ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
296
2181-3187
DAMAS AVTOMOBILI UZATMALAR QUTISINING IKKILAMCHI
VALINI QAYTA TIKLASH TEXNOLOGIYASI
Andijon davlat texnika instituti Yoshlar masalalari va
ma'naviy-ma'rifiy ishlar bo'yicha birinchi prorektori
Sherboyev Murodjon Foziljon o'gli
Andijon davlat texnika instituti talabasi
Amirov Ziyadulla To‘rayevich
Annotatsiya: Ushbu maqolada Damas avtomobilining uzatmalar qutisi
tarkibidagi ikkilamchi valning tuzilishi, ishlash prinsipi va uni qayta tiklash
texnologiyasi atroflicha yoritilgan. Valning yeyilish va shikastlanish sabablari tahlil
qilinib, texnik diagnostika usullari orqali nosozliklarni aniqlash yo‘llari bayon etilgan.
Qayta tiklash bosqichlari texnologik jihatdan asoslab berilgan bo‘lib, samaradorlikni
oshirishga doir tavsiyalar ham keltirilgan. Maqola transport vositalarining
ekspluatatsion ishonchliligini ta’minlashga xizmat qiluvchi amaliy ahamiyatga ega.
Аннотация: В данной статье подробно рассмотрено устройство вторичного
вала в коробке передач автомобиля Дамас, принцип работы и технология его
восстановления. Проанализированы причины износа и повреждений, описаны
техническая диагностика и процедуры диагностики. Технологически
обоснованы этапы реставрации, а также даны рекомендации по повышению
эффективности. Транспортное обслуживание маколы имеет практическое
значение, поскольку служит обеспечению надежности.
Kalit so‘zlar: Damas avtomobili, uzatmalar qutisi, ikkilamchi val, yeyilish
sabablari, texnik diagnostika, qayta tiklash texnologiyasi, mexanik nosozliklar.
Ключевые слова:
автомобиль Damas, коробка передач, вторичный вал,
причины износа, техническая диагностика, технология восстановления,
мексиканские неисправности.
Hozirgi davrda avtomobilsozlik sanoati jadal rivojlanib borayotgan bir paytda,
transport vositalarining texnik ishonchliligi va ekspluatatsiya samaradorligini
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
297
2181-3187
ta'minlash muhim masalaga aylanmoqda. Ayniqsa, yo‘lovchi va yuk tashish
xizmatlarida keng qo‘llanilayotgan kichik o‘lchamli, ixcham va ko‘p maqsadli
avtomobillar — xususan, Damas rusumli avtomobillar — O‘zbekiston sharoitida
o‘zining tejamkorligi, harakatchanligi va xizmat ko‘rsatish qulayligi bilan ajralib
turadi. Bunday avtomobillar ko‘p holatlarda mahalliy ustaxonalarda ta’mirlanadi,
shuning uchun ularning mexanik uzel va agregatlari, ayniqsa uzatmalar qutisi (korobka
peredach) haqida chuqur texnik bilimga ega bo‘lish ustuvor ahamiyat kasb etadi.
Uzatmalar qutisi — bu avtomobilning eng muhim va murakkab
mexanizmlaridan biri bo‘lib, u dvigateldan kelayotgan aylanish momentini
g‘ildiraklarga turli nisbatlarda uzatib beradi. Ushbu qutining ishonchli ishlashi
avtomobilning yo‘l harakatida barqaror va xavfsiz harakatlanishini bevosita
ta’minlaydi. Ayniqsa, uzatmalar qutisining ikkilamchi vali (sekundar val) uzatma
mexanizmining asosiy elementlaridan biri bo‘lib, transmissiya orqali harakat uzatishda
markaziy rol o‘ynaydi. Ikkilamchi valda joylashgan uzatma g‘ildiraklari,
sinxronizatorlar, rulmanlar va shlitsli qismlar harakatni mexanik tarzda uzatish
jarayonida doimiy yuklama ostida ishlaydi. Uzoq muddatli ekspluatatsiya davomida
ushbu valning turli sirtlarida yeyilish, deformatsiya, yoriqlar, korroziya va boshqa
mexanik shikastlanishlar yuzaga kelishi mumkin. Bunday nosozliklar o‘z vaqtida
bartaraf etilmasa, nafaqat uzatmalar qutisining, balki butun transmissiya tizimining
ishdan chiqishiga olib keladi. Shu sababli, ikkilamchi valning texnik holatini doimiy
nazorat qilish va uni qayta tiklash bo‘yicha samarali texnologiyalarni ishlab chiqish
zaruriyati paydo bo‘ladi. Mazkur maqola aynan shu muammoga e’tibor qaratgan
bo‘lib, Damas avtomobili uzatmalar qutisining ikkilamchi valini aniqlikda diagnostika
qilish, yuqori texnologiyali qayta tiklash usullarini qo‘llash va uning ishlash resursini
tiklash masalalarini har tomonlama yoritib beradi. Shu bilan birga, ushbu
texnologiyalar amaliyotda qanday afzalliklar berishi, iqtisodiy samaradorlik va
ekologik jihatlar ham muhokama qilinadi. Mazkur ish nafaqat texnik mutaxassislar
uchun, balki avtomobil ta’miri bilan shug‘ullanuvchi ustaxona xodimlari va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
298
2181-3187
muhandislar uchun ham muhim nazariy va amaliy qo‘llanma sifatida xizmat qilishi
mumkin.
Ikkilamchi val – bu uzatmalar qutisining asosiy mexanik elementlaridan biri
bo‘lib, dvigatel energiyasini oraliq val orqali g‘ildiraklarga uzatadi. Damas
avtomobilining uzatmalar qutisida bu valda bir nechta uzatma g‘ildiraklari,
sinxronizatorlar, rulmanlar va shlitsli uchlar joylashgan bo‘lib, ular birgalikda
momentni mexanik ravishda uzatadi.
Avtomobilning uzatmalar qutisi tarkibidagi ikkilamchi val og‘ir me'yoriy yuklamalar
ostida doimiy ravishda ishlaydi. Harakat uzatish tizimining markaziy elementi sifatida,
bu valning ishlash muddati va texnik holati butun transmissiya tizimining ishonchliligi
va samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Biroq, uzoq muddatli ekspluatatsiya,
noto‘g‘ri ishlatish yoki texnik xizmat ko‘rsatmaslik natijasida ushbu detalda turli
xildagi yeyilish va shikastlanishlar yuzaga kelishi mumkin. Quyida ularning asosiy
turlari va sabablari batafsil tahlil qilinadi.
kkilamchi valning ekspluatatsiya davomida quyidagi sabablar bilan nosozlanishi
kuzatiladi:
•
Yog‘lash tizimining ishdan chiqishi (notog‘ri moy tanlovi yoki moy darajasining
pastligi);
•
Haddan tashqari yuklama (avtomobil yuklama chegarasidan ortiqcha ishlatilsa);
•
Sinxronizatorlar va podshipniklarning ishdan chiqishi;
•
Qattiq va notekis yo‘llarda avtomobilni muntazam ekspluatatsiya qilish;
•
Detallarning ishlab chiqarishdagi konstruktiv kamchiliklari yoki material
nuqsonlari.
Ushbu omillar natijasida val yuzalarida ishqalanish izlari, diametrik yeyilishlar, shlitsli
qismlarda sinish, burilish yoki cho‘zilish kabi defektlar paydo bo‘ladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
299
2181-3187
Texnik diagnostika — bu avtomobil agregatlari va uzel qismlarining texnik holatini
baholash, ularning ishlashiga xalaqit beruvchi yashirin yoki aniqlanmagan
nosozliklarni aniqlash, ularni aniqlashga oid usullar majmuasidir. Damas avtomobili
kabi kichik hajmli, lekin intensiv ekspluatatsiya qilinadigan transport vositalari uchun
texnik diagnostika katta amaliy ahamiyatga ega.
Damas avtomobili bo‘yicha asosiy diagnostika yo‘nalishlari
Diagnostika sohasi
Asosiy
aniqlanadigan
nosozliklar
Tavsiya etilgan usullar
Dvigatel
Siqilishning
yo‘qligi,
poroxod zarari, piston
halqalari yeyilishi
Kompressometriya,
stetoskop, gaz tahlili
Uzatmalar qutisi
Tishli g‘ildiraklar sinishi,
val
egilishi,
moy
yetishmovchiligi
Demontaj, yog‘ sathini
tekshirish, vizual nazorat
Tormoz tizimi
Tormoz
balatalari
yeyilishi,
gidravlika
oqishlari
Vakuum
test,
tizim
bosimini tekshirish
Rul boshqaruvi
Bo‘shliq,
tyaga
shikastlanishi
G‘ildirakni
qaltis
aylantirish,
vizual
tekshiruv
Elektron sistemalar
Sensorlar ishdan chiqishi,
kalitlar nosozligi
OBD skaner, elektr tester
Texnik diagnostika Damas avtomobilining xizmat muddati, ekspluatatsion
xavfsizligi va ishonchliligini ta’minlaydigan eng muhim texnik vositalardan biridir. U
uzel va agregatlarda mavjud yoki kelajakda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan
nosozliklarni erta aniqlash, ularni bartaraf qilish va umumiy texnik xizmat ko‘rsatish
rejalarini to‘g‘ri belgilash imkonini beradi. Maxsus vositalar bilan qurollangan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
300
2181-3187
malakali diagnostik xizmat – bu samarali, tejamkor va xavfsiz avtomobil
ekspluatatsiyasining kafolatidir.
Damas avtomobili – O‘zbekiston sharoitida kichik yuk va yo‘lovchi tashishda
keng qo‘llaniladigan, ixcham va iqtisodiy transport vositasi sifatida mashhurlikka
erishgan avtomobillardan biridir. Uning uzatmalar qutisi, xususan, ikkilamchi vali
avtomobilning harakat uzatish tizimida markaziy rol o‘ynaydi. Ushbu detalning ishdan
chiqishi butun transmissiya tizimining ishlamay qolishiga olib kelishi mumkin. Shu
sababli, uning texnik holatini muntazam nazorat qilish, yuzaga keladigan yeyilish va
shikastlanish sabablarini to‘g‘ri aniqlash va sifatli qayta tiklash texnologiyalarini
qo‘llash muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa
: Tadqiqot davomida ikkilamchi valning ishlash prinsipi, strukturaviy
xususiyatlari, u bilan bog‘liq yeyilish va shikastlanishlar sabablari chuqur tahlil qilindi.
Valdagi abraziv, mexanik, charchoq va korroziya turidagi yeyilishlar, asosan, texnik
xizmatning sustligi, ekspluatatsiya qoidalarining buzilishi va nosoz montaj usullari
natijasida yuzaga kelishi aniqlanib, har bir holat bo‘yicha texnologik tavsiyalar berildi.
Shuningdek, texnik diagnostika bo‘limida Damas avtomobilining texnik holatini
baholash usullari — vizual, akustik, mexanik, vibratsion va kompyuter diagnostikasi
kabi usullar keng yoritildi. Bu diagnostik yondashuvlar nafaqat mavjud nosozliklarni
aniqlashga, balki kelajakda yuzaga keladigan buzilishlarni oldindan aniqlash va
profilaktik chora ko‘rishga xizmat qiladi. Ikkilamchi valning sifatli qayta tiklanishi –
bu murakkab, ammo texnologik jihatdan asosli bosqichlarni talab qiladigan muhim
jarayondir. Qayta tiklash texnologiyasi to‘g‘ri bajarilsa, ushbu detalning xizmat
muddati yangi detallarnikiga yaqinlashtirilishi mumkin, bu esa umumiy ta’mirlash
xarajatlarini sezilarli darajada kamaytiradi.Shunday qilib, Damas avtomobili uzatmalar
qutisining ikkilamchi valini qayta tiklash texnologiyasini o‘rganish nafaqat texnik
jihatdan, balki iqtisodiy va ekspluatatsion nuqtayi nazardan ham dolzarbdir. Ushbu
ilmiy ish orqali avtomobilsozlik va ta’mirlash sohasi mutaxassislari hamda texnik
xizmat ko‘rsatish ustaxonalari uchun muhim amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi. Bu esa
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
301
2181-3187
transport vositalarining uzoq muddatli, ishonchli va xavfsiz ishlashini ta’minlashda
katta rol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Axmedov, S.A., & Yo‘ldoshev, B.O. (2019). Avtomobil transport
vositalarining texnik ekspluatatsiyasi. Toshkent: «Fan va texnologiya» nashriyoti.
2.
Raximov, A.K., & Karimov, O.T. (2020). Avtomobil uzatmalar qutisi
qurilishi va ta’miri. Samarqand: Samarqand davlat universiteti nashriyoti.
3.
Ивченков, С.Ю. (2017). Техническая эксплуатация и ремонт
автомобилей. Москва: Машиностроение.
4.
Normurodov, F.M., & Maxmudov, A.I. (2021). Transport vositalarini
diagnostika qilish asoslari. Andijon: ATETU nashriyoti.
5.
GOST 25346-89. Mashina detallari. Yeyilish turlari va belgilari. Umumiy
tushunchalar.
6.
GM Uzbekistan (2015). Damas avtomobilining texnik xizmat ko‘rsatish
qo‘llanmasi. Asaka: GM servis markazi.
