ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
431
2181-3187
ILMIY MATNDA BO‘YOQDORLIK MASALASI
10.00.00- Filologiya fanlari
Umarova Dildora Mirzamurod qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti magistranti
Annotatsiya.
Ushbu maqolda o’zbek ilmiy matninig xususiyatlari haqida so’z
yuritilgan, ekspressivlikning ilmiy matnga tegishliligi yoki tegishli emasligi masalasi
nazariy jihatdan muhim ahamiyat kasb etishi haqida hamda tilshunoslarning bu
boradagi qarashlari to’g’risida fikr yuritilgan.
Kalit so’zlar:
Ilmiy matn, ekspressivlik, bo‘yoqdorlik masalasi, bo‘yoqdor
vositalar, o‘xshatishlar, metaforalar, epitetlar, kommunikatsiya elementlari, subyektiv
baho.
ВОПРОС О КРАСИТЕЛЯХ В НАУЧНОМ ТЕКСТЕ
УДК: 10.00.00-Филологические науки
Умарова Дилдора Мирзамуродовна
Магистрант Шахрисабзского
государственного педагогического института
Umarovadildora466@gmail.com
Аннотация
. В этой статье говорилось об особенностях узбекского
научного
текста,
обсуждалось
теоретическое
значение
вопроса
о
принадлежности экспрессивности научному тексту, а также взгляды лингвистов
на этот вопрос.
Ключевые
слова
: научный текст, выразительность, проблема
красочности, окрашивающие средства, сравнения, метафоры, эпитеты, элементы
коммуникации, субъективная оценка.
The issue of expressiveness in scientific writing
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
432
2181-3187
UDC: 10.00.00-Philological sciences
Umarova Dildora Mirzamurodovna
Master's student of Shakhrisabz State Pedagogical Institute
Annotation.
This article talked about the peculiarities of the Uzbek scientific
text, discussed the theoretical significance of the question of whether expressivity
belongs to a scientific text, as well as the views of linguists on this issue.
Keywords:
scientific text, expressiveness, the problem of colorfulness, coloring
tools, comparisons, metaphors, epithets, elements of communication, subjective
assessment.
O‘zbek ilmiy matnining o‘ziga xos tomonlari haqida fikr yuritilganda,
ekspressivlik va uning ilmiy matnga mansub yoki mansub emasligi masalasi nazariy
ahamiyat kasb etadi. Bu masalada tilshunoslar mushtarak fikrda emas.
Ma'lumki, tilning asosiy va yetakchi vazifasi kommunikativlikdir. Til faqat
kommunikatsiya vositasi, fikr almashish quroligina bo‘lib qolmasdan, turli his-hayajon
yoki ekspressiv ifoda qilish vositasi ham sanaladi.
Tilning ekspressiv ifoda qiluvchilik vazifasi badiiy nutqqa xos asosiy va
yetakchi hodisa sifatida e’tirof etiladi. Fanda, jumladan, turkiy tilshunoslikda, xususan,
o‘zbek tilshunosligida ilmiy matn va u bilan bog‘liq bo‘yoqdorlik masalasi monografik
yo‘sinda maxsus o‘rganilmagan.
Bo‘yoqdorlik atamasi fanda ikki ma’noda qo‘llanib kelyapti:
a) ifodaviylik; b) his-hayajonning namoyon bo‘lish kuchi.
Yirik uslubshunos olim A.I.Yefimovning qayd qilishicha, bo‘yoqdorlik o‘ziga
xos ma’no jilvasiga ega bo‘lib,unda nutq (so‘zlovchi)ning nutq obyektiga bo‘lgan
subyektiv munosabati ifodalanadi. Umuman, bo‘yoqdorlik badiiy-tasviriy
ifodalilikdan tashqari, anglashilayotgan tushunchaga so‘zlovchining nutq
situatsiyasi bilan bog‘liq munosabatini kuchli ta’sir ila ifodali yetkazish imkoniyatini
beradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
433
2181-3187
Bo‘yoqdorlik kommunikatsiya jarayonining tarkibiy qismi sanaluvchi his-
hayajon tarkibiga kirmaydi. Ye.F.Galkina-Fedorukning qayd qilishicha, garchand his-
hayajon va ekspressiya zamon va makonga ko‘ra yondosh hodisalar sanalsa ham, his-
hayajondan xoli bo‘lgan ekspressiya ham mavjud: “ekspressiya hamma vaqt his-
hayajonlilik kasb etavermaydi”. Ilmiy matnga xos bo‘yoqdorlik ham ana shunday his-
hayajondan xoli bo‘ladi.
M.N.Kojina tadqiqotlarida bo‘yoqdorlik his-hayajonga nisbatan kengroq
ma’noda talqin etiladi. Uningcha, bo‘yoqdorlik his-hayajon va obrazlilikni o‘zida
birlashtiradi.
Biz ham ekspressivlikni shu ma’noda qo‘llaymiz.
Rus, ingliz va boshqa tillardan shu mavzuga oid adabiyotlarda bo‘yoqdorlikning
ilmiy matn uchun xos yoki xos emasligi haqida qarama-qarshi fikrlar bayon qilingan.
Bir guruh tilshunoslar his-hayajon, ekspressivlik ilmiy matn uchun xos emas,
degan fikrdadir. Bu fikr tarafdorlari bilimlarning matematiklashib borayotganligi,
deduktiv metodning keng qo‘llanayotganligini ilmiy matn uchun mutlaq
umumlashtirishning, ifodaning obyektivligi, ilmiy matnda ijodiy tafakkur va
kommunikatsiyaning boshqa elementlari: his-hayajon, obrazlilik, ekspressiya
individuallikka yo‘l qo‘ymaydi deb hisoblaydi. Bu fikr tarafdorlari ifodada, sal bo‘lsa
ham, his-hayajon va mubolag‘aga o‘rin berilishi, hatto minimum obrazlilik ham ifoda
aniqligiga putur yetkazishi mumkin, deb hisoblaydilar. Lekin keyingi yillarda yuzaga
kelgan adabiyotlarda ilmiy matn uchun ham his-hayajon, subyektiv bo‘yoqdorlik
xosligi qayd qilinmoqdaki, bunga asos bor, albatta.
N.M.Rozinkina ilmiy uslubga oid adabiyotlar ham his-hayajonli-subyektiv baho
elementlariga ega ekanligini ingliz tili ilmiy uslubiga oid ashyoviy materiallar asosida
isbotlab beradi. Uning qayd qilishicha, mantiqiy nutq his-hayajonli bo‘yoqqa, his-
hayajonli nutq qat’iy mantiqiy qurilishga ega bo‘lishi kerak.
O.A.Krilova bu masalada ikkilanadi. Bir o‘rinda ilmiy uslub uchun his-hayajonli-
bo‘yoqdorlik xos emasligini aytgan holda, keyingi o‘rinda ilmiy uslubning ba’zi
janrlarida (masalan, ilmiy-ommabop maqola va ma’ruza matnlarida) bunga zid fikr
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
434
2181-3187
bildiradi. Trop, metafora, epitet va shu kabi bo‘yoqdor vositalardan foydalanish
mumkinligi haqida gapiradi.
Ma’lumki, inson tafakkuri borliqni sezgi a’zolari orqali mantiqiy bilish
qobiliyatiga ega. Ma’lum maqsad uchun yo‘naltirilgan subyektiv munosabat-subyektiv
baho ma’lum bir fikrning isboti uchun qaratilgan bo‘ladi.
Akademik I.P.Pavlov rassom va mutafakkir haqida fikr yuritib, ular o‘rtasidagi
farq hamda ichki aloqaning borligini qayd qiladi. Farq voqelikni bilish usulida, aloqa
tasavvurdagi haqiqatni jonlantirishga harakat qilishda deb hisoblaydi. Mutafakkir
o‘rganilayotgan obyektning bir butunligini nazarda tutadi. Bu maqsadga matn uchun
ifoda his-hayajonliligini berish orqali erishadi. Rassomga “borliqni bilish” uchun
ifodaning logikligi qo‘l keladi. Shunga o‘xshash fikr mashhur olim A.Eynshteynda
ham mavjud, “O‘ylash (voobrajenie), - deb yozadi u, - bilimga qaraganda muhimdir,
chunki bilim chegaralangan, o‘ylash esa olamda mavjud barcha narsalarni qamrab
oladi, progressni rag‘batlantiradi... Qat’iy aytganda, o‘ylash ilmiy tadqiqotda real
dalildir”. I.Pavlov va A.Eynshteynlarning bu mushohadalari ilmiy matnda
mantiqiylik va his-hayajonning o‘zaro munosabatini to‘g‘ri anglashda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Ilmiy ijod psixologiyasi sohasida olib borilgan tadqiqotlarda ham tafakkur va
uning tashqi ifodasi bo‘lmish subyektiv baho, his-hayajon va ekspressiyadan holi bo‘la
olmasligi ko‘rsatib o‘tiladi.
Ilmiy matnda fikrni aniq va lo‘nda ifodalash va “hayajonsiz” mantiqiy hukm
hamrohlikda his-hayajonli subyektiv baho bilan qo‘shilib, ilmiy dalillarning asosligini
anglash imkonini yaratadi.
R.A.Budagovning qayd qilishicha, “uslub aniqligini - uning obrazliligiga (keng
ma’noda his-hayajonliligiga) zid qo‘yib bo‘lmaydi”. A.S.Orlova tadqiqotlari atoqli
olim A.N.Krilov asarlaridagi bo‘yoqdorlik va his-hayajon haqida ishonchli
ma’lumotlar beradi. O‘zbek tili ilmiy matniga oid adabiyotlarda ham tilning leksik,
frazeologik, morfologik, sintaktik vositalarining aniq bo‘yoqdor-uslubiy ashyo sifatida
ishlatilganligi e’tirof etiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
435
2181-3187
Darhaqiqat, ilmiy matnda qo‘llanilayotgan turli o‘xshatishlar, metaforalar,
epitetlar, frazeologizmlar bo‘yoqdorlik uchun xizmat qilyapti. Tilning grammatik-
mantiqiy butunligi hisoblanuvchi murakkab ilmiy matnlarga metafora, o‘xshatish,
frazeologizm kabi lisoniy vositalar munosib libos bo‘lib, o‘quvchi diqqat-e’tiborini
o‘ziga tortadi, uning ijodiy tasavvurini faollashtiradi.
Ba’zi misollar keltiramiz:
O‘zbek xalqi orasidagi gavhardek sochilib yotgan bebaho boyliklardan biri
bo‘lmish “kasb-hunar leksikasi” deb atalib kelinayotgan katta bir terminologik
qatlamni to‘plab shu asosda kitob holida nashr etib, doktorlik dissertatsiyasini himoya
qilgan Ibrohimov S.ning tadqiqotlari alohida ahamiyatga egadir. (R.Doniyorov.
O‘zbek tili texnik terminologiyasining ayrim masalalari. -T.: Fan, 1997.- 16- b.)
Nuklenin kislotar molekulalaridagi monomrelar murakkab efir bog‘i bilan
birikkan.
(Nikolayev A.Ya, Biologik ximiya. –T.: Ibn Sino, 1991, 404-b.)
Geografiya faniga oid ilmiy matnda uchraydigan
qora tuproq, qizil tuproq,
serostona daryo,
astronomiyaga oid
uchar yulduz, somon yo‘li
kabilar ham obrazli
nomlardir.
Tilning morfologik birliklaridan salbiy yoki ijobiy munosabat bildiruvchi otlar,
subyektiv baho ifoda qiluvchi so‘zlar, ayrim olmoshlar, yuklamalar ham ilmiy matnda
mana shu vazifani bajaradi.
Shu ravishda ona ta’sirida Fozilxo‘ja dramatizmi tragizmga o‘sib o‘tish xavfidan
xoli bo‘ladi. Qahramon o‘zida yana kurashchanlik ruhini tiklaydi-yu, ammo qanday
kurashadi, hali kurashning to‘g‘ri yo‘lini bilmaydi-ku! (“O‘zbek tili va adabiyoti”
jurnali, 1990, №1. 29-b.)
Lug‘atlardagi kamchiliklardan yana biri shundaki, ularda negadir ayrim texnik
terminlarga ekvivalent tanlanmaydi, balki o‘sha terminning izohi berib qo‘yiladi.
(Doniyorov R., O‘sha asar, 35- b.)
Ilmiy matnda bo‘yoqdorlik uchun sintaktik imkoniyatlardan keng foydalaniladi.
Bunda qo‘llanilgan turli sintaktik figuralar (antiteza, takror, parallelizm, ellipsis, ritorik
so‘roq kabilar) bo‘yoqdorlik uchun xizmat qiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
436
2181-3187
Ma’lumki, ilmiy ifoda uchun mantiqiy sintaksis izchillikni ta’minlovchi so‘zning
ma’lum bir tartibiga amal qilish me’yoridir. Lekin ilmiy matnda ham, ayrim uslubiy
(ayniqsa, bo‘yoqdorlik) talablarga ko‘ra, gap bo‘laklarining odatdagi tartibi
o‘zgartiriladi. Bu esa inversiyadir. Tilda hech qanday sabab va maqsadsiz umumiy
qoidadan chekinish hodisasi bo‘lmaganiday, gapda odatdagi tartibning o‘zgarish
(inversiya) ham tasodifiy hodisa emas. U nutqning ta’sirchanligi, bo‘yoqdorligi kabi
maqsadlar uchun xizmat qiladi:
Aniqrog‘i,uning she'rlaridan rus o‘rmonlarining nafasi qayin va archazorlarning
oq qayin sharbatidek shirin ta'mlari va bo‘ylari ufurib turadi. Shoir milliy zamindan
uzilmagan holda boy rus va ilg‘or G‘arb poetik bisotini chuqur o‘zlashtirgani mevasi
bu. (“O‘zbek tili va adabiyoti” jurnali, 1990, №1. 39-b.)
Ilmiy matnda ritorik so‘roq gaplarga ham uslubiy vosita sifatida murojaat qilinadi.
Bu ham nutqning ekspressivligi uchun xizmat qiladi:
Zotan
“O‘tkan kunlar”da muhim g‘oyaviy estetik konsepsiya negizida chin
insoniylik muhabbatini ifodalagan Otabek va Kumushbibilarning ezgu hayotini
zaharlagan chirkin odamlarni tashuvchi O‘zbek oyim yozuvchining satirik tig‘iga
uchramaganmi?! O‘zbek oyim chala dumbul tabiatli bir xotin bo‘lsa ham, ammo eriga
o‘tkirligi bilan mashhur edi
qabilida ta'riflanishi, uning ichki dunyosidagi zaifliklar
bilan tashqi xatti-harakatlari da'vosi o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar mavjudligi
satirik obrazlarga xos ichki kulgili konflikt emasmi?! Nazarimda, O‘zbek oyim tom
ma’nosida adib satirik obrazi sifatida gavdalanadi. (“O‘zbek tili va adabiyoti” jurnali,
1996, № 5. 13-b.)
Ilmiy matnda qo‘llaniladigan ayrim so‘roq va undov gaplar ham bo‘yoqdorlik
uchun xizmat qiladi:
Xo‘sh, qisqa vaqt ichida mavjud bo‘lgan rezonans o‘zining individual
xususiyatlarini yo‘qotmagan -ksi minus giperon va Pi-mezonning oddiy birikmasimi
yoki bu vaqt ichida u O deb ataluvchi zarrami? Yoki bunday qisqa vaqtlarda zarra va
birikma tushunchasi uchun bu nazarda tutgan farqning ma'nosi yo‘qmi? Bu savollarga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
437
2181-3187
fan hali javob bera olmaydi. (Bekjonov R. Yadro fizikasi. -T.: O‘qituvchi, 1995. –
241- b.)
Ilmiy matnda qo‘llaniladigan ayrim kirish va kiritma konstruksiyalar ham
so‘zlovchining aytilayotgan fikriga bo‘lgan munosabatini ifoda qiladi:
Albatta, nishon-yadroning boshlang‘ich holatini o‘zgarishi reaksiya natijasida
bir yoki bir necha yadrolarning hosil bo‘lishiga olib kelishi mumkin.
(Bekjonov R.,
Yadro fizikasi. -T.:O‘qituvchi, 1995, 138-b.)
Ota-bobolarimizning og‘irini yengil qilib kelayotgan muhim bir ishlab chiqarish
qurollarining nomi bo‘lmish omoch so‘zining termin hisoblanmasligini sababi faqat
mana shunda ham ekan (uni tamomila rasmiylashtirish, qabul qilish va
qonunlashtirish kimning ham xayoliga kelyapti deysiz o‘sha vaqtda. (Doniyorov R.
O‘sha asar,25- b.)
Ilmiy matnlarda ekspressiyaning ayrim gap bo‘laklari, ergash gaplar, butun-butun
gaplarni ma'lum maqsad uchun ajratish usulidan ham keng foydalaniladi.
Biz yuqorida ilmiy matnda bo‘yoqdorlikni ifoda qiluvchi vositalarning ayrimlari
haqida fikr yuritdik. Isbot uchun keltirilgan dalillarning aksariyati ilmiy-ijtimoiy
matnlardan olindi. Obyekti jamiyat kishilarning ma'naviy faoliyati bo‘lgan ilmiy-
ijtimoiy matnlarda tilning bo‘yoqdor vositalariga nisbatan ko‘p murojaat qilinadi. Bu
degan gap matematika, mexanika, fizika kabi aniq fanlarda ekspressiya vositalariga
murojaat qilinmaydi, degan gap emas. Bunday matnlarda ham ekspressiya vositalariga
murojaat qilinadi. “Fan, - deb yozadi Eynshteyn, - qancha o‘tkirlashib va ixtisoslashib
borsa, uning muhim belgilari texnik apparatlarsiz ham shunchalik ravshan va oson
sezila boshlaydi”.
His-hayajon kategoriyasi biron ilmiy muammoni rang-barangligi bilan qisqa,
jonli qilib ifodalashda, ayniqsa fan yutuqlarini ommalashtirishda ham ahamiyat kasb
etishi mumkinligini ko‘rsatadi. Faqat “mashina tafakkuri”, “mashina tili” sof mantiqiy,
mutlaq umumlashgan - abstraksiyalashgan bo‘lishi mumkin.
Ilmiy matnda, uning qaysi uslubiy shoxobchasi bo‘lishidan qat'iy nazar, o‘ziga
xos bo‘yoqdorlik bo‘ladi. Bunday bo‘yoqdorlik, garchand maxsus va tegishli lisoniy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
438
2181-3187
vositalar ̶ ifodaviy markerlar bilan shakliy qiyofasini topmagan bo‘lsa-da,
tinglovchining ana shu ilmiy asar mansub bo‘lgan fanga ehtiromi, qiziqishi kabi
intellektual hissiy qobiliyati bilan bog‘liq bo‘ladi. Bu xususiyatni badiiy matnga
qiyoslasa ham bo‘ladi. Badiiy matnga xos matnlarda bo‘yoqdorlik qanchalik kuchli
bo‘lmasin, u qanchalik boy lisoniy vositalar orqali berilmasin, shu badiiy matnni badiiy
adabiyotga muxlis sifatida ehtirom qo‘ymagan shaxs ehtirossiz o‘qiydi, undagi badiiy
ma’naviy ta’sirni sezmaydi. Bundan shu narsa aniq seziladiki, bo‘yoqdorlikni tasavvur
etish ikki tomonlama bo‘ladi: ham so‘zlovchi – subyekt, ham tinglovchi obyektning
bir xil ma’naviy va badiiy, ijtimoiy va ta’limiy tayyorligiga bog‘liq. Ayniqsa,
bo‘yoqdorlik va uning ta’sir kuchi, me’yorida tinglovchi - adresantning matnni, uning
mazmunini kasbiy va nokasbiy tarzda qabul qilishiga, unga kasbiy va kommunikativ
munosabatda yondashuviga bog‘liq.
Kishilik tafakkuri uchun, uning tabiiy ishi uchun, matnning ilmiy uslubi uchun
boshqa belgilar, masalan, subyektli bo‘yoqdorlik ham xosdir. Bu ko‘proq ilmiy
bahslashuvda namoyon bo‘ladi.
Xullas, bo‘yoqdorlik ilmiy matnda mavjud tabiiy va zaruriy xususiyatlardan
biridir. Bo‘yoqdorlik - ilmiy matnning, yetakchi bo‘lmasa-da, ammo yetarlicha
ahamiyatga molik bo‘lgan uslubiy qirrallaridan biri hisoblanadi.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.R.Doniyorov. O‘zbek tili texnik terminologiyasining ayrim masalalari. -T.: Fan,
1997.- 16 b
2.Nikolayev A.Ya, Biologik ximiya. –T.: Ibn Sino, 1991, 404-b.
3. O‘zbek tili va adabiyoti jurnali.1991-2018 yillar.
4. Bekjonov R. Yadro fizikasi. -T.: O‘qituvchi, 1995. –241- b.
5. Ne’matov H., Rasulov R. O‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari.
Toshkent, O‘qituvchi, 1995.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
439
2181-3187
6. Mengliyev B. va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent, 2009.
