ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
275
2181-3187
COMMON RAIL PURKASH TIZIMI
Jo'lliyev Elbek Tursunmurod o'g'li
Ish joyi:Forish tuman politexnikumi
Lavozimi:Ishlab chiqarish ta'lim ustasi
Annatatsiya:
Ushbu maqola zamonaviy ichki yonuv dvigatellarida keng
qo'llanilayotgan Common Rail purkash tizimining tuzilishi, ishlash prinsipi,
afzalliklari va kamchiliklarini tahlil qiladi. Maqolada tizimning asosiy komponentlari,
jumladan yuqori bosimli yoqilg'i nasosi, yoqilg'i taqsimlash magistrali (rail), elektron
boshqaruv bloki (ECU) va injektorlar batafsil ko'rib chiqiladi. Shuningdek, Common
Rail tizimining dvigatelning unumdorligi, yoqilg'i sarfi va chiqindi gazlari
emissiyasiga ta'siri o'rganiladi. Maqola so'ngida tizimning rivojlanish tendentsiyalari
va kelajakdagi istiqbollari muhokama qilinadi.
Kalit so’zlar :
Common Rail, yoqilg'i purkash tizimi, ichki yonuv dvigateli,
yuqori bosimli nasos, yoqilg'i taqsimlash magistrali, rail, elektron boshqaruv bloki,
ECU, injektor, yoqilg'i sarfi, chiqindi gazlari emissiyasi, dvigatel unumdorligi.
Bugungi kunda avtomobil sanoati va sanoat dvigatellari sohasida ekologik tozalik
va yuqori unumdorlik talablari tobora ortib bormoqda. Ichki yonuv dvigatellari (IYD)
bu talablarga javob berish uchun doimiy ravishda takomillashtirilib kelinmoqda.
Yoqilg'i purkash tizimlari IYDning samarali ishlashida muhim rol o'ynaydi. An'anaviy
mexanik purkash tizimlaridan farqli ravishda, zamonaviy dvigatellarda elektron
boshqaruvga ega bo'lgan purkash tizimlari keng qo'llanilmoqda. Ulardan biri bo'lgan
Common Rail (umumiy magistral) purkash tizimi o'zining yuqori bosimli purkash
imkoniyati, purkash vaqtini aniq boshqarish qobiliyati va ko'p marta purkash
funksiyalari bilan ajralib turadi. Ushbu xususiyatlar dvigatelning yoqilg'i sarfini
kamaytirishga, chiqindi gazlari emissiyasini minimallashtirishga va umumiy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
276
2181-3187
unumdorligini oshirishga imkon beradi. Ushbu maqola Common Rail purkash
tizimining tuzilishi, ishlash prinsipi va uning IYD sohasidagi ahamiyatini chuqur
o'rganishga bag'ishlangan.
Common Rail Purkash Tizimining Asosiy Qismi
Common Rail purkash tizimi bir nechta asosiy komponentlardan iborat bo'lib,
ularning har biri tizimning samarali ishlashida muhim rol o'ynaydi:
1. Yuqori Bosimli Yoqilg'i Nasosi (YB YN):
Tizimning "yuragi" hisoblanadi. U
yoqilg'i bakidan keladigan yoqilg'ini juda yuqori bosimga (odatda 1000 bar dan 2500
bar gacha va undan yuqori) siqib chiqaradi va uni yoqilg'i taqsimlash magistraliga
yetkazib beradi. YB YNning ishlash prinsipi dvigatelning aylanish tezligiga bog'liq
bo'lib, elektron boshqaruv bloki (ECU) tomonidan boshqariladi. Nasosning
unumdorligi dvigatelning talabiga muvofiq ravishda o'zgarishi mumkin.
2. Yoqilg'i Taqsimlash Magistrali (Rail):
Yuqori bosimli yoqilg'ini
akkumulyator vazifasini bajaradi. YB YN tomonidan yetkazib berilgan yuqori bosimli
yoqilg'i ushbu magistralda doimiy bosim ostida saqlanadi va injektorlarga
taqsimlanadi. Magistralning hajmi bosimning keskin o'zgarishini oldini olish va
injektorlarning barqaror ishlashini ta'minlash uchun muhim ahamiyatga ega.
Magistralda bosim datchigi o'rnatilgan bo'lib, u ECUga bosim haqida doimiy ma'lumot
berib turadi.
3. Elektron Boshqaruv Bloki (ECU):
Tizimning "miyyasi" hisoblanadi. U turli
datchiklardan (dvigatelning aylanish tezligi, yuklanishi, havo harorati, yoqilg'i bosimi
va boshqalar) keladigan ma'lumotlarni qayta ishlaydi va injektorlarning purkash
vaqtini, davomiyligini va bosimini optimal tarzda boshqaradi. ECU purkash jarayonini
dvigatelning ishlash rejimiga mos ravishda aniq nazorat qiladi, bu esa yoqilg'i sarfini
kamaytirish va chiqindi gazlari emissiyasini yaxshilash imkonini beradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
277
2181-3187
4. Injektorlar:
Yoqilg'ini silindrlarga purkab beruvchi aniq ijro etuvchi
mexanizmlardir. Common Rail tizimida elektron boshqariladigan injektorlar
(elektromagnit yoki pyezoelektrik) qo'llaniladi. ECUdan kelgan elektr signali
injektorning ignasini ochadi va yuqori bosimli yoqilg'i silindrga juda mayda tomchilar
shaklida purkaladi. Purkashning aniqligi va tezligi dvigatelning samarali yonishini
ta'minlaydi. Common Rail tizimi bir sikl davomida bir necha marta purkashni amalga
oshirish imkoniyatiga ega, bu esa shovqinni kamaytirishga va chiqindi gazlari tarkibini
yaxshilashga yordam beradi.
Ishlash Prinsipi:
Common Rail tizimining ishlash prinsipi quyidagicha: YB YN yoqilg'ini yuqori
bosimga siqadi va uni railga yetkazib beradi. Railda doimiy yuqori bosim saqlanadi.
ECU dvigatelning ishlash parametrlariga asoslanib, har bir silindr uchun zarur bo'lgan
yoqilg'i miqdorini va purkash vaqtini aniqlaydi. ECU mos keladigan injektorga elektr
signalini yuboradi, bu esa injektorning ochilishiga va yuqori bosimli yoqilg'ining
silindrga purkalishiga olib keladi. Purkash jarayoni ECU tomonidan juda aniq nazorat
qilinadi, bu esa optimal yonishni ta'minlaydi.
Afzalliklari:
•
Yuqori
purkash
bosimi:
Yoqilg'ining
yaxshi
atomizatsiyasini
ta'minlaydi, bu esa samaraliroq yonishga va yoqilg'i sarfining kamayishiga olib
keladi.
•
Purkash vaqtini aniq boshqarish:
ECU purkash boshlanish vaqtini va
davomiyligini dvigatelning har bir ishlash rejimiga mos ravishda optimal tarzda
boshqaradi.
•
Ko'p marta purkash imkoniyati:
Bir sikl davomida bir necha marta
(oldingi purkash, asosiy purkash, keyingi purkash) yoqilg'ini purkash orqali
shovqin darajasini kamaytirish va chiqindi gazlari tarkibini yaxshilash mumkin.
•
Dvigatelning unumdorligini oshirish:
Samaraliroq yonish hisobiga
dvigatelning quvvati va momenti oshadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
278
2181-3187
•
Moslashuvchanlik:
Tizim turli xil dvigatel turlari va o'lchamlariga
moslashtirilishi mumkin.
Kamchiliklari:
•
Murakkab tuzilish:
Mexanik purkash tizimlariga nisbatan murakkabroq
tuzilishga ega, bu esa ishlab chiqarish va texnik xizmat ko'rsatish xarajatlarini
oshirishi mumkin.
•
Yuqori bosimli komponentlar:
Tizimning yuqori bosimli komponentlari
yuqori aniqlikda ishlab chiqarilishi kerak, bu esa ularning narxini oshiradi.
•
Elektronika bilan bog'liq muammolar:
Tizimning ishlashi elektron
komponentlarga bog'liq bo'lganligi sababli, elektron nosozliklar yuzaga kelishi
mumkin.
Common Rail purkash tizimi zamonaviy dizel dvigatellarida deyarli standartga
aylanib ulgurdi va benzinli dvigatellarda ham o'z o'rnini topib bormoqda. Uning
afzalliklari avtomobil ishlab chiqaruvchilari va iste'molchilar uchun muhim
ahamiyatga ega bo'lib, kelajakda ham dvigatel texnologiyalarining rivojlanishida
muhim rol o'ynashda davom etadi.
Xulosa
Xulosa qilib aytish mumkinki, Common Rail purkash tizimi zamonaviy ichki
yonuv dvigatellari texnologiyasida muhim yutuq bo'lib, an'anaviy purkash tizimlariga
nisbatan sezilarli afzalliklarni taqdim etadi. Yuqori bosimli purkash, purkash vaqtini
aniq elektron boshqaruv orqali optimallashtirish va ko'p marta purkash imkoniyati
dvigatelning yoqilg'i samaradorligini oshirishga, zararli chiqindilarni kamaytirishga va
umumiy unumdorligini yaxshilashga xizmat qiladi.
Garchi tizim murakkab tuzilishga va yuqori bosimli komponentlarga ega bo'lsa-
da, uning afzalliklari ushbu kamchiliklarni qoplaydi va uni avtomobil sanoati hamda
sanoat dvigatellari sohasida keng qo'llanilishini ta'minlaydi. Kelajakda Common Rail
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
279
2181-3187
texnologiyasining yanada rivojlanishi, purkash bosimining oshishi, injektorlarning
tezkorligi va aniqligining yaxshilanishi, shuningdek, alternativ yoqilg'ilar bilan
ishlashga moslashuvi kutilmoqda. Bu esa ichki yonuv dvigatellarining ekologik
tozaligi va samaradorligini yanada oshirishga imkon beradi.
Adabiyotlar ro'yxati
Ushbu maqolani yozishda quyidagi turdagi adabiyotlardan foydalanilgan bo'lishi
mumkin (bu taxminiy ro'yxat, haqiqiy maqolada foydalanilgan manbalarga asoslanishi
kerak):
1.
Dvigatelsozlik bo'yicha darsliklar va o'quv qo'llanmalar: Ichki yonuv
dvigatellarining tuzilishi va ishlash prinsiplari, shu jumladan yoqilg'i purkash tizimlari
bo'yicha.
2.
Avtomobilsozlikka oid ilmiy maqolalar va jurnallar: Zamonaviy yoqilg'i
purkash tizimlarining rivojlanishi, Common Rail texnologiyasining tadqiqi va
bo'yicha.
3.
Dvigatel va yoqilg'i tizimlari ishlab chiqaruvchi kompaniyalarning texnik
hujjatlari va kataloglari: Common Rail tizimining komponentlari, ularning
xususiyatlari va ishlash prinsiplari bo'yicha. (Misol uchun: Bosch, Delphi, Denso kabi
kompaniyalar).
4.
Internet manbalari va ma'lumotnomalar: Avtomobil texnologiyalari va
dvigatelsozlikka oid ishonchli veb-saytlar va ensiklopediyalar.
5.
Konferensiya materiallari va ilmiy anjumanlar to'plamlari: Dvigatelsozlik va
avtomobil sanoatining dolzarb muammolari va yechimlari, shu jumladan yoqilg'i
purkash tizimlariga oid ma'ruzalar.
