ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
280
2181-3187
KIYIMLARNI LOYIHALASH SISTEMASI
Mirkomilova Bahor Mahmudova
Forish tuman politexnikumi
Ishlab chiqarish taʼlimi ustasi
Annotatsiya:
Loyihalash – bu murakkab ijodiy jarayon bo‘lib, unda har qanday
buyumning, jumladan, kiyimning ham loyihasini ishlab chiqish ko‘zda tutilgan. Ushbu
maqolada kiyimlarni tikishdan oldingi jarayonlar, ularni loyihalash haqida mulohaza
yuritilgan.
Kalit so‘zlar:
kiyim, loyiha, korxona, ehtiyoj, loyihalash, o‘lchov, detal,
tikuvchilik, gavda, razmer, lenta, model, chizma.
Kirish
O‘zbekiston tikuvchilik sanoatida keng iste’molchilar ommasining ehtiyoji va
didini qondiradigan xilma-xil kiyimlar ishlab chiqarilmoqda. Ommaviy ishlab
chiqarish bilan bir qatorda yakka buyurtma tikish korxonalari, kichik va o‘rta xususiy
korxonalar aholining kiyimga bo‘lgan ehtiyojini qondirmoqda. Bu sohani
rivojlantirishda xizmat qiluvchi mutaxassislar oliy o‘quv yurtlarida, professional ta’lim
muassasalarida tayyorlanadi.
Har qanday kiyim estetik-gigiyenik, texnik talablarga javob berishi, odamning
dam olishida, mehnat qilishida, sport bilan shug‘ullanishida qulay bo‘lishi kerak.
Kiyim nimaga mo‘ljallanganidan qat’iy nazar odamga yarashadigan bo‘lishi kerak.
Kiyimni tikishdan oldin uni loyihalash kerak. Kiyimni loyihalash deganda, kiyimni
tashkil etadigan detallar va materiallar kompleksi, shuningdek ularni o‘zaro ulab-tikib,
muayyan o‘lchovdagi va shakldagi yaxlit buyum holiga keltirish usullari, vositalari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
281
2181-3187
tushuniladi. Loyihalash jarayonida buyumning hajmli detallarini, tekislikdagi tasvirini
hosil qilishdan iborat bo‘ladi. Detallarning o‘lchov soni va shakli ular yig‘ilganda
xuddi shu o‘lchov va ko‘rinishini beradi. Kiyimlarni loyihalashda gavdadan o‘lchov
olish qoidalari va o‘lchovlar asosida buyum asos chizmasini chizish, so‘ng chizmadan
andaza chiqarib tayyorlash qoidalarini o‘rgatiladi.
Kiyimni loyihalash bilan turli muassasalar shug‘ullanadi. Bular – modalar uyi,
tikuvchilik korxonalarining tajriba sexlari, maxsus loyihalash idoralari, ilmiy-
tekshirish institutlari va laboratoriyalardir.
Kiyimni loyihalashda gavdadan aniq olingan o‘lchovlar ishlatiladi. Buning uchun
santimetrli lenta olib, kiyim tikmoqchi bo‘lgan kishi gavdasini o‘lchash kerak. Bu ishni
bajarayotganda odam tovonlarini juftlab, ikkala oyog‘ida, gavdani tabiiy holatda bo‘sh
qo‘yib, qo‘llarini tushirib tinch turishi kerak. O‘lchovlar aniq o‘lchansagina gavdaga
moslab kiyim tikilishi mumkin, aks holda kiyim gavdaga yopishib turmaydi va ko‘plab
nuqsonlar kelib chiqishi mumkin.
Eng asosiy bosqich bu loyihalash jarayonida gavdadan o‘lchov olish jarayonidir.
O‘lchayotganda tor futbolka ustidan emas, balki gavdaga yopishib turmaydigan ichki
kiyim, masalan, kombinatsiya ustidan o‘lchanadi. O‘lchashni boshlashdan oldin
gavdada asosiy hisoblash nuqtalari – bel chizig‘i va boshqalar belgilab olinadi. Buning
uchun belga 70-90 sm uzunlikdagi rezinka gorizontal qilib ilgak yordamida
biriktiriladi. O‘lchayotganda santimetrli lentani tortmay va bo‘shashtirmay, old
tomondan tutashtiriladi. Yelka, qo‘l, yubka uzunligi va boshqa o‘lchamlarni gavdaning
o‘ng tomonidan o‘lchash kerak. Agar yelka, bo‘ksa va hokazolar simmetrik bo‘lmasa,
ikkala tomon ham o‘lchanib, natijalar alohida yoziladi.
Aylana o‘lchamlari to‘liq o‘lchanadi, lekin bu o‘lchamning yarmi (yelka, bilak,
yelka qiymasining kengligidan tashqari) yoziladi. Uzunlik o‘lchamlari to‘liq yoziladi.
Razmer belgilari qisqartirilib: aylana – A, yarim aylana – YaA, uzunlik – U, kenglik –
K, balandlik – B deb yoziladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
282
2181-3187
Gavdani o‘lchashdan oldin hech narsani esdan chiqarmay to‘g‘ri o‘lchash uchun
o‘lchash belgilari ro‘yxati yozilgan qog‘oz tayyorlab olish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Gavdani to‘g‘ri o‘lchashda razmer belgilarining shartli belgilanishi quyidagicha
bo‘ladi:
1.
Bo‘yin aylanasi (BnA). Santimetrli lenta bo‘yin nuqtasi va bo‘yin
asosidagi nuqta orqali o‘mrov nuqtasigacha aylanib o‘tadi.
2.
Ko‘krakning birinchi aylanasi (KA1). Santimetrli lenta gavda ort
qismi bo‘ylab, gorizontal qo‘ltiq chuqurligining oldingi va ortki burchaklariga
tegib, oldinda ko‘krak bezlari asosining ustidan o‘tadi.
3.
Ko‘krakning ikkinchi aylanasi (KA2). Santimetrli lenta kurakning
turtib chiqqan nuqtalari bo‘ylab, qo‘ltiq chuqurligining oldingi va ortki
burchaklariga tegib, oldinda ko‘krakning turtib chiqqan nuqtalari bo‘ylab o‘tadi.
3a. Ko‘krakning uchinchi aylanasi (KA3). Santimetrli lenta kurakning turtib
chiqqan nuqtalari orqali tana atrofidan qat’iyan gorizontal o‘tadi.
4.
Bel aylanasi (BlA). Santimetrli lenta bel chizig‘i darajasida eng
ingichka joydan tanani aylanib o‘tadi.
5.
Bo‘ksa aylanasi (BkA). Santimetrli lenta tana atrofidan gorizontal
aylanib, lekin qorinning turtib chiqqanini hisobga olib, dumbaning turtib
chiqqan nuqtalari orqali o‘tadi.
6.
Bilak aylanasi (BA). Panja bilakka ulanadigan joyidan aylantirib
o‘lchanadi.
7.
Son aylanasi (SA). Sonning eng yuqori qismidan dumba
chiziqlaridan gorizontal ravishda aylantirib o‘lchanadi.
8.
Tizza aylanasi (TA). Oyoqni 90° bukilgan holatda tizza atrofidan
aylantirib o‘lchanadi.
9.
Gavdaning ort qismining kengligi (OrK). Gavda ort qismi bo‘ylab
qo‘ltiq chuqurligining ortki burchaklari orasi gorizontal o‘lchanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
283
2181-3187
10.
Ko‘krak kengligi 1 (KK1). Ko‘krak bezlarining asosida ustidan
qo‘ltiq chuqurligining oldingi burchaklari orasi gorizontal o‘lchanadi. Bu
nazorat qilish o‘lchovidir.
11.
Ko‘krak kengligi 2 (KK2). Santimetrli lenta ko‘krak bezlarining
uchlaridan qo‘ltiq chuqurligining oldingi burchaklaridan hayolan pastga tomon
o‘tkazilgan vertikal chiziqlar orasidan o‘tadi.
12.
Ko‘krak markazi (KM). Ko‘krakning turtib chiqqan nuqtalarining
orasi o‘lchanadi.
13.
Yelka kengligi (YelK). Bo‘yin asosining nuqtasidan yelka
nuqtasigacha o‘lchanadi.
14.
Yelka aylanasi (YelA). Qo‘lning yuqori qismidan aylantirib, qo‘ltiq
chuqurliklarining burchaklariga taqab gorizontal o‘lchanadi.
15.
Yeng uzunligi (YeU). Santimetrli lenta yordamida yelka nuqtasidan
qo‘lini bir oz bukilgan tirsak nuqtasi orqali bilakgacha o‘lchanadi. Bir vaqtda
yengning tirsakkacha uzunligini ham belgilab olish kerak.
16.
Gavda ort qismining belgacha uzunligi (OrbU). Santimetrli lenta
bo‘yin asosidan kurak nuqtasi orqali belgacha umurtqa pog‘onasigacha parallel
ravishda o‘tadi.
17.
Yelka qiyamasi uzunligi (YeQU). Bel chizig‘i umurtqa chizig‘i
bilan kesishgan nuqtasidan yelka nuqtasigacha o‘lchanadi.
18.
Gavdaning old qismi belgacha uzunligi (OlbU). Santimetrli lenta
bo‘yin asosi nuqtasidan ko‘krak bezlarining uchlari orqali belgacha vertikal
ravishda o‘tadi.
19.
Ko‘krak balandligi (KB). Santimetrli lenta bo‘yin asosi nuqtasidan
ko‘krak bezlarining uchlarigacha o‘tadi.
20.
Yeng o‘mizi uzunligi (YeO‘U). Bo‘yin asosi yonida
loyihalanadigan yelka chokining eng yuqori nuqtasidan, qo‘ltiq chuqurligining
ort tomon burchaklari darajasida o‘tadigan gorizontalgacha vertikal o‘lchanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
284
2181-3187
21.
Kiyim uzunligi (KU). Yettinchi bo‘yin umurtqasidan istalgan
uzunlik darajasigacha umurtqa bo‘ylab, belga yopishib turadigan kiyimlarda bel
bukilishini hisobga olib o‘lchanadi (kiyim uzunligi ikkita o‘lchamdan ham iborat
bo‘lishi mumkin).
22.
Yubka uzunligi (YuU). Beldan yon tomondan istalgan uzunlik
darajasigacha vertikal ravishda o‘lchanadi.
23.
Shim uzunligi (ShU). Beldan yon tomondan istalgan uzunlik
darajasigacha vertikal ravishda o‘lchanadi.
24.
Bo‘ksa balandligi (BkB). O‘tirgan holatda bel darajasidan stulgacha
yon tomon bo‘ylab vertikal o‘lchanadi.
Loyihachi faoliyatining eng qiyin va mas’uliyatli bosqichlari kiyim detallarining
chizmasi yoyilmasini chizishdan iborat. Bu ishning murakkabligi shundaki, faqat
ta’rifi, eskizi yoki namunasigina berilgan, lekin o‘zi yo‘q kiyimning chizmasini –
detallari yoyilmasini chizishga to‘g‘ri keladi. Buning ustiga, kiyimning sirti murakkab,
yoyib bo‘lmaydigan sirt hisoblanadi. Shunga ko‘ra uning yoyilmasi va hisobi, ya’ni
uni chizish uchun kerak bo‘ladigan ma’lumotlarni hisoblab chiqarish va chizmani
chizish ancha qiyin. Kiyim gavda yuzasining shaklini to‘liq takrorlamaydi va
gavdaning u yoki bu joylariga turlicha yopishib turadi.
Ma’lumki, ko‘krak qismida, belda, bo‘ksada kiyimning gavdaga qay darajada
yopishib turishi, kiyim bichimini (siluetni) belgilaydi. Kiyim bichimi yelka kengligi va
balandligi, modelning etak kengligi bilan ham xarakterlanadi. Kiyim qay darajada
gavdaga yopishib turishiga qaramay, uning ichki o‘lchamlari odam gavdasining
o‘lchamlaridan katta bo‘ladi. Shuning uchun kiyim loyihasi asosining chizmasini
tuzish uchun gavda o‘lchamlarining o‘zi yetarli bo‘lmaydi. Bunda kiyim ichki
o‘lchamlarining gavda o‘lchamlaridan farqini ham hisobga olish zarur.
Kiyimlarni keng ishlab chiqarishning kiyim loyihalashga talabi quyidagilarga
javob berishi kerak:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
285
2181-3187
•
bir asos bo‘yicha bir necha modellarni tayyorlash mumkin bo‘lsin;
•
kiyimga ketadigan matodan yuqori tejamkorlikda foydalaniladigan
bo‘lsin;
•
kiyimni loyihalashda ishlab chiqarish korxonasi o‘zida bor
mexanizatsiyadan va shart-sharoitlardan to‘liq foydalana olsin.
Ishlab chiqarish korxonasi kiyim loyihalashda shuni talab qiladiki,
loyihalashtirilgan kiyim yuqori unumli mahsulot chiqarsin. Buning natijasida mahsulot
narxi arzon, samaradorligi yuqori bo‘ladi.
Aholi uchun ko‘plab kiyim ishlab chiqarishda hammaning gavdasini o‘lchash va
har bir kishining razmerini aniqlashning iloji yo‘q, albatta. Shunga ko‘ra aholi o‘rtasida
qanday jussali odamlar ko‘proq uchrasa, kiyimlar ana shunday kishilarga mo‘ljallab
tikiladi. Standart jussalarning oqilona tuzilgan sistemasi razmerlar tasnifi (razmernaya
tipologiya) deb ataladi. Razmerlar tasnifini oqilona tuzish vazifasi mumkin qadar
kamroq jussalar tipini tanlab, kiyim razmerlarining aholini ko‘proq qanoatlantirishiga
erishishdan iborat.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
G.K.Hasanbayeva. “Kiyim modelini ishlash va loyihalashga tayyorlash”.
Toshkent. O‘qituvchi. 1990-yil.
2.
A.P.Rogova. “Erkaklar va bolalar ustki kiyimini loyihalash asoslari”.
Toshkent. O‘qituvchi. 1988 yil.
3.
M. Jabborova. “Tikuvchilik texnologiyasi” Toshkent. “O‘qituvchi” 1989.
4.
M. S. Goipova va boshqalar. “Tikuvchilik texnologiyasi asoslari” 2006.
5.
Ramazanova M.K., Tashpulatov S.Sh. “Kiyimni modellashtirish va badiiy
bezash”. Toshkent, 2010.
6.
X.X.Kamilova, N. K. Hamrayeva. “Tikuv buyumlarini konstruksiyalash”.
Toshkent “Cho‘lpon” 2011.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
286
2181-3187
7.
Pulatova S.U. “Trikotaj kiyimlarini konstruksiyalash va modellashtirish”.
Toshkent, Turon-Iqbol, 2006 yil.
Umid qilaman, tahrirlangan matn sizga ma'qul keldi.
