ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
304
2181-3187
“HAYVONOT DUNYOSINI MUHOFAZA QILISH VA UNDAN
FOYDALANISH TO‘G‘RISIDA”GI QARORINING MAZMUN VA
MOHIYATI
Qahhorov Elbek Karimovich
Qarshi Davlat texnika universiteti,
Irrigatsiya muhandisligi fakulteti,
yerdan foydalanish geodeziya
va geoinformatika kafedrasi,
“Kadastr” yo’nalishi magistranti
Annotatsiya:
Surxondaryo viloyati hayvonot dunyosining davlat kadastri
yovvoyi hayvonlar soni, ularning geografik tarqalishi, miqdoriy va
sifat
tavsiflari, ulardan foydalanish hamda ulari iqtisodiy baholash to’g’risidagi
uzluksiz yangilanadigan axborot tizimi.
Kalit so’zlar:
Hayvonot
dunyosining
davlat
kadastr,
qizil
kitob,
Davyergeodezkadastr, DKYAT, yovvoyi hayvonlar
“Hayvonot dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish to‘g‘risida”gi
O‘zbekiston Respublikasi Qonuniga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish haqida”
O‘zbekiston Respublikasining 2016-yil 19-sentabrdagi O‘RQ-408-son
hamda
“O‘simlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston
Respublikasi Qonuniga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish haqida” 2016-yil 21-
sentabrdagi O‘RQ-409-son Qonuni ishlab chiqilgan
Hayvonot dunyosi obyektlarining davlat hisobini, ulardan foydalanish hajmlari
hisobini va davlat kadastrini yuritish tartibi to‘g‘risidagi nizom
muvofiq;
O‘simlik dunyosi obyektlarining davlat hisobini, ulardan foydalanish hajmlari
hisobini va davlat kadastrini yuritish tartibi to‘g‘risidagi nizom
muvofiq
tasdiqlangan.
O‘zbekiston Respublikasi Hukumatining
muvofiq ayrim qarorlari o‘z
kuchini yo‘qotgan deb hisoblangan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
305
2181-3187
O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish davlat
qo‘mitasi manfaatdor vazirliklar va idoralar o‘zlari qabul qilgan normativ-huquqiy
hujjatlarni bir oy muddatda ushbu qarorga muvofiqlashtirilgan.
Hayvonot dunyosi obyektlarining davlat hisobini, ulardan foydalanish
hajmlari hisobini va davlat kadastrini yuritish tartibi to‘g‘risidagi
Nizom
hayvonot dunyosi obyektlarining davlat hisobini, ulardan foydalanish hajmlari
hisobini va davlat kadastrini yuritish tartibini belgilaydi.
Nizomda quyidagi tushunchalardan foydalaniladi:
biologik xilma-xillik
— jami hayvonot dunyosi (hayvonlar, o‘simliklar,
mikroorganizmlar) turlarining xilma-xilligi bo‘lib, tur doirasidagi, ekotizimlar turlari
va rang-barangligi o‘rtasidagi xilma-xillikni o‘z ichiga oladi;
geoma’lumotlar bazalari
— joydagi obyektlarning joylashuvi to‘g‘risida
elektron grafik va/yoki matnli shaklda taqdim etilgan va koordinatalar tizimlari
haqidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan axborot;
hayvonot dunyosi obyektlarining davlat hisobi
— tabiiy erkin sharoitda
yashaydigan va foydalanish mumkin bo‘lgan yoki hududning ekologik muhitiga ta’sir
ko‘rsatadigan yoxud muayyan hudud doirasida joriy son hamda sifat xususiyatlari
bo‘yicha kamyob va yo‘qolib borayotgan turlar sirasiga kiritilgan yovvoyi hayvonlar
to‘g‘risida axborot to‘plash va ushbu ma’lumotlarni hisobga olish hamda kadastr
hujjatlarida aks ettirish;
hayvonot dunyosi obyektlarining davlat kadastri
— hayvonot dunyosi
obyektlari va ulardan foydalanish hajmlarini davlat tomonidan hisobga olish
ma’lumotlariga asoslangan, ularning geografik tarqalishi, turlari tarkibi, soni, boshqa
son va sifat tavsiflari, yashash muhiti, ulardan xo‘jalikda foydalanish va iqtisodiy
baholash to‘g‘risidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan muntazam yangilanadigan
axborot tizimi;
yovvoyi hayvonlar
— quruqlik, suv, atmosfera va yerda yashaydigan
xonakilashtirib bo‘lmaydigan umurtqasiz hayvonlar, baliqlar, suvda ham, quruqlikda
ham yashovchi, sudralib yuruvchi hayvonlar, qushlar;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
306
2181-3187
hududlarni kadastr bo‘yicha tekshirish
— hayvonot dunyosi obyektlarining
ularning son va sifat tavsiflari, geografik tarqalishi, ulardan foydalanish, yashash
muhitining holati, ularni iqtisodiy baholash to‘g‘risida birlamchi ma’lumotlarni
to‘plash maqsadida ilmiy asosda hisobga olish;
hayvonot dunyosi obyektlarini hisobga olish va boshqa ma’lumotlarni
ro‘yxatdan o‘tkazish kitobi
— hayvonot dunyosi obyektlari, ularning turlari tarkibi
va soni, yashash muhitining holati, geografik tarqalishi, son va sifat tavsifi, ularni
iqtisodiy baholash haqida hamda boshqa yig‘ma ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan kitob;
hayvonot dunyosining davlat kadastri obyekti
— O‘zbekiston Respublikasi
hududida tabiiy erkin sharoitda yashaydigan va davlat tomonidan hisobga olinadigan
yovvoyi hayvon;
kadastr ma’lumotlarini birlamchi to‘plash
— hayvonlar yashash muhitini
birlamchi tekshirish, hayvonlarni va ularning holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi
omillarni hisobga olish orqali amalga oshiriladi hamda bu borada to‘plangan
ma’lumotlardan hayvonot dunyosi va ular yashaydigan muhitda ro‘y beradigan
o‘zgarishlarni taqqoslash uchun foydalaniladi;
hayvonot dunyosi obyektlarini davlat tomonidan hisobga olish subyekti
—
muayyan hudud doirasida yovvoyi hayvonlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni belgilangan
tartibda to‘playdigan, shakllantiradigan va taqdim etadigan vakolatli davlat organi
hamda yuridik shaxs;
kadastr ma’lumotlarini joriy to‘plash
— dastlabki tekshirish o‘tkaziladigan
hududdagi hayvonlarni ro‘y bergan son va sifat o‘zgarishlarini aniqlash, ma’lumotlarni
hayvonot dunyosi obyektlarining davlat kadastriga kiritish uchun har yili hisobga olish;
asosiy kadastr ma’lumotlarini shakllantirish
— hududni kadastr bo‘yicha
tekshirish asosida to‘plangan hayvonot dunyosi obyektlari haqidagi hisobga olish va
boshqa ma’lumotlarni dastlabki ro‘yxatdan o‘tkazish jarayoni;
joriy kadastr ma’lumotlarini shakllantirish
— hayvonot dunyosi obyektlari va
ulardan foydalanish hajmlarini davlat tomonidan hisobga olish natijasida to‘plangan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
307
2181-3187
hayvonot dunyosi obyektlari to‘g‘risidagi hisobga olish va boshqa ma’lumotlar asosida
kadastr ma’lumotlariga o‘zgartirishlar kiritish jarayoni;
hayvonot dunyosi obyektlarini iqtisodiy baholash
— yovvoyi hayvonning
ushbu turidan foydalanish bo‘yicha maksimal iqtisodiy samarani pul birliklarida
aniqlash.
Hayvonot dunyosi obyektlarini davlat tomonidan hisobga olish, ulardan
foydalanish hajmlarini hisobga olish va davlat kadastri ma’lumotlari hayvonot dunyosi
obyektlarini hamda ular yashaydigan muhitni saqlash, ulardan foydalanish, qayta
ko‘paytirish va tiklash tadbirlarini rejalashtirish uchun asos hisoblanadi.
Hayvonot dunyosi obyektlarining davlat kadastri quyidagi maqsadlarda
yuritiladi:
hayvonot dunyosi obyektlarining son va sifat holatini aniqlash;
hayvonot dunyosi obyektlarini iqtisodiy baholash;
hayvonot dunyosi obyektlaridan xo‘jalikda foydalanish hajmlarini aniqlash;
davlat organlari, manfaatdor yuridik va jismoniy shaxslarga hayvonot dunyosi
obyektlarining holati to‘g‘risida ishonchli axborot taqdim etish;
hayvonot dunyosi obyektlarini saqlash, ulardan oqilona, barqaror foydalanish,
himoya qilish, qayta ko‘paytirish va tiklash hamda ularning biologik xilma-xilligini
saqlashni tashkil etish;
hayvonot dunyosi obyektlarini saqlash, ulardan oqilona, barqaror foydalanish,
himoya qilish, qayta ko‘paytirish va tiklash talablariga rioya etilishini ta’minlash.
Hayvonot dunyosi obyektlarining davlat kadastri:
hayvonot dunyosi obyektlarining tarqalishi, populyatsiya holati, son va sifat
tavsiflari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni;
hayvonot dunyosi obyektlaridan xo‘jalikda foydalanish xususiyati va hajmlari
haqidagi ma’lumotlarni;
hayvonot dunyosi obyektlarining tarqalish xaritasini;
hayvonot dunyosi obyektlarini iqtisodiy baholashni;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
308
2181-3187
hayvonot dunyosi obyektlarining yashash muhiti holati to‘g‘risidagi
ma’lumotlarni;
kadastr ma’lumotlarini tizimlashtirish, saqlash, yangilash va manfaatdor
foydalanuvchilarga tegishli shakl hamda hajmlarda belgilangan tartibda tezkor berish
bo‘yicha tartibga soluvchi talablarni;
hayvonot dunyosi obyektlari haqidagi boshqa ma’lumotni o‘z ichiga oladi.
Quyidagilar hayvonot dunyosi obyektlarining davlat kadastrini yuritishning
asosiy prinsiplari hisoblanadi:
O‘zbekiston Respublikasi hududida yashaydigan va yovvoyi hayvonlar
turlarining ro‘yxatiga kiritilgan yovvoyi hayvonlarning barcha turlarini (kichik
turlarini) qamrab olish;
makon koordinatalarining yagona tizimini qo‘llash;
ma’lumotlarni to‘plash, qayta ishlash texnologiyasi va taqdim etish usulining
yagonaligi;
davlat kadastrini yuritishni markazlashtirilgan tartibda boshqarish;
Davlat kadastrlari yagona tizimi talablarini ta’minlash;
kadastr ma’lumotlarining ishonchliligi va ochiqligi.
O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim
o‘zgarishi vazirligi (keyingi o‘rinlarda — Ekologiya vazirligi) hayvonot dunyosi
obyektlarining davlat kadastrini O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi
(keyingi o‘rinlarda Fanlar akademiyasi deb ataladi) bilan birgalikda yuritadi.
Fanlar akademiyasi hayvonot dunyosi obyektlarining davlat kadastri yuritilishini
ilmiy jihatdan ta’minlaydi.
Hayvonot dunyosi obyektlarining davlat kadastrini yuritishda hududni kadastr
bo‘yicha tekshirish, hayvonot dunyosi obyektlarini davlat tomonidan hisobga olish,
ulardan foydalanish hajmlarini, ularning yashash muhiti holatini hisobga olish,
shuningdek, hayvonot dunyosi obyektlarining davlat kadastrini yuritish uchun zarur
ilmiy-tadqiqot va boshqa ishlarni amalga oshirish natijasida to‘plangan
ma’lumotlardan foydalaniladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
309
2181-3187
Hayvonot dunyosi obyektlarining davlat kadastrida foydalanish predmeti bo‘lgan
yoki hududning ekologik muhitiga ta’sir ko‘rsatadigan yoxud kamyob va yo‘qolib
ketish xavfi bo‘lgan tur maqomiga ega bo‘lgan barcha turdagi yovvoyi hayvonlar
hisobga olinadi.
Davlat tomonidan hisobga olinadigan, foydalanish hajmlari hisobga olinadigan va
hayvonot dunyosi obyektlarining davlat kadastriga kiritiladigan yovvoyi hayvonlar
turlarining ro‘yxatini Ekologiya vazirligi Fanlar akademiyasi bilan kelishgan holda
tasdiqlaydi.
Davlat qo‘riqxonalari, majmua (landshaft) buyurtma qo‘riqxonalari, tabiiy
bog‘lari, davlat biosfera rezervatlari, davlat buyurtma qo‘riqxonalar va tabiat
pitomniklarida Ekologiya vazirligi tomonidan Fanlar akademiyasi bilan kelishgan
holda tasdiqlanadigan ro‘yxat bo‘yicha yovvoyi hayvonlar turlari asosida hayvonot
dunyosi obyektlarining davlat hisobi va davlat kadastrining barcha turlari bo‘yicha
yuritiladi.
Hisobga va ro‘yxatga olish hamda baholash axboroti hayvonot dunyosi
to‘g‘risidagi jami kadastr ma’lumotlarini tashkil qiladi va bu axborot qog‘oz hamda
elektron (geoma’lumotlar bazasi) variantlarda alifbo-raqamli (matnlar, jadvallar) va
grafik (xaritalar, sxemalar) shaklida taqdim etiladi.
Davlat organlari kadastr ma’lumotlarini bepul asosda, manfaatdor yuridik va
jismoniy shaxslar O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan
belgilangan miqdorlarda to‘lov asosida oladi.
Hayvonot dunyosi obyektlarining davlat hisobi, ulardan foydalanish hajmlari
hisobi va davlat kadastri har yilgi maqsadli moliyalashtirish asosida O‘zbekiston
Respublikasi Davlat budjetining mablag‘lari hamda qonun hujjatlarida taqiqlanmagan
boshqa manbalar hisobidan yuritiladi.
Hayvonot dunyosi obyektlarining davlat hisobi, ulardan foydalanish hajmlari
hisobi va davlat kadastrini yuritishni moliyalashtirish hajmlari hamda muddatlari
qonun hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda belgilanadi.
Ekologiya vazirligi
:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
310
2181-3187
hayvonot dunyosi obyektlarining davlat kadastri yuritilishini muvofiqlashtiradi;
normativ-uslubiy hujjatlarni ishlab chiqadi;
yuridik va jismoniy shaxslarning hayvonot dunyosi obyektlari davlat kadastrining
ma’lumotlaridan foydalanish tartibi va shartlarini belgilaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO’YXATI
1.
Yu. Kaufman, D. Studler. Kadastr 2014 Видение будущей кадастровой
системы. Toshkent 1999.
2.
Краткая историческая справка «О кадастре».
3.
Выдержки из книги «Уложение Темура» Перевод с персидского
Хамидуллы Караматова.
4.
Raxmonov Qosimdjon Raxmonovich, Uspankulov Bekjan Musabekovich
Davlat kadastrlari asoslari o’quv qo’llanma Toshkent 2018
O’zbekiston Respublikasi Kodekslari:
1.
O’zbekiston Respublikasining Yer kodeksi (O’zR 30.04.1998 y. 598-I-son
qonuni bilan tasdiqlangan, O’zR 30.04.1998 y. 599-I-son qarori bilan amalga
kiritilgan).
O’zbekiston Respublikasi Qonunlari:
1.
O’zbekiston Respublikasining ―Davlat kadastrlari to’g’risida‖gi qonuni
(15.12.2000 yil № 171-II).
2.
O’zbekiston Respublikasining ―Davlat yer kadastri to’g’risida‖gi qonuni
(28.08.1998 y. № 666-I).
3.
O’zbekiston Respublikasining "Hayvonot dunyosini muhofaza qilish va undan
foydalanish to’g’risida"gi qonuni.
4.
O’zbekiston Respublikasining ―Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar
to’g’risida”gi qonuni (03.12.2004 yil № 710-II).
O’zbekiston Respublikasi Hukumatining qarorlari:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
311
2181-3187
1.
O’zbekiston
Respublikasi
Vazirlar
Mahkamasining
10.03.1998
y.
―O’zbekiston Respublikasining muhofaza etiladigan tabiiy hududlari davlat
kadastrini yuritish tartibi to’g’risidagi nizomni tasdiqlash haqida‖gi № 104-sonli qarori.
2.
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 05.09.2000 y.
―O’zbekiston Respublikasi o’simlik dunyosi ob‘ektlarning davlat kadastrini yuritish
tartibi to’g’risidagi nizomni va O’zbekiston Respublikasi hayvonot dunyosining davlat
kadastrini yuritish tartibi to’g’risidagi nizomni tasdiqlash haqida‖gi № 343-sonli qarori.
