ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
155
2181-3187
AFRIKA TARIGʻINI ETISHTIRISHDA OZIQLANTIRISHNING
TA'SIRI
Seytekova Miuagul Tanirbergenovna
Qoraqalpogʻiston qishloq xoʻjaligi va
agrotexnologiyalar instituti tayanch doktoranti
ANNOTATSIYA.
Qoraqalpogʻiston sugʻoriladigan tuproqlarida olib borilgan
tadqiqot natijalariga koʻra, Nukus tumanida
Qoraqalpogʻiston qishloq xoʻjaligi va
agrotexnologiyalar instituti ilmiy tajriba maydonida sugʻoriladigan tuproqlarda Afrika
tarigʻining oʻsib-rivojlanishiga oziqlantirishning ta’siri kuzatilganligi, tuproqdagi
kimyoviy tarkibidagi miqdorlarining oʻzgarganligi haqida ma’lumotlar keltirilgan.
KALIT SOʻZLAR:
Afrika tarigʻi, tuproq namligi, havo, harorat, K,P,N.
ABSTRACT.
According to the results of research conducted on irrigated soils of
Karakalpakstan,
the article presents the effect of fertilizers on the growth and
development of African millet on irrigated soils of an experimental plot in the Nukus
region of the Institute of Agriculture and Agrotechnologies of Karakalpakstan; changes
in the soil chemical composition were studied.
KEY WORD
S: African millet, soil moisture, air, temperature, K,P,N.
Кirish.
Hozirgi vaqtda nooan’anaviy ekinlarga juda katta e’tibor berilmoqda,
chunki kam oʻrganilgan yangidan kirib kelgan ekinlarning tarkibi, oʻlarga kam
harajatlar talab etilishi va oʻlarning tarkibidagi elementlarning foydaligi sabab
boʻlmoqda. Chorvachilik mahsuldorligini oshirish, dolzarb masalardan biri
hisoblanadi. Chorvachilikda ozuqa manbayini yaratish maqsadida chetdan olib
kelingan donli ekinlardan biri Afrika tarigʻi (Pennisetum glaucum) hisoblanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
156
2181-3187
Аdabiyotlar sharhi.
Afrika tarigʻi (Pennisetum glaucum)- Afrika tariq
(Pennissetium tiphoideum Richt) Afrika va Osiyoning koʻpgina mamlakatlarida
(Marokash, Somali, Misr, Hindiston va boshqalar) eng qadimgi don ekini
hisoblanadi[1].
Kuban va Ural tajriba stansiyalarida oʻrganilmoqda. Afrika tariq silos, yashil yem,
pichan va don uchun yetishtirilishini koʻrsatadi. U yuqori hosildorlikka, ozuqaviy
qiymatga ega, qoramollar tomonidan yaxshi iste'mol qilinadi va zararli va zaharli
moddalarni oʻz ichiga olmaydi[2].
Tadqiqot materiallari va usuli.
Yuqoridagi dolzarb vazifalardan kelib chiqib,
Nukus tumanida
Qoraqalpogʻiston qishloq xoʻjaligi va agrotexnologiyalar instituti
ilmiy tajriba maydonida sugʻoriladigan tuproqlarda olib borilmoqda. Tajriba
maydoninig umumiy maydoni 600 m
2
, 3 tadan takrorlanishda joylashtirildi. Har bir
delyanka 16 qatordan iborat boʻlib, qator oraligʻi 90 sm ni tashkil etadi. Dala
tajribasining umumiy maydon 600 m
2
sugʻoriladigan tuproqlar sharoitida
organilmoqda. Tadqiqot ishlari Dala tajribasini oʻtkazish, fenologik kuzatuvlar tuproq
va oʻsimlik namunalarini olish va tahlil qilish «Metodika polevix opitov»
(B.A.Dospexov, 1985), Barcha dala kuzatuvlari ““Dala tajribalarini oʻtkazish
uslublari” (Sh.Nurmatov va boshqalar, 2007) olib borildi. Tuproq tarkibidagi gumusni
I. V. Tyurin usulida aniqlandi. Tuproq tarkibidagi harakatchang fosfor va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
157
2181-3187
kaliyni B.P.Machigin va P.B.Protasov
usılıda
aniqlandi.
Nukus
tumanida
sugʻoriladigan tuproqlar sharoitida Afrika
tarigʻining K-4 navi oziqlantirish me’yorlari
boʻyicha tajribalar olib boriladi. Afrika
tarigʻining «K-4» navining oziqlantirish
me’yorlari boʻyicha quyidagi tajriba tizimida
olib borildi.
Natijalar va ularning tahlili.
Tajriba
maydonida goʻng 13-mayda erni ishlov
berilgan vaqtda berildi. 17-18-mayda ob-
havo yogʻingarchilik boʻlgani uchun tuproq zichlashib qatqoloq foyda etdi, shuning
uchun tuproqni boʻshatib chiqildi, chunki Afrika tarigʻi oʻsishiga zarar berip jibslashib,
natijada urugʻlarni chiqishi va oʻshiga tosiq boladi. 3-iyunda begona oʻtlardan
tozalandi. Egatlarda ekish muhim chunki Afrika tarigʻini sugʻorish davrida, uning
poyalari suvga yiqilib qolishi muhim. Ekilgandan song 25-iyun kuni birinchi marta
sugʻorildi.
18-iyulda N
60
P
45
K
30,
N
90
P
65
K
45,
N
120
P
85
K
60,
N
90
P
65
K
45
+20t/ga N
120
P
85
K
60
va
N
120
P
85
K
60
+20 t/ga goʻng variantlarda ruvaklar payda boldi.
Tariq asosan ozuqa moddalari kam boʻlgan qumli tuproqlarda oʻstiriladi, ularning
oʻrtacha tuproqdagi organik moddalar miqdori 1,4%, umumiy azot 446 mg·kg/1,
mavjud fosfor 8 mg·kg/1 va kaliy 78,2 mg·kg/1va suvni ushlab turish qobiliyati past
bundan tashqari, fermerlar kamdan-kam hollarda almashlab ekishadi yoki oʻgʻitlarni
qoʻllaydi[3].
Fosfor etishmasligi sharoitida barglar maydalashib yupqa boʻlib rivojlanadi,
ularning chekkalari tepaga qarab buraladi. Fosforli oʻgʻitlari ta’sirida hosilning sifatini
oshirishi ham koʻzga yaqqol tashlanadi. Eng avvalo umumiy hosil ulushini
№
Tajriba tizimi
1
Nazorat (oʻgʻitsiz)
2
N
60
P
45
K
30
3
N
90
P
65
K
45
4
N
120
P
85
K
60
5
20 tonna goʻng
6
N
60
P
45
K
30
+20t/ga
goʻng
7
N
90
P
65
K
45
+20
t/ga
goʻng
8
N
120
P
85
K
60
+20t/ga
goʻng
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
158
2181-3187
hisoblaganda don ulushi somon ulushiga nisbatan ustun keladi. Xuddi shunday
oʻsimlik mahsulotining kimyoviy tarkibi yaxshilanadi[4].
Bizning tadqiqotimiz davomida tuproqning tahlil natijalariga koʻra, nazorat
(oʻgʻitsiz) variantning tuproq namunasidan boshqa qatlamlardagiga nisbatan 16,7-33,3
sm chuqurligidagi tuproq namunasidan boshqa qatlamlardagiga nisbatan eng yuqori
harakatchan fosfor miqdori 332,39 mg/kg aniqlandi, N
60
P
45
K
30
+20 t/ga goʻng
variantning 16,7-33,3 sm tuproq qatlamida tuproq namunasidan boshqa
qatlamlardagiga nisbatan eng kam harakatchan fosfor miqdori 0,15 mg/kg kuzatildi.
Tuproqlarni o'rganish, tarkibi, xususiyatlari hamda ularda sodir bo'ladigan
fizikaviy, fizika-kimyoviy, kimyoviy va biologik jarayonlarni bilish dehqonchilikda
o‘g‘itlardan samarali va oqilona foydalanishda muhim ahamiyatga ega. Tuproqdagi
oziq moddalarning yalpi miqdori, ularni o ‘simliklar qiyin o'zlashtiradigan shakldan
oson o ‘zlashtiradigan shaklga o ‘tishi va sodir bo'ladigan teskari jarayon
o‘simliklarning oziqlanish sharoitini belgilaydi[4].
Bizning tadqiqotimiz davomida N
120
P
85
K
60
+20 tonna goʻng variant tuprogʻining 0-
16,7 sm chuqurligidagi tuproq namunasidan boshqa qatlamlardagiga nisbatan eng yuqori
almashinuvchan kaliy miqdori 620 mg/kg aniqlandi. N
90
P
65
K
45
variant tuprogʻining
33,3-50 sm chuqurligidagi tuproq namunasidan boshqa qatlamlardagiga nisbatan
almashinuvchan kaliy eng kam miqdori 0,15 mg/kg aniqlandi. Bizning Nukus
tumanidagi Qoraqalpogʻiston qishloq xoʻjaligi va agrotexnologiyalar institutining ilmiy
tajriba maydonida” 2024 yil 10-iyul oyida sugʻoriladigan tuproqlardan tuproq kesimi
(1-jadval) qazib namunalar olindi. Bunda agrokimyoviy tarkibi tahlili oʻrganildi.
1-jadval
Tuproqlarining (iyul oyidagi) agrokimyoviy tarkibining tahlili
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
159
2181-3187
№
Variant
Tuproqni
ng chuqurligi,
sm
Fosfor
P
2
O
5
mg/kg
Kaliy
K
2
O
mg/kg
A
zot N
%
1
Nazorat (oʻgʻitsiz)
0-16,7
14,61
284
0
,068
16,7-33,3
332,39
290
0
,043
33,3-50
165,8
224
0
,022
2
N
60
P
45
K
30
0-16,7
12,6
232
0
,069
16,7-33,3
13,6
194
0
,044
33,3-50
2,27
146
0
,021
3
N
90
P
65
K
45
0-16,7
10,82
168
0
,067
16,7-33,3
1,99
140
0
,045
33,3-50
8,44
122
0
,020
4
N
120
P
85
K
60
0-16,7
11,22
224
0
,068
16,7-33,3
11,78
296
0
,042
33,3-50
15,46
194
0
,023
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
160
2181-3187
Mineral va organik oʻgʻitlarni birinchi yildan keyingi yildagi ta’sirinda umumiy
azot, harakatchan fosfor, almashinuvchan kaliynnig miqdori qatlamlar boʻyicha
turlicha koʻrsatkichlarni koʻrsatadi. N
60
P
45
K
30
variant tuprogʻining 0-16,7 sm
chuqurligidagi tuproq namunasidan boshqa qatlamlardagiga nisbatan eng yuqori
umumiy azot miqdori 0,069 % aniqlandi. N
90
P
65
K
45
va N
120
P
85
K
60
+20 tonna goʻng
5
20 tonna goʻng
0-16,7
22,71
332
0
,067
16,7-33,3
12,19
276
0
,044
33,3-50
1,93
218
0
,021
6
N
60
P
45
K
30
+20t/ga
goʻng
0-16,7
37,09
532
0
,068
16,7-33,3
0,15
244
0
,039
33,3-50
14,08
206
0
,022
7
N
90
P
65
K
45
+20 t/ga
goʻng
0-16,7
23,82
346
0
,066
16,7-33,3
13,53
188
0
,042
33,3-50
1,49
258
0
,021
8
N
120
P
85
K
60
20 tonna goʻng
0-16,7
106,11
620
0
,066
16,7-33,3
12
244
0
,038
33,3-50
18,1
218
0
,020
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
161
2181-3187
variant tuprogʻining 33,3-50 sm chuqurligidagi tuproq namunasidan boshqa
qatlamlardagiga nisbatan azotning eng past miqdori 0,020 % aniqlandi.
Bizning tajribamizda esa, 8 ta variantlarga boʻlindi. Bunda 1-variant nazorat
variant oʻgʻitsiz boldi, N
60
P
45
K
30,
N
90
P
65
K
45,
N
120
P
85
K
60,
20t/ga goʻng, N
60
P
45
K
30
+20
t/ga goʻng va N
90
P
65
K
45
+20t/ga N
120
P
85
K
60
+20t/ga goʻng –variantlarga mineral oʻgʻit
har xil meyyorlarda bilan birga organik oʻgʻit berildi.
Bu oʻgʻit meyyorlarda Afrika tarigʻini mineral va organik oʻgitlarning Afrika
tarigʻining hosildorligiga ta'siri samaradorligini oʻrganiladi.
N
90
P
65
K
45
+20t/ga goʻng variantlarda umumiy yon novdalar soni 4,
N
120
P
85
K
60
+20t/ga goʻng variantlarda umumiy yon novdalar soni boshqa variantlarga
nisbatan yuqori 5 ga etganligi koʻzatildi. N
120
P
85
K
60
+20t/ga goʻng -variantda boshqa
variantlarga nisbatan buyining eng baland 260 sm ga etdi.Bu esa hosilning oʻtgan yilga
nisbatan novdalarning koʻp oʻsib chiqqanligini bildiradi.
XULOSA.
Xulosa qilib aytganda, olib borilgan tadqiqot natijalariga koʻra, 6 va 8
variantlrda almashinuvchan kaliy yuqori miqdori 532- 620 mg/kg aniqlandi.
Harakatchan fosfor miqdori esa nazorat va 8- variantda fosfor yuqori miqdori 332,3-
106,1 mg/kg aniqlandi. N
60
P
45
K
30
variant tuprogʻining 0-16,7 sm chuqurligidagi tuproq
namunasidan boshqa qatlamlardagiga nisbatan eng yuqori umumiy azot miqdori 0,069
% aniqlandi.
ADABIYOTLAR ROʻYXATI
1.
Ритус И.Г. Растениеводство. М.: Государственное издательство
сельскохозяйственной литературы. 1952.- 470c
2.
Романенко Г.А., Тютенников А.И., Гончаров П.А. Кормовые растения России.
М.: Изд-во ЦИНАО, 1999.- C.128-130.
3.
A.Bationo, Z. Somdaning FAOSTAT.
4.
Sattorov J, Sidiqov S, Abdullaev S, Ergashev A. Agrokimy. Choʻlpon
nashriyoti, Toshkent 2011.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
162
2181-3187
5.
Seytekova M. Afrika tarigʻini etishtirishda tuproqning tarkibini oʻrganish.
“Tadqiqotlar” jahon ilmiy-metodik jurnali_47-son_2-qism -22-25.b.
ISSN: 3030-3613
https://doi.org/10.5281/zenodo.13895814
