ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
288
2181-3187
ASINXRON DVIGATELNING NUQSONLARI VA ULARNI BARTARAF
QILISH USULLARI
Ilmiy rahbar: “E.E.E”
kafedrasi katta o‘qituvchisi
Azizov Bahodirjon Yoqubovich
Abdunazarov Biloldin
Andijon davlat texnika instituti
EEE yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya. Maqola asinxron dvigatellarda uchraydigan tipik nuqsonlar va
ularni bartaraf qilish usullarini o‘rganadi. Unda dvigatellarning ishlash prinsipi,
mexanik va elektr muammolari, masalan, podshipniklar eskirishi, sariqlar izolyatsiyasi
buzilishi va rotor balansi muammolari tahlil qilinadi. Nuqsonlarni aniqlash uchun
diagnostika usullari, jumladan, tebranish tahlili, termografiya va elektr parametrlarini
o‘lchash kabi zamonaviy texnologiyalar ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, profilaktik
ta’mirlash, sifatli ehtiyot qismlardan foydalanish va ekspluatatsiya qoidalariga rioya
qilish kabi nuqsonlarni bartaraf qilish va oldini olish usullari taklif etiladi.
Kalit so‘zlar: asinxron dvigatellar, podshipniklar, diagnostika usullari, elektr
parametrlari, zamonaviy texnologiyalar, rotor, stator.
Kirish.
Asinxron dvigatellar sanoat va turli sohalarda keng qo‘llaniladigan
muhim energiya manbalaridan biridir. Ularning oddiy tuzilishi, ishonchliligi va yuqori
samaradorligi tufayli bu dvigatellar ko‘plab ilovalarda, jumladan, mexanik uskunalar,
transport tizimlari va ishlab chiqarish jarayonlarida qo‘llaniladi.
Asinxron dvigatelning asosiy tuzilishi rotor va statordan iborat. Stator - bu
dvigatelning statik qismi bo‘lib, u elektr tokini o‘z ichiga oladi va magnit maydon hosil
qiladi. Rotor esa, stator magnit maydoni ta’sirida aylanishni amalga oshiradi [1].
Asinxron dvigatellarning ishlash prinsipiga ko‘ra, rotor harakati statorda hosil bo‘lgan
magnit maydonning tezligidan biroz pastroq tezlikda sodir bo‘ladi. Bu holat “asinxron”
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
289
2181-3187
deb ataladi va shuning uchun dvigatelning nomi ham shunday ataladi. Ushbu
dvigatellar ko‘p jihatdan afzalliklarga ega. Birinchidan, ularning oddiy tuzilishi va kam
sonli harakatlanuvchi qismlari ularni ishonchli va uzoq muddatli ishlashga imkon
beradi. Ikkinchidan, asinxron dvigatellarni ishlab chiqarish jarayoni nisbatan oson va
arzon. Bu esa ularni ko‘plab sanoat tarmoqlarida keng qo‘llashga imkon yaratadi.
Asinxron dvigatellar yuqori samaradorlikka ega bo‘lib, energiya sarfini
kamaytirishga yordam beradi [2]. Ular turli xil yuklarga moslashuvchanlik ko‘rsatadi
va bu ularni ko‘p qirrali ilovalarda qo‘llashga imkon beradi. Masalan, asinxron
dvigatellar elektr motorlari sifatida ishlatiladi, bu esa sanoat uskunalari, ventilyatorlar,
pompa tizimlari va boshqa ko‘plab mexanik tizimlar uchun juda muhimdir. Biroq,
asinxron dvigatellar ham ba’zi kamchiliklarga ega. Ularning ish jarayonida
tebranishlar, ortiqcha issiqlik hosil bo‘lishi va shovqin kabi muammolar yuzaga kelishi
mumkin. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun texnik xizmat ko‘rsatish va
monitoring tizimlarini joriy etish muhimdir. Dvigatelni muntazam ravishda tekshirish,
uning ish holatini nazorat qilish va zaruriy ta’mirlash ishlarini amalga oshirish orqali
muammolarni oldini olish mumkin [3]. Shuningdek, asinxron dvigatellarning
samaradorligini oshirish uchun zamonaviy texnologiyalar va innovatsion yondashuvlar
qo‘llanilishi mumkin. Masalan, elektron boshqaruv tizimlari yordamida dvigatelning
ish tezligini va momentini nazorat qilish mumkin. Bu esa energiya sarfini yanada
kamaytirishga va dvigatelning umumiy samaradorligini oshirishga yordam beradi.
Asinxron dvigatellarni ishlatish jarayonida muhandislar va texnik mutaxassislar
tomonidan amalga oshiriladigan texnik xizmat ko‘rsatish va nazorat qilish amaliyotlari
ularning uzoq muddatli ishonchli ishlashini ta’minlaydi [4]. Shuningdek, yangilanish
va modernizatsiya orqali eski dvigatellarni zamonaviy talablar darajasiga olib chiqish
mumkin.
Asinxron dvigatel, elektr energiyasini mexanik energiyaga aylantirishda keng
qo‘llaniladigan muhim texnologiyalardan biridir [5]. Biroq, yuqorida aytib
o‘tilganidek uning ishlash jarayonida bir qator muammolar yuzaga kelishi mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
290
2181-3187
Ushbu muammolar, asosan, tebranish, ortiqcha issiqlik, past samaradorlik va shovqin
kabi holatlar bilan bog‘liqdir.
Asinxron dvigatelning tebranishlari, rotor va stator o‘rtasidagi magnit
maydonning noaniq ta’siri, mexanik noaniqliklar yoki yukning notekis taqsimlanishi
natijasida yuzaga keladi. Tebranishlar, asosan, dvigatelning ish jarayonida yuzaga
keladigan mexanik kuchlar natijasida paydo bo‘ladi. Ular dvigatelning
komponentlariga zarar etkazishi, xizmat muddatini kamaytirishi va ish samaradorligini
pasaytirishi mumkin. Shuningdek, tebranishlar ish joyida shovqin darajasini oshiradi,
bu esa inson salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Tebranishlarni kamaytirish
uchun dvigatelni muvozanatlash va uning o‘rnini to‘g‘ri joylashtirish muhimdir.
Asinxron dvigatelning ortiqcha issiqlik hosil qilishi, asosan, yukning ortiqcha
bo‘lishi, yomon sovutish tizimi yoki izolyatsiya materiallarining yomon holati sababli
yuzaga keladi. Dvigatelning ichki qismlarida hosil bo‘lgan issiqlik, agar u to‘g‘ri
boshqarilmasa, izolyatsiya materiallarining erishiga va dvigatelning ishdan chiqishiga
olib kelishi mumkin. Ortqicha issiqlik dvigatelning samaradorligini pasaytiradi va
energiya sarfini oshiradi. Dvigatelni sovutish tizimini yaxshilash (masalan,
ventilyatorlar yoki suv sovutish tizimlari) va ortiqcha yuklamalardan saqlanish
issiqlikni boshqarishda muhim ahamiyatga ega.
Past samaradorlik asinxron dvigatelning noto‘g‘ri ishlashi, energiya yo‘qotishlari
(masalan, issiqlik va magnit maydon yo‘qotishlari) yoki yukning noto‘g‘ri
taqsimlanishi natijasida yuzaga keladi. Samaradorlikning pastligi energiya sarfini
oshiradi va ish jarayonining umumiy iqtisodiy samaradorligini pasaytiradi. Bu esa
ishlab chiqarish xarajatlarini oshiradi. Samaradorlikni oshirish uchun dvigatelni
muntazam ravishda texnik xizmat ko‘rsatish va nazorat qilish, shuningdek zamonaviy
boshqaruv tizimlarini joriy etish (masalan, tezlikni nazorat qilish tizimlari) zarur.
Shovqin asinxron dvigatelning ishlash jarayonida, rotor va stator o‘rtasidagi
magnit kuchlar ta’sirida, mexanik qismlarning tebranishi yoki yukning notekis
taqsimlanishi natijasida yuzaga keladi. Yuqori shovqin darajasi ish joyida noqulay
muhit yaratadi va inson salomatligiga zarar etkazishi mumkin. Shovqin ham
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
291
2181-3187
muhandislik yechimlarini talab qilishi va qo‘shimcha xarajatlarni keltirib chiqarishi
mumkin. Shovqinni kamaytirish uchun yaxshi izolyatsiya materiallaridan foydalanish
va dvigatel joylashuvini optimallashtirish kerak.
Asinxron dvigatellar, elektr energiyasini mexanik energiyaga aylantirishda keng
qo‘llaniladigan texnologiyalardir. Ularning samaradorligini oshirish va ishlatish
jarayonida muammolarni bartaraf etish uchun bir qator amaliy maslahatlar mavjud.
Quyida asinxron dvigatellarni ishlatish va ularning samaradorligini oshirish bo‘yicha
tavsiyalar keltirilgan.
Dvigatelni tanlash.
Dvigatelni tanlash jarayonida yukning xususiyatlarini, ish
sharoitlarini va kerakli quvvatni hisobga olish muhimdir. Dvigatelning nominal
quvvati yukning maksimal ehtiyojlariga mos kelishi kerak. Agar dvigatel ortiqcha
yuklanadigan bo‘lsa, bu uning samaradorligini pasaytiradi va tez-tez ishdan chiqishiga
olib keladi. Shu sababli, to‘g‘ri dvigatelni tanlashda ehtiyotkorlik bilan yondoshish
zarur.
Muntazam texnik xizmat ko‘rsatish.
Asinxron dvigatellarni muntazam ravishda
texnik xizmat ko‘rsatish samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Har qanday
mexanik tizimda, shu jumladan dvigatellarda ham, vaqt o‘tishi bilan eskirish va
nosozliklar yuzaga keladi. Dvigatelni tozalash, moylash, muvozanatlash va zarur
bo‘lganda qismlarni almashtirish orqali uning ishlash muddatini uzaytirish mumkin.
Shuningdek, izolyatsiya holatini tekshirish va elektr ulanishlarini nazorat qilish ham
muhimdir.
Ish sharoitlarini optimallashtirish.
Dvigatelning ishlash sharoitlari uning
samaradorligiga bevosita ta’sir qiladi. Dvigatelni har xil sharoitlarda ishlatishdan
saqlanish, masalan, yuqori harorat yoki namlikda, uning ishini yomonlashtirishi
mumkin. Shuningdek, dvigatelning joylashuvi ham muhimdir; uni to‘g‘ri joylashtirish
va yaxshi havalandırma ta’minlash orqali issiqlikni boshqarish mumkin. Dvigatelning
sovutish tizimini yaxshilash ham samaradorlikni oshiradi.
Tezlikni nazorat qilish.
Asinxron dvigatellar uchun tezlikni nazorat qilish
tizimlari, masalan, invertorlar yoki tezlikni boshqarish tizimlari yordamida
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
292
2181-3187
dvigatelning yukga mos ravishda ishlashini ta’minlash mumkin. Bu energiya sarfini
kamaytiradi va dvigatelning umumiy samaradorligini oshiradi. Tezlikni nazorat qilish
orqali dvigatelning ish rejimini optimal darajada saqlash mumkin.
Energiya tejovchi uskunalar.
Energiya tejovchi uskunalar, masalan,
kondensatorlar yoki energiya qayta tiklovchi tizimlar yordamida asinxron
dvigatellarning samaradorligini oshirish mumkin. Kondensatorlar reaktiv energiyani
kamaytirishga yordam beradi va bu energiya sarfini optimallashtiradi. Energiya qayta
tiklovchi tizimlar esa, dvigatel ish jarayonida hosil bo‘lgan energiyani qayta ishlash
imkonini beradi.
Dvigatelning shovqin darajasini kamaytirish uchun yaxshi izolyatsiya
materiallaridan foydalanish va dvigatelni to‘g‘ri joylashtirish zarur. Shovqinni
kamaytirish nafaqat inson salomatligi uchun foydali, balki dvigatelning ishlash
muddatini ham uzaytiradi.
Monitoring va nazorat tizimlari.
Dvigatelning ishlashini doimiy ravishda
monitoring qilish uchun zamonaviy nazorat tizimlarini joriy etish tavsiya etiladi.
Ushbu tizimlar dvigatelning ish holatini, energiya sarfini va boshqa parametrlarni
kuzatishga imkon beradi. Monitoring tizimlari yordamida muammolarni oldindan
aniqlash va ularni bartaraf etish osonlashadi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, asinxron dvigatellarda uchraydigan nuqsonlar,
masalan, podshipniklar eskirishi, sariqlar izolyatsiyasi buzilishi va rotor
muvozanatsizligi, ularning samaradorligi va ishlash muddatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Ushbu nuqsonlarni bartaraf qilish uchun zamonaviy diagnostika usullari (tebranish
tahlili, termografiya, elektr parametrlarini o‘lchash) va профилактик ta’mirlash
strategiyalarini qo‘llash muhim ahamiyatga ega. Sifatli ehtiyot qismlardan foydalanish,
ekspluatatsiya qoidalariga rioya qilish va xodimlar malakasini oshirish orqali
dvigatellarning ishonchliligi va chidamliligi sezilarli darajada oshiriladi. Ushbu
yondashuv nafaqat texnik nosozliklar xavfini kamaytiradi, balki sanoat korxonalarida
energiya tejamkorligini ta’minlaydi va ishlab chiqarish xarajatlarini optimallashtiradi.
Kelajakda
ilg‘or
monitoring
tizimlari
va
avtomatlashtirilgan
diagnostika
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
293
2181-3187
texnologiyalarini kengroq joriy etish ushbu sohada yanada yuqori natijalarga erishish
imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Xakimov T.X., Sharipov Sh.M. “Elektr ta’minoti tizimining montaji va
ishlatilishi” Uslubiy qo‘llanma. Toshkent, ToshDTU. 2017.- 54 b.
2.
Pirimov, R.R. va A.X. Jo‘raqulov. "ASINXRON MOTOR TEZLIGINI
QUTBLI KOORDINATA TIZIMIDA IFODALASH."
Hukumat yordami va
axborot.
34 (2023 yil): 178-181.
3.
Berdiyev,
Usan,
Anvar
Norboyev,
and
Zavqiddin
Boboqulov.
"CHASTOTAVIY BOSHQARILUVCHI ASINXRON ELEKTR YURITMALAR BO
‘YICHA
OLIB
BORILGAN
TADQIQOTLAR
TAHLILI."
Innovatsion
texnologiyalar
47 (2022): 16-20.
4.
Fayzullayevich,
Muxtorov
Abdullo.
"Ikki
fazali
ijrochi
asinxron
mikrodvigatellarning parametrlarini hisoblash usullari."
Miasto Przyszłości
42 (2023):
469-472.
5.
Bohodir o‘g‘li, Nomonov Abbos, and Abdullayev Javohir Kosimxo‘ja o‘g.
"ASINXRON DVIGATELLARNI OPTIMAL RAVISHDA ISHGA TUSHIRISH
USULLARI."
International
Conference
on Multidisciplinary Sciences and
Educational Practices
. 2024.
