiga qisqa yoki uzoq muddatli salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Ayniqsa, bu omillar nazorat qilinmasa, sog‘liq uchun jiddiy xavf tug‘dirishi
mumkin. Ushbu maqolada biz zararli omillarning turlari, ularning ishchi salomatligiga
ta’siri, mavjud me’yoriy hujjatlar, shuningdek, oldini olish va nazorat qilish bo‘yicha
samarali choralarni keng qamrovli tarzda tahlil qilamiz. Maqsad – xavfsiz mehnat
sharoitini yaratish orqali ishchilar salomatligini saqlash va ishlab chiqarish
samaradorligini oshirishdir.
Zararli omillar turlari
Ishlab chiqarish muhitida ishchilar salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan
zararli omillar turli shakllarda namoyon bo‘ladi. Ushbu omillarni to‘rt asosiy guruhga
bo‘lish mumkin:
fizik, kimyoviy, biologik
va
psixologik-ijtimoiy
omillar.
1. Fizik omillar:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
289
2181-3187
Bu turdagi zararli omillar odatda tashqi fizik muhitdan kelib chiqadi va inson
organizmiga uzoq yoki qisqa muddatda sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Asosiy turlari
quyidagilar:
•
Shovqin
– yuqori darajadagi tovush bosimi eshitish a’zolariga salbiy ta’sir
etadi, eshitish qobiliyatining pasayishiga olib keladi.
•
Vibratsiya
– asbob-uskunalardan kelib chiqadigan tebranishlar asosan
qo‘l-oyoq sohalarida qon aylanishining buzilishi va asab tizimi muammolariga
olib keladi.
•
Radiatsiya
– ionlashtiruvchi (masalan, rentgen nurlari) va
ionlashtirmaydigan (ultrabinafsha, infraqizil) nurlanishlar hujayra darajasida
salbiy o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi.
•
Haroratning keskin o‘zgarishi
– haddan tashqari issiq yoki sovuq
harorat mehnat unumdorligiga salbiy ta’sir qiladi va termik shikastlanishlar
xavfini oshiradi.
•
Noto‘g‘ri yoritish
– yorug‘lik yetarli bo‘lmasa, ko‘z zo‘riqadi va ko‘rish
qobiliyati kamayadi.
2. Kimyoviy omillar:
Bu omillar ishlab chiqarish jarayonida ishlatiladigan yoki ajralib chiqadigan
zararli kimyoviy moddalardan iborat bo‘lib, ularning nafas olish yo‘llari, teri yoki
ovqat orqali inson tanasiga kirishi mumkin. Asosiylari:
•
Gazlar va bug‘lar
– masalan, uglerod oksidi, xlor, ammiak; zaharlanish
va nafas olish muammolariga sabab bo‘ladi.
•
Changlar
– silikoz, asbest changi kabi zarrachalar o‘pkani zararlaydi.
•
Suyuq moddalarning bug‘lari
– benzin, bo‘yoq erituvchilari va boshqa
moddalarning bug‘lari organizmga toksik ta’sir ko‘rsatadi.
3. Biologik omillar
:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
290
2181-3187
Asosan sog‘liqni saqlash, qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat sanoatida uchraydi.
Bular:
•
Mikroorganizmlar
– bakteriyalar, viruslar, zamburug‘lar kasallik
chaqiruvchi omillardir.
•
Zaharli biologik moddalar
– organizmga bevosita yoki bilvosita ta’sir
ko‘rsatadi.
•
Insektlar va parazitlar
– allergik reaksiya, infeksion kasalliklar
tarqatuvchisi bo‘lishi mumkin.
4. Psixologik va ijtimoiy omillar:
Ushbu guruhga ish muhitidagi ruhiy bosimlar va psixologik stresslar kiradi. Ular
bevosita jismoniy kasalliklarga olib kelishi mumkin.
•
Stress va ortiqcha bosim
– psixik holatga salbiy ta’sir ko‘rsatadi,
asabiylik, uyqusizlik, mehnat unumdorligining pasayishiga olib keladi.
•
Ortiqcha ish soatlari
– haddan tashqari uzoq ishlash charchoq,
diqqatning susayishi va xatolar ehtimolini oshiradi.
•
Mozor muhit va ruhiy zo‘riqish
– jamoada ziddiyatli muhit, adolatsizlik
hissi va rahbariyat bilan kelishmovchiliklar ruhiy salomatlikka salbiy ta’sir
qiladi.
Zararli omillarning salomatlikka ta’siri
Ishlab chiqarish jarayonida uchraydigan zararli omillar inson organizmiga
turlicha salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ularning ta’siri qisqa muddatli noqulayliklardan tortib,
uzoq muddatli surunkali kasalliklar va mehnatga layoqatsizlik holatlarigacha yetishi
mumkin. Har bir guruh omillar o‘ziga xos xavflarni yuzaga keltiradi:
Fizik omillar:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
291
2181-3187
Yuqori darajadagi shovqin doimiy ta’sir qilganda eshitish qobiliyatining pasayishi
yoki butunlay yo‘qolishiga olib keladi. Vibratsiyalar esa mushak-skelet tizimi, ayniqsa
qo‘l-oyoq sohalarida qon aylanishining buzilishi, bo‘g‘imlar og‘rig‘i, asab tizimi
kasalliklariga sabab bo‘ladi. Radiatsiya ta’sirida esa hujayra mutatsiyasi, saraton
kasalliklari xavfi oshadi. Haddan tashqari issiq harorat termik kuyishlar, yuqori sovuq
esa sovuq urishi (obmorojeniya) holatlarini yuzaga keltiradi.
Kimyoviy omillar:
Kimyoviy moddalar bilan doimiy aloqada bo‘lish nafas yo‘llari kasalliklari,
bronxit, astma, teri kasalliklari, allergiyalar, jigar va buyrak faoliyatining buzilishi,
hatto zaharlanish holatlariga olib keladi. Uzoq muddatli ta’sir esa surunkali
intoksikatsiya va onkologik kasalliklarni yuzaga chiqarishi mumkin.
Biologik omillar:
Ish joyida gigiena qoidalariga rioya qilinmasa, viruslar, bakteriyalar va
zamburug‘lar tez tarqaladi. Bu esa ishchilarda tuberkulyoz, gepatit, COVID-19 kabi
yuqumli kasalliklar bilan kasallanish xavfini oshiradi.
Psixologik va ijtimoiy omillar:
Doimiy stress, ruhiy bosim, noto‘g‘ri tashkil etilgan ish grafigi, adolatsiz
munosabat natijasida insonda depressiya, ruhiy tushkunlik, charchoq holatlari yuzaga
keladi. Bular esa ish unumdorligining pasayishi, ishga bo‘lgan qiziqishning kamayishi
va sog‘liqning umumiy yomonlashuviga sabab bo‘ladi.
Zararli omillarni aniqlash va baholash
Ishlab chiqarish muhitida mavjud zararli omillarni aniq va to‘g‘ri aniqlash hamda
baholash mehnat muhofazasi tizimining samarali ishlashida muhim ahamiyatga ega.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
292
2181-3187
Zararli omillarni aniqlash va ularning darajasini o‘lchash uchun bir nechta ilmiy va
amaliy usullar qo‘llaniladi:
Laborator tahlillar:
Havo, suv va chang namunalarini laboratoriyada tahlil qilish orqali undagi zararli
moddalar miqdori va xususiyatlari aniqlanadi. Bu tahlillar ish joyidagi kimyoviy,
biologik va fizik omillarni aniqlashda asosiy vosita hisoblanadi.
Monitoring tizimlari:
Zamonaviy ishlab chiqarish joylarida sensorlar va avtomatlashtirilgan monitoring
tizimlari yordamida zararli omillar real vaqt rejimida nazorat qilinadi. Masalan,
havodagi zararli gazlarning darajasi, harorat, shovqin yoki radiatsiya darajasi doimiy
ravishda o‘lchanadi va xavf holatlarida signal beriladi.
Ishchilarning sog‘lig‘ini tekshirish:
Doimiy tibbiy ko‘riklar va sog‘liqni monitoring qilish ishchilarning zararli
omillar ta’siriga qanday duchor bo‘layotganini aniqlashga yordam beradi. Bu usul
kasalliklarning dastlabki bosqichda aniqlanishi va profilaktik chora-tadbirlar
ko‘rilishini ta’minlaydi.
Riskni baholash metodikalari:
Ish joyidagi xavflarni tizimli ravishda aniqlash va baholash uchun JSA (Job Safety
Analysis – ish xavfsizligi tahlili) va HAZOP (Hazard and Operability Study – xavf va
ishlash qobiliyatini o‘rganish) kabi metodikalardan foydalaniladi. Bu usullar xavflarni
aniqlash, ularni baholash va oldini olish chora-tadbirlarini ishlab chiqishda muhim rol
o‘ynaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
293
2181-3187
Profilaktika choralar
Zararli omillarning salbiy ta’sirini kamaytirish va ishchilarning sog‘lig‘ini
himoya qilish uchun quyidagi profilaktik choralar muhim hisoblanadi:
➢
SHHVdan to‘g‘ri foydalanish:
Shaxsiy himoya vositalarini
(SHHV) ish joyida belgilangan qoidalarga muvofiq va to‘g‘ri ishlatish zarur. Bu
nafas olish apparatlari, qo‘lqoplar, kaskalar kabi vositalarning samaradorligini
ta’minlaydi.
➢
Ish joyini ventilyatsiyalash va sanitariya-gigiyena talablariga
rioya qilish:
Ish joylarida yetarli ventilyatsiya tizimini tashkil etish, havoni
tozalash, ifloslanishni kamaytirish va gigiyenik sharoitlarni yaxshilash zarur.
➢
Ishchilarni muntazam tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish:
Ishchilarning
sog‘lig‘ini doimiy monitoring qilish va tibbiy ko‘riklarni amalga oshirish orqali
kasalliklar erta bosqichda aniqlanib, oldini olish mumkin.
➢
Texnologik
jarayonlarni
avtomatlashtirish:
Xavfli
ish
jarayonlarini imkon qadar avtomatlashtirish va robotlashtirish orqali inson
omilidan kelib chiqadigan xatarlarni kamaytirish mumkin.
➢
Psixologik qo‘llab-quvvatlash va dam olish vaqtini tashkil etish:
Ishchilarning ruhiy holatini qo‘llab-quvvatlash, stressni kamaytirish va yetarli
dam olish vaqtini ta’minlash ish unumdorligi va sog‘lom ish muhitini yaratishda
muhimdir.
Xulosa
Ishchi muhitda mavjud zararli omillar inson salomatligiga jiddiy xavf tug‘diradi
va ularning salbiy ta’siri nafaqat ishchilarning sog‘lig‘iga, balki ishlab chiqarish
samaradorligiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, zararli omillarni aniqlash,
ularni to‘g‘ri baholash va samarali profilaktika choralarini amalga oshirish mehnat
muhofazasi tizimining eng muhim vazifalaridan biridir. Har bir korxona o‘z ishchi
muhitining xavfsizligini ta’minlash uchun maxsus xavfsizlik strategiyasini ishlab
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
294
2181-3187
chiqishi va uni muntazam yangilab borishi zarur. Bu esa ishchilarni himoya qilish,
ishlab chiqarish jarayonlarini xavfsiz va samarali tashkil etish imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston respublikasining mehnat kodeksi(yangilangan tahrir)
. 2023
2.
GOST 12.1.005–88 – Zararli ishlab chiqarish omillari.
3.
WHO – Occupational Health Guidelines, 2023.
4.
"Industrial Hygiene and Toxicology" – F. A. Patty.
5.
A.S.Usmonov.
Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi
. Kitobi. 2025, 112-
bet.
