ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
294
2181-3187
ELEKTR YURITMALARNI ISHLATISH VA TA’MIRLASHDA
XAVFSIZLIK TEXNIKASI QOIDALARINI TAKOMILLASHTIRISH
Ilmiy rahbar: “E.E.E”
kafedrasi katta o‘qituvchisi
Azizov Bahodirjon Yoqubovich
Abdunazarov Biloldin
Andijon davlat texnika instituti
EEE yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya. Maqola elektr yuritmalarini ishlatish va ta’mirlashda xavfsizlik
texnikasi qoidalarini takomillashtirish masalalarini o‘rganadi. Unda elektr
yuritmalari bilan ishlashdagi potentsial xavf-xatarlar, jumladan, elektr toki urishi,
mexanik shikastlanishlar va yong‘in xavfi tahlil qilinadi. Xavfsizlikni ta’minlash uchun
mavjud qoidalar, xodimlarni tayyorlash, himoya vositalaridan foydalanish va ish
joylarini to‘g‘ri jihozlashning ahamiyati ko‘rsatib o‘tiladi. Maqola zamonaviy
xavfsizlik standartlariga rioya qilish, avtomatlashtirilgan monitoring tizimlarini joriy
etish va xodimlarning malakasini oshirish kabi takomillashtirish usullarini taklif etadi.
Kalit so‘zlar: elektr yuritmalari, xavfsizlik texnikasi qoidalari, elektr toki urishi,
mexanik shikastlanishlar, monaviy xavfsizlik standartlari.
Kirish.
Elektr yuritmalar zamonaviy sanoatning ajralmas qismi bo‘lib, ular
ko‘plab jarayonlarni avtomatlashtirish va samaradorlikni oshirishda muhim rol
o‘ynaydi. Biroq, elektr yuritmalarni ishlatish jarayonida bir qator xavflar yuzaga
kelishi mumkin. Ushbu xavflarni aniqlash va oldini olish uchun xavfsizlik qoidalarini
bilish va ularga rioya qilish juda muhimdir [1].
Elektr yuritmalarni ishlatish jarayonida
yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan asosiy
xavflar quyidagilardan iborat:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
295
2181-3187
✓
Elektr yuritmalar bilan ishlashda eng katta xavflardan biri elektr toki
urishidir. Bu, asosan, izolyatsiya etilmagan simlar, noto‘g‘ri ulanishlar yoki
asboblarning nosozligi natijasida yuzaga keladi.
✓
Qisqa tutashuv elektr tizimlarida jiddiy muammolarni keltirib chiqarishi
mumkin [2]. Bu holat, odatda, simlarning noto‘g‘ri ulanishi yoki izolyatsiyaning
buzilishi natijasida yuzaga keladi va bu o‘z navbatida asboblarning ishdan chiqishiga
yoki yong‘in xavfiga olib kelishi mumkin.
✓
Elektr yuritmalar odatda mexanik qismlar bilan birga ishlaydi. Ushbu
mexanik qismlar ish jarayonida harakatda bo‘lib, ishchilar uchun jarohatlanish xavfini
keltirib chiqarishi mumkin.
✓
Elektr yuritmalari ishlayotganda ko‘p issiqlik chiqarishi mumkin [3]. Agar
bu issiqlik to‘g‘ri boshqarilmasa, u asboblarning ishdan chiqishiga yoki hatto
yong‘inlarga olib kelishi mumkin.
✓
Ba’zi elektr yuritmalar kimyoviy moddalar bilan ishlashda qo‘llaniladi.
Bu holat ishchilar uchun kimyoviy zararlanish xavfini keltirib chiqarishi mumkin.
Elektr yuritmalarni ishlatish jarayonida xavfsizlikni oshirish uchun zarur qoidalar
quyidagilardir:
1.
Ishchilarning elektr yuritmalar bilan ishlashga tayyorlanishi va o‘qitilishi
shart. Ular xavfsizlik qoidalari, ish usullari va avariya holatlarida qanday harakat qilish
kerakligi haqida to‘liq ma’lumotga ega bo‘lishlari kerak [4].
2.
Elektr simlari va asboblarining izolyatsiyasi yaxshi bo‘lishi kerak. Har
qanday shikastlangan izolyatsiya darhol ta’mirlanishi yoki almashtirilishi lozim.
Shuningdek, himoya vositalaridan, masalan, izolyatsiyalangan qo‘lqoplar va
poyabzalardan foydalanish tavsiya etiladi.
3.
Elektr yuritmalar va ularga bog‘liq uskunalar muntazam ravishda
tekshirilishi kerak. Har qanday nosozlik yoki shikastlanish darhol aniqlanib, bartaraf
etilishi lozim.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
296
2181-3187
4.
Ish joylarida xavfsizlik belgilari va ko‘rsatmalari aniq ko‘rsatilgan
bo‘lishi zarur. Bu ishchilarga xavfli hududlarni aniqlashda yordam beradi va
ehtiyotkorlik choralarini ko‘rishga undaydi.
5.
Elektr yuritmalarni ishlatishda yong‘in xavfsizligini ta’minlash muhimdir.
Yong‘in o‘chirish uskunalari, masalan, yong‘in o‘chirgichlar va avtomatik yong‘in
signalizatsiyasi tizimlari mavjud bo‘lishi kerak.
6.
Ishchilar o‘rtasida samarali aloqa o‘rnatilishi zarur. Har qanday muammo
yoki xavfli vaziyat haqida tezda xabar berish tizimi mavjud bo‘lishi kerak.
Zamonaviy sanoat va ishlab chiqarishda xavfsizlik texnikasi qoidalari muhim
ahamiyatga ega. Ish joylarida xavfsizlikni ta’minlash, ishchilar salomatligini himoya
qilish va ishlab chiqarish jarayonlarining samaradorligini oshirish uchun zamonaviy
texnologiyalar va uskunalarning to‘g‘ri ishlatilishi, shuningdek, ishchilarni o‘qitish va
tayyorlash juda muhimdir.
Zamonaviy texnologiyalar xavfsizlikni ta’minlashda bir qator yangi imkoniyatlar
yaratadi. Masalan, sensorlar va avtomatik nazorat tizimlari yordamida ish joylaridagi
xavfli holatlar tezda aniqlanadi. Bu texnologiyalar ishchilarni real vaqt rejimida
ogohlantirishga imkon beradi, shuningdek, avariya holatlarining oldini olishda muhim
rol o‘ynaydi. Bundan tashqari, virtual va qo‘shilgan haqiqat (VR va AR)
texnologiyalari ishchilarni o‘qitishda samarali vosita sifatida foydalanilmoqda. Ushbu
texnologiyalar yordamida ishchilar xavfli vaziyatlarni simulyatsiya qilish orqali amaliy
ko‘nikmalarini rivojlantirishlari mumkin. Bu ularning xavfsizlik qoidalarini yaxshiroq
tushunishlariga va real hayotdagi vaziyatlarda qanday harakat qilishlarini bilishga
yordam beradi.
Uskunalarning to‘g‘ri ishlatilishi xavfsizlikni ta’minlashda muhim omil
hisoblanadi. Har bir uskunaning o‘ziga xos xavf-xatarlariga ega bo‘lishi mumkin,
shuning uchun ishchilar ushbu uskunalarni to‘g‘ri ishlatishni bilishlari zarur [5].
Uskunalar bilan ishlashdan oldin, ishchilar ularning texnik xususiyatlarini va xavfsizlik
ko‘rsatmalarini o‘rganishlari kerak. Bundan tashqari, uskunalarni muntazam ravishda
tekshirish va ta’mirlash ham muhimdir. Nosoz uskunalar ko‘pincha avariya holatlariga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
297
2181-3187
olib kelishi mumkin. Shuning uchun, har qanday nosozlik aniqlangan taqdirda, bu
muammolar darhol hal qilinishi lozim. Uskunalar bilan ishlashda xavfsizlik belgilari
va ko‘rsatmalarga qat’iy rioya qilish zarur.
Ishchilarni o‘qitish va tayyorlash.
Ishchilarni o‘qitish va tayyorlash xavfsizlik
texnikasi qoidalarini takomillashtirishda juda muhim ahamiyatga ega. O‘qitish
jarayoni ishchilarga xavfsizlik qoidalarini tushunishga va ularga rioya qilishga yordam
beradi. Har bir ishchi o‘z vazifasini bajarishda qanday xavf-xatarlar mavjudligini
bilishi va ulardan qochish usullarini o‘zlashtirishi kerak. O‘qitish jarayoni doimiy
ravishda yangilanib turishi kerak, chunki yangi texnologiyalar va uskunalar paydo
bo‘lishi bilan xavf-xatarlar ham o‘zgaradi. Shuning uchun, ishchilarga muntazam
ravishda yangi bilimlar berish va ularni yangilash juda muhimdir. Bu nafaqat
ishchilarning bilimlarini oshiradi, balki ularning ishonchini ham kuchaytiradi.
Shuningdek, jamoa ichida ochiq muloqot o‘rnatish zarur. Ishchilar bir-biriga yordam
berishi, tajriba almashishi va xavfli vaziyatlar haqida xabar berishi kerak. Bu esa
jamoaviy xavfsizlik madaniyatini rivojlantiradi.
Elektr yuritmalarni ta’mirlash jarayoni xavfli bo‘lishi mumkin, chunki u elektr
energiyasi bilan bog‘liq. Shuning uchun, xavfsizlikni ta’minlash uchun bir qator
amaliy tavsiyalarni hisobga olish zarur. Ushbu tavsiyalar ishchilarning xavfsizligini
himoya qilish va avariyalar, jarohatlar yoki boshqa salbiy holatlarning oldini olishga
yordam beradi.
Ishchilarni elektr yuritmalarni ta’mirlash jarayonida xavfsizlik qoidalari bo‘yicha
o‘qitish juda muhimdir. O‘qitish jarayoni quyidagilarni o‘z ichiga olishi kerak:
1.
Ishchilarga
elektr
energiyasining qanday
xavf-xatarlar
keltirib
chiqarishini tushuntirish.
2.
Har bir ishchi o‘ziga berilgan uskunalar va asboblar bilan qanday to‘g‘ri
ishlashni bilishi kerakligi tushuntirish.
3.
Ishchilar avariya holatlarini qanday aniqlash va ularga qanday
munosabatda bo‘lishlari kerakligini bilishlari zarurligini tushuntirish.
Ta’mirlash jarayonida quyidagi xavfsizlik usullariga rioya qilish zarur:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
298
2181-3187
✓
Ta’mirlash ishlariga kirishdan oldin, barcha energiya manbalarini (elektr,
gaz va h.k.) o‘chirish lozim. Bu ishchilarni elektr zarbasidan himoya qiladi.
✓
Ta’mirlash jarayonida ishlatiladigan uskunalarni izolyatsiya qilish zarur.
Bu, ayniqsa, yuqori voltajli tizimlarda muhimdir.
✓
Ishchilar shaxsiy himoya vositalarini (PPE) kiyishlari kerak, masalan,
izolyatsiyalangan qo‘lqoplar, xavfsizlik ko‘zoynaklari va maxsus poyabzal.
Ish joyini tayyorlashda quyidagi omillarga e’tibor berish zarurligi haqida
ma’lumotlar berish:
➢
Ish joyida tartib-intizomni saqlash, keraksiz asbob-uskunalarni olib
tashlash va ish joyini toza tutish zarur.
➢
Yaxshi yoritilgan ish joyi ishchilarga xavfli vaziyatlarni tezda aniqlashga
yordam beradi.
➢
Ta’mirlashdan oldin ishchilarga ish joyidagi xavf-xatarlarni baholash va
muammoli joylarni aniqlash tavsiya etiladi.
Ta’mirlash jarayonida foydalaniladigan uskunalar va asboblar xavfsizligi ham
tushuntirish muhimdir:
−
Uskunalar va asboblarni ishlatishdan oldin ularning holatini tekshirish
zarur. Nosoz uskunalar avariyalarga olib kelishi mumkinligi.
−
Har bir asbobning qanday ishlatilishini bilish va uni to‘g‘ri ishlatish
zarurligi. Masalan, izolyatsiyalangan asboblar yuqori voltajli tizimlarda ishlatilishi
kerak.
−
Uskunalarni va asboblarni to‘g‘ri saqlash, ularni zarar etkazmaslik uchun
muhimligi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, elektr yuritmalarini ishlatish va ta’mirlashda
xavfsizlik texnikasi qoidalarini takomillashtirish ishlab chiqarishda baxtsiz hodisalarni
oldini olish va xodimlar salomatligini himoya qilishda muhim ahamiyatga ega. Elektr
toki urishi, mexanik shikastlanishlar va yong‘in kabi xavf-xatarlarni kamaytirish uchun
zamonaviy xavfsizlik standartlariga rioya qilish, ish joylarini himoya vositalari bilan
jihozlash va xodimlarni muntazam ravishda o‘qitish zarur. Avtomatlashtirilgan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
299
2181-3187
monitoring tizimlari va ilg‘or diagnostika vositalarini joriy etish xavfsizlik darajasini
yanada oshiradi. O‘zbekiston sanoatida ushbu qoidaları joriy etishda malakali kadrlar
yetishmasligi va eskirgan infratuzilma kabi muammolar mavjud bo‘lib, ularni bartaraf
etish uchun davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash va investitsiyalar talab etiladi. Ushbu
yondashuv nafaqat ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi, balki xavfsiz ish muhitini
ta’minlab, iqtisodiy va ijtimoiy foyda keltiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Majidov S. “Elektr yuritma va uni avtomatik boshqarish asoslari” : Kasb-hunar
kollejlari uchun darslik. 2- nashri, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. - Т.: “O‘qituvchi”,
2003. - 320 b.
2.
Hodiyev, Shoxruh. "ELEKTR YURITMALARI FANINI O‘QITISHDA
KOMPYUT ER
SIMULYATSIYALARIDAN
FOYDALANISHNING
AFZALLIKLARI."
Инновационные исследования в науке
3.9 (2024): 40-45.
3.
Jo‘rayev Mirjalol Qahramonovich, Mirzayev Muhriddin. "SANOAT
KORXONASINI BOSHQARUV TIZIMIDA ENERGIYA TEJASH CHORALARINI
TAHLIL QILISH."
Ethiopian International Multidisciplinary Research Conferences
.
Vol. 2. No. 1. 2023.
4.
Mustayev, R. A., and N. Yo‘ldosheva. "KICHIK QUVVATLI ELEKTR
YURITMALARNI
MIKROKONTROLLERLAR
BILAN
BOSHQARIB
KONTAKTSIZ ISHGA TUSHIRISH."
Uz-conferences
. No. 1. 2024.
5.
Karimjonov, D., H. Abdullayev, and M. Yigitaliyev. "O‘ZGARUVCHAN TOK
ELEKTR
YURITMALARINING
QUVVAT
KOEFFISENTINI
OSHIRISH."
Экономика и социум
1-2 (128) (2025): 242-248.
