ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
367
2181-3187
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVLAT MOLIYA SIYOSATI
VOSITALARINI TAKOMILLASHTIRISH
Maxsudaliyev Òtkirbek Mansurjon o’g’li
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Moliya siyosati vositalarining muvaffaqiyatli ishlashi ko‘p jihatdan ularning
qonunchilik asoslari, institutsional tizimi va amaliyotdagi tatbiq etilish darajasiga
bog‘liq. Har qanday davlatda moliya siyosati iqtisodiy taraqqiyotning asosi bo‘lib,
resurslarni to‘g‘ri taqsimlash, makroiqtisodiy muvozanatni saqlash va aholining
turmush darajasini yaxshilash kabi strategik maqsadlarni amalga oshirishga xizmat
qiladi. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda bu borada muhim o‘zgarishlar amalga
oshirilmoqda. Mamlakatda Soliq kodeksi va Byudjet kodeksi qayta ko‘rib chiqilib,
ularda zamonaviy fiskal boshqaruv mexanizmlariga e’tibor qaratilgan. Biroq,
qonunchilik darajasida belgilangan ushbu normalarning amaliyotda to‘laqonli
ishlashini ta’minlashda ayrim kamchiliklar saqlanib qolmoqda.
Jumladan, byudjet mablag‘larining manzilli va maqsadli taqsimlanishini nazorat
qilish, davlat xarajatlarining samaradorligini tahlil qilish tizimi hali ham mukammal
ishlamaydi. Ayni paytda xarajatlar ko‘pincha umumiy va yillik o‘sish raqamlari orqali
baholanadi, biroq ularning real iqtisodiy yoki ijtimoiy ta’siri aniq hisoblab chiqilmaydi.
Shu sababli, budjet mablag‘lari ko‘p hollarda samarasiz yo‘naltiriladi yoki ularning
real natijasi aniqlanmay qoladi. Masalan, ta’lim va sog‘liqni saqlash sohasiga ajratilgan
mablag‘lar son jihatdan oshayotgan bo‘lsa-da, bu sohalarda xizmat sifati va qulaylik
darajasi o‘zgarmayotganini ko‘rish mumkin. Shunday vaziyatda moliyaviy nazorat va
audit tizimini kuchaytirish, davlat xarajatlarini “natijadorlik” tamoyiliga asosan
baholash muhim ahamiyatga ega.
Fiskal siyosatni mintaqaviy darajada samarali tashkil qilish ham dolzarb
masalalardan biridir. Moliya siyosatida mintaqalarning moliyaviy mustaqilligi yetarli
bo‘lmasa, resurslar markazdan noto‘g‘ri taqsimlanadi va hududlar iqtisodiy tengsizlik
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
368
2181-3187
holatiga tushib qoladi. O‘zbekiston tajribasida byudjetlararo munosabatlarni qayta
ko‘rib chiqish va mahalliy byudjetlarni mustahkamlashga qaratilgan chora-tadbirlar
amalga oshirilmoqda. Xususan, ayrim soliqlar va yig‘imlar bevosita hududda
qoladigan mexanizm joriy etildi. Biroq, mahalliy darajadagi moliyaviy vakolatlar hali
ham cheklangan, ko‘p hollarda qarorlar markaziy organlar tomonidan qabul
qilinmoqda. Bundan tashqari, viloyatlar va tumanlar o‘rtasida iqtisodiy salohiyat
keskin farqlanmoqda: ba’zi hududlar byudjetdan mutlaqo dotatsiyaga muhtoj bo‘lsa,
boshqalarida o‘z-o‘zini moliyalashtirish imkoniyati mavjud. Bu holat mintaqaviy
moliyaviy muvozanat mexanizmlarini yanada chuqurlashtirish zarurligini ko‘rsatadi.
Davlat xaridlari va investitsiyalar fiskal siyosatning muhim instrumentlaridan biri
hisoblanadi. Infratuzilma, energetika, ta’lim, sog‘liqni saqlash kabi sohalarda davlat
investitsiyalari asosiy harakatlantiruvchi omil hisoblanadi. Bugungi kunda
O‘zbekistonda davlat xaridlari elektron platformalar orqali amalga oshirilmoqda.
“dxarid.uz” singari tizimlar tender jarayonlarini avtomatlashtirishga xizmat qilmoqda.
Ammo ushbu tizimlarning to‘liq shaffof ishlashini ta’minlashda hali ham muammolar
mavjud. Ba’zida tenderlar raqobatbardosh muhitda emas, balki oldindan kelishilgan
tarzda o‘tkaziladi, bu esa korrupsiya xavfini kuchaytiradi. Bundan tashqari, ayrim
infratuzilmaviy loyihalarning iqtisodiy samaradorligi tahlil qilinmay turib, katta
hajmdagi moliyaviy mablag‘lar ajratilmoqda. Shu bois, har bir davlat xaridi va
sarmoyasi bo‘yicha texnik-iqtisodiy asoslov, ijtimoiy va ekologik tahlil majburiy
bo‘lishi lozim.
Davlat moliyasi sohasidagi yana bir muhim yo‘nalish – bu qarz siyosatidir.
O‘zbekistonning davlat qarzi so‘nggi yillarda barqaror o‘sish tendensiyasini
ko‘rsatmoqda. 2020-yilda davlat qarzi 23,4 mlrd AQSh dollarini tashkil etgan bo‘lsa,
2024-yilga kelib bu raqam 40,2 mlrd dollarga yetdi. Bu o‘sish, asosan, xalqaro
moliyaviy institutlar va rivojlangan mamlakatlardan olingan kreditlar hisobiga yuzaga
kelgan. Davlat qarzining YaIMga nisbati hozirda 31,7% atrofida bo‘lib, xalqaro
standartlarga nisbatan xavfli hisoblanmaydi (masalan, IMF mezonlariga ko‘ra, 60%
dan yuqorisi xavfli), biroq bu dinamikani nazorat qilish lozim. Qarzga xizmat
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
369
2181-3187
ko‘rsatish xarajatlari ko‘paygani sari, davlat byudjetining ijtimoiy xarajatlarga
ajratiladigan ulushi qisqarib borishi mumkin. Shuning uchun davlat qarzini jalb
qilishda uzoq muddatli strategik yondashuv zarur. Bu strategiya qarzning manbasini,
muddatini, foiz stavkalarini, qaytarish imkoniyatlarini oldindan belgilab, iqtisodiy
samaradorlikni kafolatlaydi.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, moliyaviy boshqaruv tizimi samarali ishlashi
uchun ochiqlik, jamoatchilik nazorati va texnologik yondashuvlar muhim ahamiyat
kasb etadi. Masalan, Estoniya, Koreya Respublikasi yoki Finlyandiyada davlat
byudjeti xarajatlari real vaqt rejimida kuzatiladi, xarajatlar rentabellik darajasi asosida
rejalashtiriladi. Bu mamlakatlarda jamoatchilik ham byudjet shakllanishi va ijrosi
jarayonida faol ishtirok etadi. O‘zbekistonda ham “Ochiq byudjet” portali faol
ishlamoqda, u orqali fuqarolar davlat xarajatlari ustidan kuzatuv olib borishi mumkin.
Shu bilan birga, byudjet natijadorligini baholash, ya’ni sarflangan har 1 so‘mga qanday
ijtimoiy yoki iqtisodiy natija erishilgani bo‘yicha tizim joriy etilishi zarur.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, O‘zbekiston Respublikasida davlat moliya
siyosati vositalarini takomillashtirish bo‘yicha olib borilayotgan islohotlar muhim
natijalar bermoqda. Biroq, ushbu islohotlarning to‘liq samaradorlikka olib kelishi
uchun ular chuqurlashtirilmog‘i, har bir fiskal vosita real iqtisodiy sharoitlarga
moslashtirilmog‘i lozim. Qonunchilik, institutsional asoslar, jamoatchilik ishtiroki va
raqamli texnologiyalarga tayangan integratsiyalashgan yondashuv orqali moliyaviy
boshqaruv tizimi yanada samarali ishlay boshlaydi.
Manbalar ro’yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi rasmiy sayti
2.
Davlat
statistika
qo‘mitasi
(Statistika
agentligi)
– YaIM hajmi, iqtisodiy ko‘rsatkichlar va moliyaviy tahlillar uchun
statistik asos.
3.
“Gazeta.uz” axborot portal
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
370
2181-3187
4.
O‘zbekiston
Respublikasi
Markaziy
banki
– Valyuta kurslari, qarz statistikasi, moliyaviy barqarorlik hisobotlari.
5.
Karimov, A.A. (2022).
Davlat moliyasi: nazariyasi va amaliyoti
. Toshkent:
“Fan va taraqqiyot” nashriyoti.
6.
Norqulov, B. & Usmonov, I. (2021).
Byudjet siyosatining iqtisodiy o‘sishga
ta’siri
. Toshkent moliya instituti ilmiy jurnali.
7.
Turaev, R.X. (2020).
Moliya siyosati va uning fiskal boshqaruvdagi o‘rni
.
Toshkent: “IQTISOD” nashriyoti.
