ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
269
2181-3187
HAQIQIY ELEMENTAR ZARRALAR HAQIDA MULOHAZALAR
Norqozoqov Umrbek Lazizjon oʻgʻli
Forish tuman politexnikumi
Fizika va astranomiya fani oʻqituvchisi
ANNOTATSIYA
Maqola haqiqiy elementar zarralar haqidagi ma’lumotlar va ularning
xususiyatlariga bag‘ishlangan bo‘lib, dastlab umumiy mulohazalar va keyinchalik
har bir guruh elementar zarralar haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit
so
‘
zlar
:standart model, rang kvant soni, oraliq bozonlari, kvarklar,
glyuonlar, Xigs bozoni, leptonlar, neytrino, lepton zaryad, antizarra, antimodda,
mezon, adron, barion, giperon, konfaynment, kvant xromodinamikasi, kalibr
bozonlar.
ABSTRACT
The article deals with information about real elementary properties, first with
general considerations, and then with information about each group of elementary
particles.
Keywords
: standard model, color quantum number, intermediate bosons, quarks,
gluons, Higgs boson, leptons, neutrinos, lepton charge, antiparticle, antimatter,
meson, hadron, baryon, hyperon, confinement, quantum chromodynamics,
strange,
charming.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
270
2181-3187
KIRISH
Fizika fanining tarixi ham, rivojlanishi ham elementar zarralar fizikasi bilan
bog‘liq bo‘lib, fizika fanining xuddi shu sohasi olam tuzilishi haqidagi
tasavvurlarimizning asosi hisoblanadi. Elementar va kompozit zarrachalarning turli
oilalari va ularning o'zaro ta'sirini tavsiflovchi nazariyalar haqida qisqacha ma'lumot.
Chapdagi elementar zarralar fermionlar, o'ngda bozonlar. Elementar zarrachalar
fizikasi (EPP), ko'pincha subyadro fizikasi deb ham ataladi, elementar zarrachalarning
tuzilishi va xususiyatlarini va ularning o'zaro ta'sirini o'rganadigan fizikaning
bo'limidir.
ADABIYOTLAR SHARHI
Nazariy EPP. Nazariy EPP joriy tajribalarda olingan ma'lumotlarni tushuntirish,
kelajakdagi eksperimentlar uchun bashorat qilish va ushbu turdagi tadqiqotlarni
o'tkazish uchun matematik vositalarni ishlab chiqish uchun nazariy modellarni
yaratadi. Bugungi kunda nazariy zarralar fizikasining asosiy vositasi kvant maydon
nazariyasidir. Ushbu nazariy sxema doirasida har qanday elementar zarracha ma'lum
bir kvant maydonining qo'zg'alish kvanti sifatida qaraladi. Har bir zarracha turi uchun
o'z maydoni kiritiladi. Kvant maydonlari o'zaro ta'sir qiladi, bu holda ularning kvantlari
bir-biriga aylanishi mumkin.
Bugungi kunda EPPda yangi modellarni yaratishning asosiy vositasi yangi
Lagranjianlarni qurish hisoblanadi. Lagranjian erkin kvant maydonining dinamikasini
tavsiflovchi dinamik qismdan (boshqa maydonlar bilan o'zaro ta'sir qilmasdan) va
maydonning o'z-o'zini yoki boshqa sohalar bilan o'zaro ta'sirini tavsiflovchi qismdan
iborat. Agar dinamik sistemaning to‘liq Lagranjiani ma’lum bo‘lsa, u holda Kvant
maydon nazariyasining (KMN) Lagranj formalizmiga ko‘ra, maydonlar sistemasining
harakat (evolyutsiyasi) tenglamalarini yozib, bu sistemani yechishga harakat qilish
mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
271
2181-3187
Zamonaviy nazariy EPPning asosiy natijasi zarralar fizikasining standart modelini
qurishdir. Ushbu model maydonlarning o'lchovli o'zaro ta'siri va o'lchov
simmetriyasining o'z-o'zidan buzilish mexanizmi (Xiggs mexanizmi) g'oyasiga
asoslangan. So'nggi ikki o'n yilliklar davomida uning bashoratlari tajribalarda qayta-
qayta tasdiqlandi va hozirgi vaqtda bu bizning dunyomizning tuzilishini 10⁻¹⁸ m gacha
bo'lgan masofalargacha yetarli darajada tavsiflovchi yagona fizik nazariyadir [1].
Model 61 ta elementar zarrachani o‘z ichiga oladi.
Nazariy EPP sohasida ishlaydigan fiziklar oldida ikkita asosiy vazifa turibdi:
eksperimentlarni tavsiflash uchun yangi modellarni yaratish va ushbu modellarning
(shu jumladan Standart Model) bashoratlarini eksperimental tekshiriladigan
qiymatlarga yetkazish. Ikkinchi vazifa elementar zarralar fenomenologiyasi bilan
shug'ullanadi.
EPPda o'zaro ta'sir tushunchasi. EPPdagi zarrachalarning o'zaro ta'siri fizikaning
boshqa sohalaridagi ob'ektlarning o'zaro ta'siridan tubdan farq qiladi. Klassik
mexanika, asosan, bir-biri bilan o'zaro ta'sir qila oladigan jismlarning harakatini
o'rganadi. Biroq, bu o'zaro ta'sir mexanizmlari klassik mexanikada aniqlanmagan.
Bundan farqli o'laroq, EPP zarrachalarning o'ziga ham, ularning o'zaro ta'sir qilish
jarayoniga ham bir xil e'tibor beradi. Buning sababi, EPPda elektromagnit, kuchli va
zaif o'zaro ta'sirni virtual zarralar almashinuvi sifatida tasvirlash mumkin. Ushbu
tavsifdagi muhim postulat o'lchov o'zgarishlariga nisbatan dunyomizning
simmetriyasiga bo'lgan talab edi.
MUHOKAMA
Zarrachalarning tengligi va ularning o'zaro ta'siri bizning dunyomizda yana bir
yashirin simmetriya mavjudligini ta'kidlaydigan supersimmetrik nazariyalarda chiroyli
tarzda namoyon bo'ladi: supersimmetriya. Aytishimiz mumkinki, supersimmetriya
o'zgarganda zarralar o'zaro ta'sirga, o'zaro ta'sirlar esa zarrachalarga aylanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
272
2181-3187
Bu yerdan EPPning g'ayrioddiy fundamental tabiati ko'rinadi – u bizning
dunyomizning ko'plab xususiyatlarini tushunishga harakat qiladi, ular ilgari (fizikaning
boshqa sohalarida) faqat berilgan sifatida qabul qilingan.
Eksperimental EPP. Eksperimental zarralar fizikasi ikkita katta sinfga bo'linadi:
tezlatuvchi va tezlatmaydigan. Tezlashtiruvchi EPP – tezlatgichdagi uzoq umr
ko'radigan elementar zarrachalarning yuqori energiyaga tezlashishi va ularning bir-biri
bilan yoki statsionar nishon bilan to'qnashuvi. Bunday to'qnashuv vaqtida mikroskopik
hajmda energiyaning juda yuqori konsentratsiyasini olish mumkin, bu esa yangi,
odatda beqaror zarrachalarning tug'ilishiga olib keladi. Jarayonni o'rganish detektorlar
yordamida amalga oshiriladi. Tezlatmaydigan tajribalarda tabiiy kelib chiqadigan
elementar zarralar o'rganiladi. Odatda tezlatilmaydigan eksperimentlar neytrino
teleskoplarida neytrinolarni kuzatish, proton parchalanishini, neytrinosiz qo'sh beta
parchalanishini va katta hajmdagi materiyadagi boshqa juda kam uchraydigan
hodisalarni qidirish, kosmik nurlar bilan tajribalardir.
Zarrachalar fizikasidan yechilmagan masalalar. Zamonaviy zarrachalar fizikasida
mutaxassislar bir qancha hal etilmagan muammolarni aniqlaydilar [2]. Neytrino
tebranishlarining eksperimental ravishda o'rnatilgan fenomeni Standart Modelning
to'liq emasligini ko'rsatadi. Bundan tashqari, neytrinolar va antineytrinolarning
tebranishlari amplitudasida farq borligi haqida ba'zi eksperimental dalillar mavjud.
Astrofizik va kosmologik tadqiqotlar standart modeldan tashqari fizikaning
mavjudligiga ishora qiladi. Shunday qilib, kuzatuv fakt koinotning barion
assimetriyasidir, standart modelda esa barion soni doimiydir. Yana bir fakt – kosmosda
yashirin massa deb ataladigan narsaning mavjudligi, bu odatda zamonaviy fizikaga
noma'lum tabiatdagi qorong'u materiyaning mavjudligi bilan izohlanadi. Va nihoyat,
zamonaviy fizika doirasida tushunib bo'lmaydigan narsa – bu odatda qorong'u energiya
deb ataladigan narsa bilan bog'liq bo'lgan koinotning tezlashtirilgan kengayishi.
Alohida masala – bu kuchli (200 MeV) va elektr zaif (256 GeV) o'zaro ta'sirlarning
xarakterli energiya shkalalari tortishish o'zaro ta'siri shkalasidan ko'p darajada past
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
273
2181-3187
bo'lganligidan iborat bo'lgan o'lchov ierarxiyasi muammosi (10¹⁹ GeV), shuningdek,
Grand Unification shovqinlarining taxminiy shkalasi (10¹⁶ GeV) va kuchli o'zaro
ta'sirlarda CP saqlanishi bilan bog'liq shkala (10¹⁴ GeV). Tegishli savollar – bunday
ierarxiyaning tabiati, uning barqarorligi sabablari va tarozilarning ikki guruhi o'rtasida
katta "cho'l" mavjudligi. Boshqa bir ierarxik muammo fermion massalari bilan bog'liq.
Standart model doirasida barcha fermion maydonlari (leptonlar va kvarklar) uch
avlodni tashkil qiladi. Bunda avlodlar massalari ko'p marta farqlanadi, garchi turli
avlod zarrachalarining boshqa xossalari farq qilmasa ham. Bunday ierarxiyani
tushuntirish zamonaviy fizikaning muammolaridan biridir. Hadronlarni tasvirlashda
ham nazariy qiyinchiliklar mavjud. Xususan, qamoqqa olish tabiatini tushunish uchun
kvant xromodinamikasining buzilmagan usullaridan foydalanish talab etiladi.
Standart modeldan tashqari fizika. Standart modeldan tashqari fizika (boshqacha
aytganda, yangi fizika deb ataladi) standart modelning kamchiliklarini tushuntirish
uchun zarur bo'lgan nazariy ishlanmalarga ishora qiladi, masalan, massaning kelib
chiqishi, kuchli CP muammosi, neytrino tebranishlari, materiya-antimateriya
nosimmetrikligi, qorong'u materiya va qorong'u energiyaning kelib chiqishi [3]. Yana
bir muammo standart modelning matematik asoslarida yotadi – standart model
umumiy nisbiylik nazariyasiga mos kelmaydi, ya'ni ma'lum sharoitlarda bir yoki ikkala
nazariya o'zlarining tavsiflarida kichikroq bo'lib parchalanadi (masalan, Katta portlash
va qora tuynuk hodisalari gorizontlari kabi fazo-vaqtning ma'lum o'ziga xosliklari
doirasida). Standart modeldan tashqarida joylashgan nazariyalar Supersimmetriya
orqali Standart Modelning turli kengaytmalarni o'z ichiga oladi, masalan, Minimal
Supersimmetrik Standart Model va minimaldan keyingi supersimmetrik standart
modeli, yoki string nazariyasi, M-nazariyasi va qo'shimcha o'lchamlar kabi butunlay
yangi tushuntirishlar. Ushbu nazariyalar hozirgi kuzatilayotgan hodisalar bilan to'liq
mos kelishi yoki aniq bashorat qilish darajasiga qadar ishlab chiqilmaganligi sababli,
qaysi nazariya to'g'ri (yoki hech bo'lmaganda Hamma narsa nazariyasiga "eng yaxshi
qadam") degan savolga javob berishi mumkin. Tajriba orqali hal qilinadi. Hozirgi
vaqtda u nazariy va eksperimental fizikaning eng faol tadqiqot yo'nalishlaridan biridir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
274
2181-3187
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR (REFERENCES)
1.
Glazkov V.N. Atom va yadro fizikasi. Moskva: 2016 yil.
2.
http://nuclphys.sinp.msu.ru/lekt//05.pdf
. Kvarklar haqida. Adronlarning kvark
strukturasi. Atom yadrosi ichidagi qiziqarli olam.
3.
Atom
yadrosi
ichidagi
ajoyib
http://elementy.ru/trefil/21196?cjntext=20442
. Kvarklar va universal yo’l.
4.
http://femto.com.ua/articles/part-1/1585.html
. Kvarklar
5.
JINR.
Birlashgan
Yadro
tadqiqotlari
institutining
rasmiy
6.
Mo’minov T.M. Atom yadrosi va zarralar fizikasi. Toshkent: “O’zbekiston
milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2009.
Umid qilaman, tahrirlangan matn sizga ma'qul keldi
