ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
312
2181-3187
PSIXOLOGIYADA MULOQOT KO'NIKMALARINI
SHAKLLANTIRISHDA IJTIMOIY MUHITNING TA'SIRI
Mamadaliyeva Maftunaxon Sherzod qizi
Farg‘ona viloyati Oltiariq tuman
MMTBga qarashli 28-maktab psixologi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada psixologiyada muloqot ko‘nikmalarini
shakllantirishda ijtimoiy muhitning tutgan o‘rni va ta’siri tahlil qilingan. Muloqot
shaxslararo munosabatlarning negizini tashkil qiladi va uning samaradorligi ko‘p
jihatdan atrof-muhit, oilaviy tarbiya, do‘stlar guruhi, ta’lim tizimi va keng ijtimoiy
omillarga bog‘liq. Maqolada muloqot ko‘nikmalarining shakllanish bosqichlari,
ijtimoiy muhitning turlari va ularning shaxs ruhiy rivojiga ta’siri psixologik nazariyalar
asosida yoritilgan. Shuningdek, muloqot muammolari va ularni bartaraf etish yo‘llari
ham ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
Muloqot ko’nikmalari
, i
jtimoiy muhit
, s
haxslararo aloqa
,
p
sixologik rivojlanish
Kirish
Muloqot insonning shaxs sifatida shakllanishi va ijtimoiy hayotda muvaffaqiyatli
faoliyat yuritishida asosiy omillardan biri hisoblanadi. Psixologiyada muloqot – bu
axborot almashinuvi jarayoni bo‘lib, u orqali odamlar o‘z fikr, his-tuyg‘u va niyatlarini
ifodalaydi hamda o‘zaro ta’sirga kirishadi. Muloqot ko‘nikmalari inson hayotining
barcha sohalarida muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ular shaxsiy muvaffaqiyat, jamoadagi
faoliyat, ijtimoiy moslashuv va psixologik salomatlikni belgilaydi. Bu ko‘nikmalar
o‘z-o‘zidan shakllanmaydi, balki ijtimoiy tajriba, atrof-muhit ta’siri, oila, ta’lim
muassasalari, do‘stlar va keng jamoa orqali hosil bo‘ladi. Shuning uchun, ijtimoiy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
313
2181-3187
muhitning muloqot ko‘nikmalariga bo‘lgan ta’sirini o‘rganish zamonaviy psixologik
tadqiqotlar uchun dolzarb masala hisoblanadi.
Muloqot ko‘nikmalari deganda insonning boshqalar bilan samarali va mazmunli
aloqa o‘rnata olish qobiliyati tushuniladi. Bu ko‘nikmalar quyidagi tarkibiy qismlarni
o‘z ichiga oladi:
Verbal muloqot
– nutq orqali fikr almashish
Neverbal muloqot
– tana harakatlari, mimika, ohang orqali axborot
yetkazish
Aktiv tinglash
– suhbatdoshni tushunishga bo‘lgan faol qiziqish
Empatiya
– boshqaning ichki holatini tushuna olish
Feedback
(aloqa) – o‘z fikriga nisbatan javobni to‘g‘ri qabul qila
olish
Bu ko‘nikmalar bolaning erta yoshlik davridan boshlab shakllana boshlaydi.
Avvalo, oila muhitida bola ilk marta muloqot tajribasini oladi. Keyinroq bog‘cha,
maktab, do‘stlar guruhi va boshqa ijtimoiy tuzilmalar orqali bu ko‘nikmalar
mustahkamlanadi.
Ijtimoiy muhit va uning muloqotga ta’siri
Ijtimoiy muhit
– bu inson yashaydigan, faoliyat yuritadigan va shaxs sifatida
shakllanadigan atrof-muhit bo‘lib, unda oila, do‘stlar, maktab, mahalla, jamiyat va
ommaviy axborot vositalari kabi omillar muhim rol o‘ynaydi.
1. Oila muhitining ta’siri:
Bolalik davridagi muloqot ko‘nikmalari, birinchi
navbatda, ota-ona va yaqin qarindoshlar bilan bo‘ladigan aloqalar orqali shakllanadi.
Oilada ochiq, mehribon va qo‘llab-quvvatlovchi muloqot mavjud bo‘lsa, bola o‘z
fikrini erkin ifodalashni o‘rganadi. Aksincha, autoritar, sovuqqon yoki tajovuzkor
muhit esa muloqotdan chekinishga, ichki yopiq holatga olib keladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
314
2181-3187
2. Ta’lim tizimi va tengdoshlar guruhi:
Maktabdagi psixologik muhit,
o‘qituvchilarning
yondashuvi,
sinfdagi
o‘zaro
munosabatlar
bolalarning
kommunikativ salohiyatiga bevosita ta’sir qiladi. Do‘stlar guruhi orqali shaxs
jamiyatga moslashadi, o‘zini tutish va boshqalarni tinglashni o‘rganadi.
3. OAV va raqamli muhit:
Zamonaviy texnologiyalar, ijtimoiy tarmoqlar,
filmlar va internet orqali insonlar ko‘plab axborot oladilar. Bu holat ba’zida muloqot
ko‘nikmalarining sun’iy va yuzaki shakllanishiga olib keladi. Onlayn muhitda
ko‘nikmalar rivojlanadi, lekin real hayotda amaliy aloqalarning sustlashuviga sabab
bo‘lishi mumkin.
Ijtimoiy muhitning salbiy va ijobiy ta’sirlari
Ta’sir turi
Tavsif
Ijobiy
ta’sir
Ochiq va qo‘llab-quvvatlovchi muhit, ijobiy baholash,
madaniyatli muloqot
Salbiy
ta’sir
Zo‘ravonlik, tanqidiy muhit, tengdoshlar bosimi, izolyatsiya
Shuningdek, ijtimoiy ong, madaniyat va jamiyatdagi stereotiplar ham shaxsning
muloqot ko‘nikmalariga ta’sir qiladi. Masalan, "erkak yig‘lamaydi" yoki "qiz
gapirmasligi kerak" degan noto‘g‘ri qarashlar bolalarda kommunikativ cheklovlarni
yuzaga keltiradi.
Muloqot ko‘nikmalarini shakllantirishda psixologik yondashuvlar
Turli psixologik maktablar muloqotga turlicha yondashadi:
➢
Sotsial psixologiya
ijtimoiy o‘zaro ta’sir va guruh ichidagi rolni
o‘rganadi
➢
Gumanistik psixologiya
(Maslow, Rogers) – empatiya, o‘z-o‘zini
anglash va qabul qilishni asosiy omil deb hisoblaydi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
315
2181-3187
➢
B.F. Skinner
kabi behavioristlar esa muloqotni o‘rganilgan xulq
sifatida ko‘radi
➢
Kognitiv psixologiya
– fikrlash va tushunish jarayonlarining
muloqotdagi ahamiyatini ta’kidlaydi
Amaliy jihatdan esa, psixologlar muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun
treninglar, rolli o‘yinlar, guruh mashg‘ulotlari, psixodrama va feedback texnikalarini
qo‘llaydilar.
Ijtimoiy muhitda yetarli qo‘llab-quvvatlash bo‘lmaganda, quyidagi muammolar
paydo bo‘lishi mumkin:
✓
Kamgaplik, ijtimoiy fobiya
✓
Tajovuzkor yoki passiv muloqot
✓
Konfliktlarga kirishish yoki ulardan qochish
✓
O‘z fikrini aniq yetkaza olmaslik
Bu muammolarni hal qilishda quyidagi yondashuvlar samarali:
1.
Muloqot treninglari
– real hayotiy vaziyatlarni simulyatsiya qilish
2.
Psixologik maslahatlar
– individual yondashuv asosida ishlash
3.
Guruh terapiyasi
– birgalikda tajriba almashish
4.
Oilaviy psixoterapiya
– ijtimoiy muhitni yaxshilash
Xulosa
Muloqot ko‘nikmalari har bir shaxsning hayotida asosiy rol o‘ynaydi. Ular sun’iy
ravishda emas, balki ijtimoiy tajriba va muhit orqali shakllanadi. Oila, maktab, do‘stlar
va jamiyatda yaratilgan ijtimoiy muhit shaxsning kommunikativ salohiyatini
rivojlantiradi yoki cheklaydi. Shu sababli, muloqotni rivojlantirish uchun sog‘lom
ijtimoiy muhit yaratish, shaxsga qulay psixologik sharoitlar taqdim etish va psixologik
xizmatlarni takomillashtirish zarur. Psixologik yondashuvlar asosida amalga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
316
2181-3187
oshiriladigan treninglar va maslahatlar muloqot muammolarini bartaraf etishda
samarali vosita bo‘la oladi.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Karimova, Z. (2020).
Psixologiyada muloqot nazariyalari
. Toshkent: Fan va
Texnologiya.
2.
G‘ulomov, S. (2018).
Oila psixologiyasi va ijtimoiy muhit
. Toshkent:
Ma'naviyat.
3.
Vygotsky, L.S. (1978).
Mind in Society
. Harvard University Press.
4.
Rogers, C.R. (1961).
On Becoming a Person
. Houghton Mifflin.
5.
Erikson, E.H. (1968).
Identity: Youth and Crisis
. W.W. Norton.
